Μπορεί να υπάρξει ανθρωποκεντρικό ψηφιακό κράτος;

Η τεχνολογία, όμως, δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Οφείλει να υπηρετεί τον άνθρωπο και να λειτουργεί μέσα στα όρια που θέτουν το Σύνταγμα της Ελλάδας και το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ευρωπαϊκή Διακήρυξη για τα Ψηφιακά Δικαιώματα και τις Ψηφιακές Αρχές για την Ψηφιακή Δεκαετία, της 23ης Ιανουαρίου 2023, τοποθετεί τον άνθρωπο στο επίκεντρο του ψηφιακού μετασχηματισμού και υπογραμμίζει ότι τα δικαιώματα και οι αξίες της Ένωσης πρέπει να γίνονται σεβαστά τόσο στο διαδίκτυο, όσο και εκτός διαδικτύου (offline).

Η αρχή αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε χρήση ψηφιακής τεχνολογίας πρέπει να είναι προαιρετική. Σημαίνει, όμως, ότι η ψηφιοποίηση δεν μπορεί από μόνη της να καταστήσει την ψηφιακή συμμετοχή προϋπόθεση για την άσκηση δικαιωμάτων. Η διατήρηση του offline δικαιώματος αποτελεί θεμελιώδη έκφραση της ανθρώπινης αυτονομίας, της ιδιωτικότητας και της ελευθερίας επιλογής. Ένα κράτος μπορεί να ψηφιοποιεί τις υπηρεσίες του, δεν μπορεί όμως να θεωρεί αυτονόητο ότι κάθε πολίτης πρέπει να εντάσσεται σε μία συγκεκριμένη ψηφιακή αρχιτεκτονική, προκειμένου να ασκήσει δικαιώματα, ή να έχει πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες.

Η ως άνω διάκριση αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν ένα ψηφιακό σύστημα συνδέεται με πολλούς διαφορετικούς τομείς της δημόσιας ζωής. Για παράδειγμα, ένα σύστημα που αρχικά δημιουργείται για έναν συγκεκριμένο διοικητικό σκοπό, μπορεί σταδιακά να χρησιμοποιείται στη φορολογία, την υγεία, την κοινωνική προστασία, την εργασία, την εκπαίδευση ή άλλες δραστηριότητες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο δύναται να προκύψει ένα καθεστώς “έμμεσα υποχρεωτικής ψηφιοποίησης”.

Σε αυτήν την περίπτωση, η χρήση ενός ψηφιακού συστήματος μπορεί να μην επιβάλλεται υποχρεωτικά, ωστόσο η μη χρήση του να συνεπάγεται καθυστερήσεις, πρόσθετες διαδικασίες, επιβαρύνσεις, ή ακόμα και πρακτικό αποκλεισμό των πολιτών από τις υπηρεσίες του κράτους. Η ουσιαστική προαιρετικότητα απαιτεί, επομένως, κάτι περισσότερο από την απουσία μιας ρητής υποχρέωσης. Απαιτεί η επιλογή του πολίτη να μην χρησιμοποιήσει ένα συγκεκριμένο ψηφιακό μέσο, να παραμένει πραγματική και αποτελεσματική.

Τι λένε άρθρα της ΕΕ

Τα άρθρα 7 και 8 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προστατεύουν αντίστοιχα την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή και τα προσωπικά δεδομένα. Παράλληλα, το άρθρο 52 παρ. 1 θέτει την αρχή της αναλογικότητας ως βασικό κριτήριο για κάθε περιορισμό θεμελιωδών δικαιωμάτων. Επομένως, για κάθε περιορισμό δεν αρκεί απλά ένας θεμιτός διοικητικός σκοπός. Η καταπολέμηση της απάτης, η πρόληψη της κλοπής ταυτότητας, η ασφάλεια των συναλλαγών και η διοικητική αποτελεσματικότητα μπορεί να αποτελούν θεμιτούς σκοπούς, ωστόσο, το χρησιμοποιούμενο μέσο πρέπει να είναι κατάλληλο, αναγκαίο και αναλογικό.

Ιδιαίτερο βάρος έχει και το άρθρο 52 παρ. 4 του Χάρτη, σύμφωνα με το οποίο τα θεμελιώδη δικαιώματα που αναγνωρίζονται από τον Χάρτη και απορρέουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, πρέπει να ερμηνεύονται σύμφωνα με τις παραδόσεις αυτές. Η διάταξη αυτή ενισχύει την ανάγκη η τεχνολογική εξέλιξη να εντάσσεται στο υφιστάμενο συνταγματικό πλαίσιο και όχι να το υποκαθιστά.

Η απόφαση του ΔΕΕ στην υπόθεση Commission v Malta, C-181/23, της 29ης Απριλίου 2025, αφορούσε το σύστημα χορήγησης ιθαγένειας της Μάλτας σε επενδυτές. Συνεπώς, η συνταγματική της συλλογιστική παρουσιάζει ενδιαφέρον για τη σχέση μεταξύ εθνικών αρμοδιοτήτων και δικαίου της Ένωσης. Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η ιθαγένεια της Ένωσης, όπως απορρέει από τα άρθρα 9 ΣΕΕ και 20 ΣΛΕΕ, αποτελεί θεμελιώδες καθεστώς και ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να ασκούν τις εθνικές τους αρμοδιότητες σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης.

