Πού βρίσκεται η πραγματική ασυμμετρία της εξουσίας σήμερα

Ο χαρακτηρισμός αυτός δεν είναι αυθαίρετος. Από τον Αριστοτέλη, η δημοκρατία διακρίνεται από την ολιγαρχία με κριτήριο το ποιος ασκεί την πολιτική εξουσία: το σύνολο των πολιτών ή μια μειοψηφία αυτών. Τα σύγχρονα ευρωπαϊκά πολιτεύματα ανήκουν στην παράδοση της λατινικής res publica, όπου η διακυβέρνηση ασκείται από εκλεγμένους αντιπροσώπους και όχι από το σώμα των πολιτών. Ο τρόπος της εκλογής νομιμοποιεί την εξουσία, δεν την κατανέμει ισότιμα.

Ο λόγος που η διάκριση αυτή έχει σημασία δεν είναι ακαδημαϊκός. Επηρεάζει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τη σημερινή κρίση. Εάν θεωρήσουμε ότι τα ευρωπαϊκά κράτη είναι δημοκρατίες, τότε είναι λογικό να αναζητήσουμε τα αίτια της κρίσης σε εξωτερικούς παράγοντες, όπως η παγκοσμιοποίηση, η τεχνολογία ή η μεταφορά αρμοδιοτήτων σε υπερεθνικούς θεσμούς.

Αν όμως δεχθούμε ότι πρόκειται ήδη για συστήματα περιορισμένης λαϊκής κυριαρχίας, τότε το πρόβλημα δεν μπορεί να εξηγηθεί πρωτίστως από την ταχύτητα των αγορών ή των θεσμών που επικαλείται ο αρθρογράφος, αλλά από την ίδια τη συγκρότηση της πολιτικής εξουσίας.

Ακόμη και αν οι θεσμοί μπορούσαν να προσαρμοστούν γρηγορότερα, ποιος θα αποφάσιζε; Οι ίδιοι επαγγελματίες πολιτικοί, οι ίδιες γραφειοκρατίες, οι ίδιες ελίτ. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η βραδύτητα των θεσμών. Είναι η φύση τους. Μια ολιγαρχία που λειτουργεί ταχύτατα παραμένει ολιγαρχία. Ένα σύστημα στο οποίο οι πολίτες δεν ασκούν άμεσα την πολιτική εξουσία δεν γίνεται δημοκρατικό επειδή επιταχύνει τις διαδικασίες του. Η θεωρία του “speed gap” συγχέει τη λειτουργική αποτελεσματικότητα με τη δημοκρατική νομιμοποίηση.

Η πραγματική ασυμμετρία είναι πολιτική και όχι χρονική. Υπάρχει ένα βαθύτερο χάσμα: το χάσμα ανάμεσα σε εκείνους που υφίστανται τις συνέπειες των αποφάσεων και σε εκείνους που τις λαμβάνουν. Ο Ευρωπαίος πολίτης επηρεάζεται από αποφάσεις για το νόμισμα, το χρέος, την ενέργεια, τη μετανάστευση, την εξωτερική πολιτική και την τεχνολογία. Ωστόσο, δεν διαθέτει αντίστοιχη ισχύ στη λήψη αυτών των αποφάσεων.

Από τη μετακυριαρχία, στη μεταδημοκρατία και στα όρια της εξουσίας

Αυτή η ασυμμετρία δεν δημιουργήθηκε με την ψηφιακή εποχή. Υπήρχε ήδη μέσα στα εθνικά κράτη και απλώς μεγεθύνθηκε σε υπερεθνικό επίπεδο. Ο αρθρογράφος χαρακτηρίζει την ΕΕ “εργαστήριο μετακυριαρχίας”. Ο όρος είναι εύστοχος, αλλά όχι επαρκής. Η αληθινή μετάβαση που βιώνουμε είναι από την κλασική αντιπροσώπευση σε μια μεταδημοκρατική συνθήκη: Μια πολιτική κατάσταση όπου οι εκλογές συνεχίζουν να διεξάγονται και οι τυπικά δημοκρατικοί, αλλά ουσιαστικά ολιγαρχικοί, θεσμοί εξακολουθούν να λειτουργούν, ενώ η πραγματική εξουσία μεταφέρεται σε κλειστούς κύκλους οικονομικών και πολιτικών ελίτ. Έτσι, οι βασικές πολιτικές επιλογές γίνονται ολοένα και λιγότερο αντικείμενο λαϊκού ελέγχου.

Η κρίση εμπιστοσύνης των πολιτών δεν οφείλεται μόνο στο ότι οι αγορές κινούνται γρηγορότερα από τα κοινοβούλια. Οφείλεται και στο ότι οι πολίτες αντιλαμβάνονται πως οι εκλογές αλλάζουν πρόσωπα χωρίς να μεταβάλουν ουσιαστικά την κατανομή της εξουσίας. Η λύση δεν είναι η επιστροφή στο κράτος. Η μεγαλύτερη παρανόηση που μπορεί να προκύψει από το άρθρο είναι ότι η λύση βρίσκεται στην επανάκτηση της εθνικής κυριαρχίας. Όμως η εθνική κυριαρχία δεν ταυτίζεται με τη λαϊκή κυριαρχία. Ένα κράτος μπορεί να είναι πλήρως κυρίαρχο και ταυτόχρονα βαθιά ολιγαρχικό. Η ιστορία είναι γεμάτη από τέτοια παραδείγματα.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να επιστρέψουν αρμοδιότητες από τις Βρυξέλλες στις εθνικές κυβερνήσεις. Το ζητούμενο είναι να μεταφερθεί πραγματική εξουσία από τις πολιτικές και οικονομικές ελίτ προς τους ίδιους τους πολίτες και να μετασχηματιστεί ο ρόλος των υπερεθνικών μηχανισμών από εξουσιάζοντες σε εντελλόμενους.

Το άρθρο περιγράφει πειστικά τα συμπτώματα της σημερινής κρίσης εξουσίας, αλλά ξεκινά από μια αμφισβητήσιμη παραδοχή: ότι οι ευρωπαϊκές χώρες συνιστούν δημοκρατίες οι οποίες σταδιακά αποδυναμώθηκαν από υπερεθνικούς μηχανισμούς. Αν όμως δεχθούμε ως κριτήριο της δημοκρατίας την ισοκρατία, τότε η διάγνωση αλλάζει ριζικά. Η κρίση δεν είναι η μετάβαση από τη δημοκρατία στη μετακυριαρχία. Είναι η διαχρονική αδυναμία των σύγχρονων πολιτικών συστημάτων να πραγματώσουν τη δημοκρατία εξαρχής.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν κατήργησε μια ήδη υπάρχουσα δημοκρατική τάξη. Απλώς έκανε πιο ορατό ένα έλλειμμα πολιτικής ισότητας που προϋπήρχε ήδη στα ίδια τα κράτη-μέλη της. Και όσο συγχέουμε αυτή την αντιπροσώπευση με τη δημοκρατία, θα αναζητούμε τις αιτίες της κρίσης στις Βρυξέλλες, στην τεχνολογία ή στην παγκοσμιοποίηση, αντί να τις αναζητούμε στο ίδιο το θεμέλιο του αντιπροσωπευτικού πολιτεύματος.