Αν η Κύπρος κείται μακράν, μήπως κείται μακράν και το Καστελλόριζο;

Η ιστορική αποστροφή του 1974 («η Κύπρος κείται μακράν!») έχει καταγραφεί στη συλλογική μνήμη ως το σύμβολο της απουσίας πολιτικής βούλησης, της γεωπολιτικής αμηχανίας και της αδυναμίας προστασίας του ελληνισμού έναντι της Τουρκίας. Η φράση συμπυκνώνει την ελλαδική στάση κατά τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής. Τρεις μόλις εβδομάδες μετά την πτώση της Χούντας, η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, σταθμίζοντας την εσωτερική κατάσταση και τις ισορροπίες στο στράτευμα, αποφάσισε να αποφύγει την εμπλοκή σε ελληνοτουρκικό πόλεμο.

Την αδυναμία συμπαράστασης ανακοίνωσε ο ίδιος ο πρωθυπουργός στο διάγγελμά του (15 Αυγούστου 1974, 22:00), ενώ η τουρκική προέλαση συνεχιζόταν: «Η ένοπλος αντιμετώπισις των Τούρκων εις την Κύπρον καθίστατο αδύνατος και λόγω αποστάσεως και λόγω των γνωστών τετελεσμένων γεγονότων. Και δεν ήτο δυνατόν να επιχειρηθή χωρίς τον κίνδυνον εξασθενήσεως της αμύνης αυτής ταύτης της Ελλάδος».

Γεωγραφική ιδιαιτερότητα και θουκυδίδεια λογική

Όταν σήμερα η συζήτηση μεταφέρεται στο Καστελλόριζο, η αναλογία γίνεται ακόμα πιο δραματική για τρεις βασικούς λόγους: Πρώτον, το Καστελλόριζο βρίσκεται πράγματι στο ανατολικότερο άκρο της ελληνικής επικράτειας, σε απόσταση αναπνοής από τις τουρκικές ακτές και δεκάδων ναυτικών μιλίων από τη Ρόδο.

Συγκεκριμένα, οι πλησιέστερες αποστάσεις σε ναυτικά μίλια για το Καστελλόριζο είναι από τις μικρασιατικές ακτές, στο στενότερο σημείο του διαύλου, περίπου 1,1 έως 1,3 ν.μ. (περίπου 2,0-2,4 χιλιόμετρα), ενώ από τη Ρόδο περίπου 68 έως 74 ν.μ. (περίπου 125-137 χιλιόμετρα), ανάλογα με τη διαδρομή πλεύσης. Σημειώνεται ότι το ανατολικότερο σημείο της ελληνικής επικράτειας είναι το γειτονικό νησίδιο Στρογγυλή, το οποίο ανήκει στο σύμπλεγμα του Καστελλόριζου/Μεγίστης. Ωστόσο, σε αντίθεση με την Κύπρο, που είναι ανεξάρτητο κράτος, το Καστελλόριζο αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της ελληνικής επικράτειας. Τυχόν αμφισβήτησή του πλήττει απευθείας την ίδια την εθνική κυριαρχία.

Δεύτερον, το σύμπλεγμα της Μεγίστης είναι το κομβικό σημείο για τις Θαλάσσιες Ζώνες (ΑΟΖ) στην περιοχή. Είναι το κλειδί που συνδέει την ελληνική ΑΟΖ με αυτήν της Κύπρου, θεμελιώνοντας τη συνεχή θαλάσσια επικοινωνία Ελλάδας, Κύπρου και Ανατολικής Μεσογείου. Οποιαδήποτε λογική “απομόνωσης” ή “αποκοπής” του αποδομεί ολόκληρο το πλαίσιο των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Τρίτον, αν μια ηγεσία υιοθετούσε, έστω και έμμεσα, τη νοοτροπία ότι ένα ακριτικό νησί «κείται μακράν», θα ακύρωνε στην πράξη την ίδια την έννοια της αποτροπής. Όπως υπογραμμίζει η θουκυδίδεια λογική, η υποχώρηση σε ένα επιμέρους σημείο δεν φέρνει την ειρήνη, αλλά προσκαλεί τον αναθεωρητισμό στο επόμενο.

