Εφεδρείες χωρίς αποστολή – Η κρυφή αδυναμία των σύγχρονων στρατών

Ένα από τα σημαντικότερα διδάγματα του πολέμου στην Ουκρανία είναι ότι η στρατιωτική «μάζα» εξακολουθεί να έχει αξία που δεν μπορεί εύκολα να αντικατασταθεί από την τεχνολογία. Όπλα ακριβείας, drones, δορυφορικές επικοινωνίες και προηγμένα συστήματα πληροφοριών μπορούν να πολλαπλασιάσουν την αποτελεσματικότητα ενός στρατού, δεν μπορούν όμως να εξαλείψουν την ανάγκη για επαρκές ανθρώπινο δυναμικό και δυνατότητα αναπλήρωσης των απωλειών.

Το πρόβλημα είναι ότι η στρατιωτική μάζα κοστίζει. Ένας μεγάλος επαγγελματικός στρατός μπορεί να αναπτυχθεί γρήγορα, αλλά απαιτεί υψηλές δαπάνες για μισθούς, εκπαίδευση, εξοπλισμό και διαρκή ετοιμότητα. Σε περίοδο ειρήνης, μεγάλο μέρος αυτής της δυναμικότητας παραμένει ανενεργό. Οι εφεδρείες αποτελούν, θεωρητικά, την απάντηση σε αυτό το δίλημμα: ανταλλάσσουν χρόνο με μάζα. Διατηρούν χαμηλότερο επίπεδο μόνιμης ετοιμότητας, με πολύ μικρότερο κόστος, αλλά μπορούν να κινητοποιηθούν όταν υπάρξει ανάγκη.

Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι απλώς πόσους εφέδρους διαθέτει μια χώρα. Είναι για ποιον ακριβώς σκοπό τους διατηρεί. Χωρίς σαφή στρατηγική αποστολή, μια εφεδρική δύναμη δύσκολα μπορεί να εκπαιδευτεί, να εξοπλιστεί και να κινητοποιηθεί με τρόπο συνεκτικό.

Οι λειτουργίες της εφεδρείας

Υπάρχουν τρεις βασικές λειτουργίες που μπορεί να επιτελέσει μια εφεδρεία: να ενισχύει τον επαγγελματικό στρατό με μεμονωμένα στελέχη και ειδικές γνώσεις, να δημιουργεί ένα δεύτερο κλιμάκιο μάχιμων μονάδων και να αναλαμβάνει την άμυνα και την ασφάλεια της ίδιας της χώρας.

Η πρώτη είναι η ενίσχυση του επαγγελματικού στρατού. Οι έφεδροι μπορούν να καλύπτουν κενές θέσεις, να προσφέρουν εξειδικευμένες γνώσεις και να μεταφέρουν εμπειρία από τον ιδιωτικό τομέα στις ένοπλες δυνάμεις. Γιατροί, μηχανικοί, ειδικοί πληροφορικής και κυβερνοασφάλειας ή στελέχη με τεχνική εμπειρία μπορούν να προσφέρουν δυνατότητες που θα ήταν εξαιρετικά ακριβό να διατηρούνται σε μόνιμη βάση. Το μοντέλο αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για αεροπορικές και ναυτικές δυνάμεις, όπου η διαθεσιμότητα εξειδικευμένου προσωπικού μπορεί να είναι σημαντικότερη από την αριθμητική μάζα.

Το μειονέκτημα είναι ότι μια τέτοια εφεδρεία δημιουργεί κυρίως ένα ισχυρό πρώτο κλιμάκιο. Μπορεί να αυξήσει γρήγορα τη δύναμη που βρίσκεται ήδη σε επιχειρησιακή ετοιμότητα, δεν δημιουργεί όμως από μόνη της στρατηγικό βάθος. Σε έναν παρατεταμένο πόλεμο, ο πρώτος επαγγελματικός στρατός θα χρειαστεί ενισχύσεις, αντικαταστάσεις και νέες μονάδες.

