Η σκληρή αλήθεια για τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου…

 Ο πολίτης ιεραρχεί τους λογαριασμούς και την αγοραστική του δύναμη πάνω από τις γεωπολιτικές ισορροπίες. Αυτή η νοοτροπία συμπυκνώνεται με τον πιο δραματικό τρόπο στα ακριτικά νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Στον δημόσιο διάλογο και τον Τύπο προτείνεται συχνά η λήψη σκληρών αντιμέτρων απέναντι στις τουρκικές προκλήσεις – μεταξύ των οποίων και η ματαίωση της εβδομαδιαίας βίζας ταχείας εισόδου Σένγκεν για τους Τούρκους πολίτες στα 13 ελληνικά νησιά (Λέσβο, Χίο, Σάμο, Λήμνο, Λέρο, Κάλυμνο, Κω, Ρόδο, Σύμη, Καστελλόριζο κ.ά.). Όμως, ας αντικρίσουμε την αλήθεια χωρίς ωραία λόγια: θα το άντεχαν αυτό οι νησιώτες ή θα αντιδρούσαν σθεναρά;

Πριν ακόμα από τη “Γαλάζια Πατρίδα“, τα θαλάσσια πάρκα και τις νέες αμφισβητήσεις, τα νησιά αυτά είχαν ήδη περιέλθει σε καθεστώς de facto οικονομικής “ομηρίας”. Ασφαλώς, ο τουρισμός αποτελεί την ατμομηχανή της νησιωτικής οικονομίας και τη βασική αιτία που κρατά ζωντανές τις τοπικές αγορές και τις ακτοπλοϊκές συγκοινωνίες. Παράλληλα, η τουριστική αλληλεπίδραση και οι καθημερινές επαφές των δύο λαών μπορούν υπό προϋποθέσεις να λειτουργήσουν ως γέφυρες καταλλαγής, ήπιας ισχύος (soft power) και καλής γειτονίας. Ωστόσο, για να λειτουργήσει η “διπλωματία των λαών” ισότιμα, απαιτείται αμοιβαία ισορροπία.

Πέρα όμως από τις ωραίες διακηρύξεις περί “ήπιας ισχύος” και “διπλωματίας των λαών”, όταν η επιβίωση του τοπικού εμπόρου εξαρτάται άμεσα από τις καθημερινές ροές της απέναντι ακτής, δεν ασκείς διπλωματία· εκτίθεσαι σε έναν ιδιότυπο οικονομικό εκβιασμό. Η Πολιτεία δεν δημιούργησε απλώς τουρισμό – παρέδωσε τα νησιά σε μια de facto “ομηρία”, θέτοντας τους ακρίτες μπροστά στο κυνικό δίλημμα: Εθνική γραμμή ή οικογενειακό παντοπωλείο;

Νησιά σε δίλημμα

Η Πολιτεία, αντί να θωρακίσει παραγωγικά τα νησιά ενισχύοντας τον πρωτογενή τομέα, τη μεταποίηση και τις υποδομές, ενθάρρυνε τη μονοκαλλιέργεια του τουρισμού – όχι όμως του υγιούς, πολυεθνικού τουριστικού ρεύματος, αλλά μιας μονομερούς εξάρτησης από την απέναντι πλευρά. Το πρόβλημα, συνεπώς, δεν είναι ο ίδιος ο τουρισμός ως αναπτυξιακό εργαλείο, αλλά η απόλυτη, εξ ανατολών εξάρτησή του. 

Το πόσο ολέθρια υπήρξε αυτή η επιλογή, είναι κάτι που θα αποδειχθεί με τον πιο οδυνηρό τρόπο στο αμέσως επόμενο διάστημα. Όταν η τοπική οικονομία, η εστίαση και το εμπόριο εξαρτώνται άμεσα από τις εισροές επισκεπτών από την απέναντι πλευρά, δημιουργείται ένας ιδιότυπος εγκλωβισμός. Αν μια ελληνική κυβέρνηση διακόψει τη βίζα για λόγους εθνικής αξιοπρέπειας, το τοπικό εισόδημα καταρρέει. Ο νησιώτης ή ο μικροεπαγγελματίας, βιώνοντας την πίεση της επιβίωσης, αναγκάζεται να βάλει το οικονομικό συμφέρον πάνω από τη σκληρή εθνική γραμμή.