Η ιστορία αποδεικνύει ότι ο συμβιβασμός ουδέποτε χόρτασε τον αναθεωρητισμό. Η θουκυδίδεια ρεαλιστική προσέγγιση δεν απαιτεί να είσαι μεγαλύτερος σε μέγεθος από τον αντίπαλο, αλλά να διαθέτεις επαρκή και αξιόπιστη ισχύ, που να καθιστά την επίθεση εναντίον σου ασύμφορη επιλογή. Το κρίσιμο ζητούμενο για την εθνική στρατηγική είναι η μετάβαση από τη στάση αναμονής σε μια ενεργητική αποτροπή, όπου η επίκληση του Διεθνούς Δικαίου υποστηρίζεται αταλάντευτα από την πολιτική βούληση και την ισχύ.

Το «πράσινο» περιτύλιγμα της Τουρκίας

Η Άγκυρα, απαντώντας στις ελληνικές εξαγγελίες για θαλάσσια πάρκα, προχώρησε στη μονομερή ανακήρυξη δικών της «προστατευόμενων ζωνών», οικειοποιούμενη διεθνή ύδατα και εμβολίζοντας τη δυνητική ελληνική υφαλοκρηπίδα, ως «περιβαλλοντικό» συμπλήρωμα και προοίμιο του επικείμενου Νόμου για τη «Γαλάζια Πατρίδα».

Με τα δύο Προεδρικά Διατάγματα της 15ης Αυγούστου 2026 (τα οποία δημοσιεύθηκαν στην τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 16 Αυγούστου), η Άγκυρα προχώρησε στη μονομερή ανακήρυξη «Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων» στο Βόρειο Αιγαίο (μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης) και στην Ανατολική Μεσόγειο (περικλείοντας τη θαλάσσια περιοχή του Καστελλόριζου).

Όπως παραδέχεται απροκάλυπτα η ανάλυση της Zeynep Gizem Ozpinar στην αγγλόφωνη τουρκική εφημερίδα Türkiye Today (τίτλος: «Türkiye’s Blue Homeland goes green—and leaves Athens with a legal argument to answer», 19/08/2026), η κίνηση αυτή αποτελεί μια ενορχηστρωμένη επιχείρηση «πράσινου» μανδύα (greenwashing) του αναθεωρητικού δόγματος. Η Άγκυρα εργαλειοποιεί τις διεθνείς περιβαλλοντικές δεσμεύσεις, όπως τους στόχους Kunming-Montreal του ΟΗΕ, με αποκλειστικό σκοπό να «ντύσει» νομικά τις αυθαίρετες θαλάσσιες δικαιοδοσίες της και να εμβολίσει τα κυριαρχικά δικαιώματα των ελληνικών νησιών, μετατρέποντας την οικολογική προστασία σε μέσο επιβολής τετελεσμένων στο πεδίο.

Απέναντι σε αυτό το «πράσινο» περιτύλιγμα της Άγκυρας, οι αντιδράσεις της ελληνικής διπλωματίας με ρηματικές διακοινώσεις και καταγγελίες έχουν βάση, αλλά δεν αρκούν από μόνες τους για να αναστρέψουν όσα επιχειρούνται στο πεδίο. Το αναθεωρητικό οικοδόμημα της “Γαλάζιας Πατρίδας” στερείται οποιουδήποτε σοβαρού ερείσματος που θα μπορούσε να σταθεί ενώπιον της διεθνούς δικαιοσύνης.

Η Άγκυρα γνωρίζει πολύ καλά ότι οι μονομερείς διεκδικήσεις της εναντίον της επήρειας των ελληνικών νησιών θα κατέρρεαν αμέσως σε μια νομική αντιπαράθεση με βάση το γράμμα της UNCLOS. Για τον λόγο αυτό, το δόγμα αυτό δεν λειτουργεί ως νομικό επιχείρημα, αλλά ως ένα καθαρό εργαλείο γεωπολιτικού εξαναγκασμού.

Άλλωστε, η Τουρκία εξακολουθεί να αποτελεί μέρος μιας ισχνής μειονότητας κρατών που αρνούνται να προσχωρήσουν στην UNCLOS. Αγνοεί επιδεκτικά τον νομικό πολιτισμό των 168 κρατών-μελών που την έχουν επικυρώσει, καθώς και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος ως αυτόνομος περιφερειακός οργανισμός, συμπληρώνοντας τον αριθμό των 169 κυρώσεων. Μάλιστα, η Τουρκία ήταν μία από τις μόλις 4 χώρες παγκοσμίως που την καταψήφισαν εξαρχής, διότι πολύ απλά το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας δεν συμβαδίζει με τις αναθεωρητικές της βλέψεις.