Εδώ εμφανίζεται η δεύτερη λειτουργία: η ενίσχυση με συγκροτημένες μονάδες. Οι έφεδροι δεν καλούνται πλέον ένας-ένας για να συμπληρώσουν τον επαγγελματικό στρατό, αλλά κινητοποιούνται ως οργανωμένοι σχηματισμοί, οι οποίοι μπορούν να αναλάβουν επιχειρήσεις ως δεύτερο κλιμάκιο. Ο επαγγελματικός στρατός ουσιαστικά αγοράζει χρόνο, ενώ η εφεδρεία χρησιμοποιεί αυτόν τον χρόνο για να κινητοποιηθεί, να εκπαιδευτεί και να αναπτυχθεί.

Αυτή η δυνατότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε έναν πόλεμο μεγάλης διάρκειας. Η εμπειρία των δύο παγκοσμίων πολέμων έδειξε ότι η ταχεία αύξηση ενός στρατού δεν εξαρτάται μόνο από τον αριθμό των εθελοντών. Χρειάζονται αξιωματικοί, υπαξιωματικοί, εξοπλισμός, εγκαταστάσεις και οργανωμένες δομές διοίκησης. Η πραγματική αξία μιας εφεδρείας, επομένως, δεν βρίσκεται μόνο στους ανθρώπους που διαθέτει σήμερα, αλλά στην ικανότητά της να αποτελέσει τον μηχανισμό μαζικής κινητοποίησης αύριο.

Η τρίτη λειτουργία είναι η άμυνα της επικράτειας. Η παραδοσιακή αντίληψη ότι ένας πόλεμος διεξάγεται μακριά από την πατρίδα έχει αποδυναμωθεί. Οι επιθέσεις με drones, οι κυβερνοεπιθέσεις, οι δολιοφθορές και οι επιχειρήσεις εναντίον κρίσιμων υποδομών μπορούν να μεταφέρουν τμήματα της σύγκρουσης βαθιά στο εσωτερικό μιας χώρας.

Αυτό δημιουργεί ανάγκη για δυνάμεις που μπορούν να προστατεύουν στρατιωτικές εγκαταστάσεις, υποδομές, μεταφορικούς κόμβους και άλλες κρίσιμες υπηρεσίες, αλλά και να υποστηρίζουν τις πολιτικές αρχές σε περιόδους μεγάλης κρίσης. Οι εφεδρείες είναι κατάλληλες γι’ αυτόν τον ρόλο επειδή μπορούν να διαθέτουν τοπική γνώση και να κινητοποιούνται σε μεγαλύτερη κλίμακα χωρίς το κόστος διατήρησης ενός αντίστοιχου μόνιμου στρατού.

Η εμπειρία των ΗΠΑ και άλλων

Η εμπειρία των ΗΠΑ είναι χαρακτηριστική. Ο αμερικανικός στρατός διαχωρίζει σε σημαντικό βαθμό τις λειτουργίες μεταξύ ενεργού στρατού, Army Reserve και National Guard. Η Reserve παρέχει κυρίως εξειδικευμένες δυνατότητες, ενώ η National Guard μπορεί να αναπτύσσει σχηματισμούς στο εξωτερικό αλλά ταυτόχρονα έχει ισχυρό ρόλο στην αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών και κρίσεων στο εσωτερικό. Έτσι, η εφεδρεία δεν αποτελεί μία ενιαία κατηγορία, αλλά ένα σύνολο διαφορετικών μηχανισμών κινητοποίησης.

Αντίστοιχα, χώρες που αντιμετωπίζουν πιο άμεσα την πιθανότητα πολέμου στην επικράτειά τους έχουν επιλέξει πολύ μεγαλύτερες εφεδρικές δυνάμεις. Η Φινλανδία, η Νορβηγία και το Ισραήλ βασίζονται σε συστήματα στα οποία μεγάλα τμήματα του πληθυσμού έχουν αποκτήσει στρατιωτική εκπαίδευση και μπορούν να επανέλθουν σε υπηρεσία. Το μοντέλο αυτό επιτρέπει τη διατήρηση σημαντικής στρατιωτικής μάζας χωρίς το οικονομικό βάρος ενός αντίστοιχου μόνιμου στρατού.