Η συλλογιστική αυτή έχει κατ’ αναλογία μεγάλη σημασία για τα εθνικά συστήματα ταυτοποίησης. Η εθνική ταυτοποίηση μπορεί να ανήκει καταρχήν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, όμως τα έγγραφα και τα μέσα ταυτοποίησης συνδέονται με την άσκηση δικαιωμάτων της Ένωσης, ιδίως ως προς την ελεύθερη κυκλοφορία, καθώς και την πολιτική, οικονομική, εργασιακή και κοινωνική ζωή εντός της ΕΕ. Κατά συνέπεια, η εθνική διοικητική κυριαρχία δεν μπορεί να λειτουργεί εκτός του Ευρωπαϊκού νομικού πλαισίου. Η οργάνωση των εθνικών συστημάτων ταυτοποίησης πρέπει να συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης.

Ο Προσωπικός Αριθμός 

Στην Ελλάδα, το ζήτημα του Προσωπικού Αριθμού δεν πρέπει να εξετάζεται μόνο ως τεχνικό ζήτημα ταυτοποίησης. Το άρθρο 9Α του Συντάγματος και οι αρχές του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων επιβάλλουν αυξημένη προσοχή ως προς τη συλλογή, επεξεργασία, διασύνδεση και περαιτέρω χρήση των προσωπικών δεδομένων των Ελλήνων πολιτών.

Η ανωτέρω εξέταση δεν οδηγεί αναγκαστικά στην απόρριψη ενός ενιαίου αναγνωριστικού, επιβάλλει όμως σαφείς σκοπούς, περιορισμένη διαλειτουργικότητα, ελαχιστοποίηση δεδομένων, αυστηρούς κανόνες πρόσβασης, διαφάνεια και αποτελεσματικό έλεγχο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1183 για το Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι Ψηφιακής Ταυτότητας. Η σχετική ρύθμιση προβλέπει την εθελοντική χρήση του Πορτοφολιού και προστατεύει τον πολίτη από δυσμενή μεταχείριση, λόγω της μη χρήσης του.

Η λογική αυτή έχει ευρύτερη σημασία, καθώς η προαιρετικότητα πρέπει να είναι ουσιαστική και όχι απλώς τυπική. Η αρχή αυτή ορίζει πως το κράτος μπορεί να προσφέρει ψηφιακές λύσεις, να τις αναπτύσσει και να τις καθιστά ιδιαίτερα αποτελεσματικές, δεν πρέπει όμως να μετατρέπει τη χρήση μιας συγκεκριμένης ψηφιακής υποδομής σε de facto προϋπόθεση πρόσβασης στη διοικητική, κοινωνική ή οικονομική ζωή των Ευρωπαίων πολιτών.

Αυτό δεν συνιστά άρνηση του ψηφιακού μετασχηματισμού. Αντίθετα, συνιστά έναν διαφορετικό τρόπο σχεδιασμού του, όπου ένα σύγχρονο, ψηφιακό κράτος λειτουργεί προσφέροντας απαραιτήτως εναλλακτικούς τρόπους συναλλαγής με τους πολίτες. Η υιοθέτηση μιας τέτοιας θέσης δεν ισούται απαραίτητα με απόρριψη της τεχνολογίας. Αντίθετα, προκρίνει τη διαμόρφωση μιας ανθρωποκεντρικής εκδοχής της ψηφιακής διακυβέρνησης, βάσει της οποίας η τεχνολογική πρόοδος και η προστασία των δικαιωμάτων υφίστανται ως αλληλοεξαρτώμενοι και όχι ως αντίθετοι στόχοι.

Εξάλλου, η Ελληνική Πολιτεία οφείλει να οργανώνει τον ψηφιακό της μετασχηματισμό εντός των ορίων του Συντάγματος και του δικαίου της Ένωσης. Η ψηφιακή ταυτοποίηση μπορεί να αποτελέσει αποτελεσματικό εργαλείο διοίκησης. Δεν μπορεί, όμως, να μετατρέπεται αυθαίρετα σε διοικητικό μηχανισμό που καθορίζει ή περιορίζει τα δικαιώματα που οφείλει να υπηρετεί.

Η ανωτέρω αρχή έχει αναπόφευκτα και πολιτική διάσταση, καθώς 60% περίπου των Ελλήνων πολιτών – σύμφωνα με δημοσιεύματα του Τύπου – δεν χρησιμοποιούν τον Προσωπικό Αριθμό για τις συναλλαγές τους με τη διοίκηση. Συνεπώς, οι αριθμοί αποδεικνύουν πως η ψηφιακή διακυβέρνηση μπορεί μεν να συνεχίσει να αναπτύσσεται, με παράλληλη όμως διατήρηση ουσιαστικών offline εναλλακτικών.

Εν κατακλείδι, η πραγματική πρόκληση της ψηφιακής διακυβέρνησης δεν είναι η επιλογή μεταξύ “ψηφιακού” και “αναλογικού” κράτους. Είναι η δημιουργία ενός ανθρωποκεντρικού ψηφιακού κράτους, στο οποίο η τεχνολογία αυξάνει την αποτελεσματικότητα της διοίκησης, χωρίς να μειώνει την αυτονομία του προσώπου, την προστασία των δεδομένων, την ισότητα και την ουσιαστική πρόσβαση στα θεμελιώδη δικαιώματα των Ευρωπαίων πολιτών.

---

 

Ο Γεώργιος Δασκαλούλης είναι Διεθνολόγος-Νομικός.