Αντικειμενικός της σκοπός, λοιπόν, είναι να δημιουργήσει μια μόνιμη επιχειρησιακή πίεση στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, εξαναγκάζοντας την Αθήνα να προσέλθει σε μια εφ’ όλης της ύλης διμερή πολιτική διαπραγμάτευση. Μέσα από αυτή την παγίδα, η Τουρκία επιδιώκει να επιβάλει μια de facto συνδιαχείριση και τον διαμοιρασμό των θαλάσσιων πόρων, υποχρεώνοντας την Ελλάδα να απεμπολήσει νόμιμα κυριαρχικά της δικαιώματα υπό την απειλή της ισχύος.

Η αποδόμηση του φοβικού συνδρόμου – Το εθνικό δίλημμα

Το Άρθρο 121 παρ. 2 της UNCLOS ορίζει ρητά ότι όλα τα νησιά δικαιούνται εξίσου υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Η Ελλάδα επικύρωσε τη σύμβαση με τον Νόμο 2321 τον Μάιο του 1995, όπου κατοχύρωσε το αναφαίρετο κυριαρχικό της δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια «σε οποιονδήποτε χρόνο». Παρά την ύπαρξη της θεσμικής παραγγελίας εκτέλεσης «εκ του νόμου του ιδίου», πέρασαν τριάντα και πλέον χρόνια χωρίς να βρεθεί αυτός ο «χρόνος» για το Αιγαίο.

Ενδεικτική ήταν και η πρόσφατη τοποθέτηση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, κατά την καθιερωμένη συνέντευξη Τύπου στο πλαίσιο της ΔΕΘ, όπου επανέλαβε το γνωστό στερεότυπο αφήγημα, υπενθυμίζοντας πως η «Ελλάδα διατηρεί το αναφαίρετο δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα έως τα 12 μίλια όποτε και όπως το κρίνει ότι είναι η πιο κατάλληλη χρονική συγκυρία». Αυτή η διαρκής επίκληση μιας νεφελώδους «κατάλληλης συγκυρίας» που δεν έρχεται ποτέ, αποτελεί την επιτομή της στρατηγικής αμηχανίας.

Με τον τρόπο αυτό, η Αθήνα παραμένει εγκλωβισμένη στο «φοβικό σύνδρομο» που επέβαλε το παράνομο τουρκικό Casus Belli (απειλή πολέμου), ένα επίσημο ψήφισμα της Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης (8 Ιουνίου 1995) που εκδόθηκε αμέσως μετά την ελληνική επικύρωση, με σκοπό να τρομοκρατήσει την ελληνική πολιτική ηγεσία και να εξαναγκάσει τη χώρα μας σε έναν ιδιότυπο, ηθελημένο αυτοπεριορισμό των νόμιμων κυριαρχικών της δικαιωμάτων.

Η στρατηγική αποδόμηση αυτού του εκβιασμού αποδεικνύει ότι ο φόβος μιας γενικευμένης σύρραξης λειτουργεί πρωτίστως ψυχολογικά: Αφενός επειδή η Άγκυρα γνωρίζει ότι το «δυσανάλογο κόστος» μιας πολεμικής εμπλοκής με την Ελλάδα θα επέφερε μη αναστρέψιμα πλήγματα στις ευάλωτες υποδομές και την οριακή οικονομία της, οδηγώντας την σε στρατηγικό ακρωτηριασμό. Αφετέρου επειδή η Τουρκία εκβιάζει αλλά δεν αυτοκτονεί γεωπολιτικά, διότι γνωρίζει ότι η Ελλάδα διαθέτει υπολογίσιμη αποτρεπτική ισχύ.

Τι συγκρατεί την Τουρκία

Οι συμμαχίες της χώρας έχουν αξία μόνο ως διπλωματικό συμπλήρωμα. Η πραγματική αποτροπή βασίζεται αποκλειστικά στην εθνική στρατιωτική μηχανή. Η Άγκυρα δεν θα ρισκάρει μια σύρραξη, όχι επειδή φοβάται τους ξένους, αλλά επειδή ξέρει ότι το κόστος θα είναι άμεσο και γεωπολιτικά μη αναστρέψιμο. Μια επιθετική ενέργεια που θα ανατίναζε την ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ θα τη μετέτρεπε σε διεθνή παρία, αναγκάζοντας ακόμα και τους παραδοσιακούς της συμμάχους, αλλά και τους περιστασιακούς ή ευκαιριακούς, να στραφούν εναντίον της. Συνεπώς, η ενεργητική αποτροπή δεν προκαλεί τον πόλεμο, αλλά αποτελεί τη μόνη εγγύηση για την αποτροπή του.