Δεν πρόκειται για έλλειψη πατριωτισμού των νησιωτών — ο πατριωτισμός και τα εθνικά αντανακλαστικά των ακριτών μας είναι διαχρονικά αδιαμφισβήτητα και έχουν δοκιμαστεί σκληρά στην ιστορία. Πρόκειται για δομική παγίδα του κράτους, το οποίο τους παρέδωσε αβοήθητους στην οικονομική εξάρτηση από τη γείτονα, θέτοντας τους πολίτες του μπροστά στο αμείλικτο δίλημμα μεταξύ οικογενειακής επιβίωσης και εθνικής γραμμής. Αυτή η “οικονομικοποίηση” των πάντων έχει δημιουργήσει πλέον και ένα βαθύ κοινωνικό ρήγμα μέσα στις ίδιες τις νησιωτικές κοινωνίες:

Από τη μια πλευρά βρίσκονται οι “έχοντες” και οι συνδαιτυμόνες τους: όσοι πλούτισαν από την τουριστική εξάρτηση και τις ευκαιρίες της αγοράς, καρπούμενοι κάθε είδους οικονομική συνέργεια με την απέναντι όχθη – από επιχειρηματικές και επενδυτικές δραστηριότητες μέχρι πωλήσεις γης και ακινήτων μέσω υπεράκτιων εταιρειών – μια τακτική νομότυπη, αλλά μη διαφανής. Αυτοί διαθέτουν την πολυτέλεια, σε μια στιγμή γενικευμένης κρίσης, να ρευστοποιήσουν την περιουσία τους και να διασφαλίσουν το μέλλον τους, έχοντας –
οι περισσότεροι – ήδη μεταφέρει τις καταθέσεις τους προ πολλού στο εξωτερικό.

Από την άλλη πλευρά βρίσκονται οι υπόλοιποι: οι ελεύθεροι επαγγελματίες, οι απλοί μισθωτοί, οι βιοπαλαιστές και οι ντόπιοι ακρίτες με μέσο και χαμηλό εισόδημα που δεν διαθέτουν κεφάλαια φυγής και παραμένουν εγκλωβισμένοι στο Αιγαίο, πληρώνοντας το τίμημα των πολιτικών επιλογών και της δημογραφικής συρρίκνωσης.

Πώς φτάσαμε όμως ως εδώ;

Η εξέλιξη αυτή δεν είναι τυχαία. Για δεκαετίες, το κυρίαρχο πολιτικό αφήγημα δίδαξε ότι η ανάπτυξη μετριέται αποκλειστικά με καταναλωτικά αγαθά και ευκαιριακά έσοδα. Παράλληλα, το εκπαιδευτικό μας σύστημα αποσυνδέθηκε πλήρως από τις παραγωγικές ανάγκες της ελληνικής περιφέρειας. Αντί για συνειδητούς πολίτες με αίσθημα συλλογικής ευθύνης, εξέθρεψε μια στείρα τεχνοκρατική νοοτροπία ατομικής επιβίωσης.

Μπορεί, λοιπόν, μια νησιωτική κοινωνία που εθίστηκε στο άμεσο οικονομικό όφελος να επιδείξει αρραγή εθνική ομοψυχία σε μια στιγμή κρίσης;  Η απάντηση δεν είναι απλή. Από τη μία, ο κυνικός πραγματισμός δείχνει ότι η οικονομική εξάρτηση έχει διαβρώσει τον κοινωνικό ιστό. Από την άλλη, τα πατριωτικά αντανακλαστικά των νησιωτών παραμένουν ζωντανά – έστω και αν λανθάνουν κάτω από τον τουριστικό ευδαιμονισμό. 

Για να ενεργοποιηθούν όμως αυτά τα αποθέματα, απαιτείται μια Πολιτεία που δεν θα αντιμετωπίζει τους νησιώτες ως απλούς φορολογούμενους-καταναλωτές και τα ακριτικά νησιά ως τουριστικά θέρετρα ευκαιρίας.  Όσο η οικονομία γεννά “ομήρους” και η πολιτική παράγει “ιδιώτες”, η εθνική αντοχή στο Αιγαίο θα παραμένει ένα επικίνδυνα εύθραυστο ζητούμενο. 

---

 

Ο Ιωάννης Ε. Τράτσης είναι Πλοίαρχος Α΄ Τάξεως Εμπορικού Ναυτικού.