Η βασική στρατηγική επιλογή, επομένως, δεν είναι αν μια χώρα «χρειάζεται εφεδρείες». Είναι τι θέλει να κάνει με αυτές. Μια δύναμη που αποτελείται κυρίως από ατομικούς αυξητές μπορεί να ενισχύσει γρήγορα έναν επαγγελματικό στρατό, αλλά δεν μπορεί να εξασφαλίσει τη μακροχρόνια διεξαγωγή ενός πολέμου. Μια οργανωμένη εφεδρεία μάχιμων σχηματισμών προσφέρει στρατηγικό βάθος, αλλά απαιτεί περισσότερο χρόνο και σοβαρή επένδυση σε δομές κινητοποίησης. Μια δύναμη εδαφικής άμυνας μπορεί να προστατεύσει την επικράτεια, αλλά δεν είναι κατ’ ανάγκην κατάλληλη για εκστρατευτικές επιχειρήσεις.

Διαφορετικές αποστολές, διαφορετικές εφεδρείες

Αυτό είναι και το βασικό πρόβλημα που αναδεικνύεται: οι διαφορετικές αποστολές απαιτούν διαφορετικές εφεδρείες. Δεν μπορούν εύκολα να συνδυαστούν σε μία ενιαία δύναμη χωρίς σαφείς ρόλους, διαφορετικά επίπεδα εκπαίδευσης, νομικά πλαίσια κινητοποίησης και συγκεκριμένους χρόνους ετοιμότητας.

Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία για τις ευρωπαϊκές χώρες, καθώς επανέρχεται η πιθανότητα ενός πολέμου υψηλής έντασης και μεγάλης διάρκειας. Η μεταπολεμική αντίληψη των μικρών, πλήρως επαγγελματικών στρατών σχεδιάστηκε σε μεγάλο βαθμό για περιορισμένες και εκστρατευτικές επιχειρήσεις. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, όμως, υπενθυμίζει ότι η αποτροπή δεν εξαρτάται μόνο από την τεχνολογική υπεροχή ή την ποιότητα των πρώτων μονάδων. Εξαρτάται και από το αν υπάρχει δυνατότητα αναπλήρωσης ανθρώπων και μονάδων σε βάθος χρόνου.

Η εφεδρεία, με αυτή την έννοια, δεν είναι απλώς ένας φθηνότερος στρατός. Είναι μηχανισμός στρατηγικού βάθους. Επιτρέπει στα κράτη να διατηρούν σε περίοδο ειρήνης μικρότερες και οικονομικά διαχειρίσιμες ένοπλες δυνάμεις, διατηρώντας ταυτόχρονα τη δυνατότητα να αυξήσουν γρήγορα τη στρατιωτική τους ισχύ όταν το απαιτήσουν οι συνθήκες.

Το κρίσιμο, όμως, είναι να έχει αποφασιστεί εκ των προτέρων τι ακριβώς πρέπει να παράγει αυτή η κινητοποίηση. Χωρίς σαφή αποστολή, οι εφεδρείες κινδυνεύουν να μετατραπούν σε μια δύναμη που είναι ταυτόχρονα ανεπαρκώς εκπαιδευμένη για τον πόλεμο μεγάλης έντασης, πολύ αργή για άμεση αντίδραση και υπερβολικά ακριβή για τις περιορισμένες αποστολές ειρηνικής περιόδου.

Η πραγματική αξία μιας εφεδρείας, συνεπώς, δεν μετριέται μόνο σε αριθμούς. Μετριέται από το πόσο γρήγορα μπορεί να μετατρέψει μια κοινωνία σε στρατιωτική ισχύ, όταν αυτό καταστεί αναγκαίο. Και αυτή η δυνατότητα είναι ίσως ένα από τα πιο παραμελημένα στοιχεία της σύγχρονης στρατηγικής.