Προς αποφυγήν κάθε τεχνητής παραπληροφόρησης, αλλά και για να καταρριφθεί ο μόνιμος ισχυρισμός της Άγκυρας περί “αποκλεισμού” της, η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια δεν λειτουργεί αυθαίρετα. Εκεί όπου οι ακτές απέχουν λιγότερο από 24 ν.μ. (όπως στο στενό Καστελλόριζου – Kaş, που απέχει μόλις 1,1 – 1,3 ν.μ.), το ίδιο το Διεθνές Δίκαιο (Άρθρο 15 της UNCLOS) επιβάλλει ρητά τον κανόνα της «μέσης γραμμής / ίσης απόστασης».

Η μέση γραμμή “κλειδώνει” αμετάκλητα τα εθνικά μας σύνορα απέναντι από τη Μικρά Ασία, διασφαλίζοντας την απόλυτη κυριαρχία μας, ενώ η επέκταση στα 12 ν.μ. εφαρμόζεται πλήρως προς την ανοιχτή θάλασσα της Ανατολικής Μεσογείου. Επομένως, η επέκταση δεν είναι «προκλητική ενέργεια», αλλά η αυτονόητη θεσμική ολοκλήρωση των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων.

Παράλληλα, καταρρίπτεται και το έωλο επιχείρημα περί δήθεν «παρεμπόδισης της διεθνούς ναυσιπλοΐας»: Το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας διασφαλίζει απόλυτα το δικαίωμα της Αβλαβούς Διέλευσης (Innocent Passage – Άρθρα 17-26) για όλα τα εμπορικά σκάφη, αποδεικνύοντας ότι η επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια ενισχύει την ασφάλεια των θαλάσσιων δρόμων χωρίς να παρεμποδίζει το διεθνές εμπόριο.

Ποια είναι η κόκκινη γραμμή

Η εθνική κυριαρχία δεν μετριέται σε ναυτικά μίλια ή αποστάσεις. Αν επικρατήσει η λογική των “αποστάσεων”, τότε το όριο της υπεράσπισης της πατρίδας μετακινείται συνεχώς προς τα πίσω, από το Καστελλόριζο στη Ρόδο, κι από εκεί στο κέντρο του Αιγαίου, με τα ελληνικά νησιά «αποκομμένα» ανατολικότερα του 25ου μεσημβρινού, όπως ακριβώς προσδοκά η Τουρκική «Γαλάζια Πατρίδα».

Ιδού λοιπόν το κεντρικό δίλημμα της εποχής μας: Αν η αποτροπή δεν μετουσιώνεται σε πολιτική πράξη, με την επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. σε ολόκληρη την εθνική θαλάσσια επικράτεια και την ανακήρυξη ΑΟΖ εκεί όπου το επιβάλλει το εθνικό συμφέρον, ποιο είναι το όριο πέραν του οποίου η αυτοσυγκράτηση μετατρέπεται σε υποχώρηση;

Στην ίδια κατεύθυνση, ο πρωθυπουργός υπογράμμισε από το βήμα της ΔΕΘ κατά τη διάρκεια της κεντρικής του ομιλίας ότι: «Η πατρίδα θα έχει ανάγκη από σταθερό χέρι στο τιμόνι της. Το αύριο παραμένει αχαρτογράφητο…». Όμως, όσο η Τουρκία “χαρτογραφεί” αυθαίρετα και εσφαλμένα στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, η Ελλάδα δεν μπορεί να πλέει με ασφάλεια στο αύριο αν δεν διορθώσει τον χάρτη με βάση το Διεθνές Δίκαιο. Χωρίς σωστό χάρτη, ο κίνδυνος του εθνικού ναυαγίου είναι πάντοτε υπαρκτός.

Η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια στον ενιαίο γεωγραφικό και στρατηγικό άξονα Αιγαίου και Ανατολικής Μεσογείου δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια απομονωμένη μονομερής ενέργεια ή τυφλός λεονταρισμός, αλλά ως το απόλυτο, θεσμικά κατοχυρωμένο διπλωματικό αντίμετρο της Αθήνας απέναντι στην τουρκική βουλιμία.

Αν η γεωγραφία αντιμετωπίζεται με αμηχανία, η ιστορία θα μας υπενθυμίσει σύντομα ότι το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος δεν τεμαχίζονται σε ζώνες μειωμένης εθνικής ευθύνης.

 

---

 

Ο Ιωάννης Ε. Τράτσης είναι Πλοίαρχος Α΄ Τάξεως Εμπορικού Ναυτικού.