Θα χρησιμοποιήσουν οι Ευρωπαίοι στρατό για την καταστολή διαδηλώσεων;

Τα προειδοποιητικά σημάδια για την κλιμάκωση δεν είναι όλα εξίσου ορατά, ούτε έχουν ακόμη τεκμηριωθεί στον ίδιο βαθμό. Υπάρχουν, ωστόσο, λόγοι ανησυχίας για την πολιτική πόλωση, την αύξηση της εχθρότητας απέναντι σε πολιτικούς αντιπάλους και τον κίνδυνο η βία να αποκτήσει χαρακτήρα αμοιβαίων αντιποίνων. Μία σειρά από ευρωπαϊκές κυβερνήσεις παίρνουν έκτακτα μέτρα, ως και απαγορεύσεις συγκεντρώσεων ή κατεβάζουν στρατιωτικές δυνάμεις, προκειμένου να μην επαναληφθούν τα πρωτοφανή επεισόδια και λεηλασίες, σαν αυτές που είδαμε το προηγούμενο Σάββατο.

Σχετική ανάλυση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου έχει επισημάνει πως όταν η πολιτική αντιπαράθεση μετατρέπεται σε βαθιά συναισθηματική εχθρότητα, κάθε βίαιο περιστατικό μπορεί να ενισχύσει την αρνητική εικόνα της αντίπαλης πλευράς και να τροφοδοτήσει έναν νέο γύρο αντιπαράθεσης. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι επίκειται εμφύλια σύγκρουση, αλλά καθιστά τον μηχανισμό κλιμάκωσης σοβαρό αντικείμενο εξέτασης.

Το κρίσιμο ενδεχόμενο είναι να σημειωθεί ένα περιστατικό με νεκρούς, ή βαριά τραυματίες, το οποίο θα εκληφθεί από τη μία πλευρά ως απόδειξη ότι απειλείται η ίδια της η ύπαρξη. Η οργή που θα ακολουθήσει μπορεί να οδηγήσει σε αντίποινα, τα οποία με τη σειρά τους θα προκαλέσουν νέες απώλειες και νέα αιτήματα για εκδίκηση.

Η διαχείριση της κοινωνικής κρίσης

Σε μια τέτοια δυναμική, η πολιτική ηγεσία δεν θα καλείται πλέον να διαχειριστεί απλώς μια διαδήλωση ή μια σειρά επεισοδίων, αλλά μια κρίση στην οποία κάθε υποχώρηση μπορεί να εκλαμβάνεται ως αδυναμία και κάθε κατασταλτική ενέργεια ως επιβεβαίωση των φόβων της αντίπαλης πλευράς.

Η εξέλιξη αυτή θα μπορούσε να επιταχυνθεί αν οι αντίπαλες συσπειρώσεις αποκτήσουν σταθερά δίκτυα, πρόσβαση σε πόρους και δυνατότητα να κινητοποιούνται γρήγορα μετά από ένα κρίσιμο περιστατικό. Οι ενδείξεις χρηματοδότησης και οργανωτικής δραστηριότητας αξίζουν, επομένως, προσεκτική εξέταση, χωρίς να θεωρούνται από μόνες τους απόδειξη ενιαίας διοίκησης, ή σχεδιασμού μιας ένοπλης σύγκρουσης.

Παράλληλα, τίθεται το ερώτημα της κρατικής ικανότητας. Οι ευρωπαϊκές χώρες διαθέτουν ακόμη Ένοπλες Δυνάμεις, αλλά η στρατιωτική τους ετοιμότητα, η διαθεσιμότητα προσωπικού και η δυνατότητα υποστήριξης των αρχών ασφαλείας διαφέρουν. Όπως προαναφέρθηκε, ορισμένες χώρες θα χρησιμοποιήσουν στρατιωτικές δυνάμεις, υποβοηθητικές της αστυνομίας.

Στρατός και αστυνομία

Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν υπάρχουν στρατοί τυπικά, αλλά αν κάθε κράτος διαθέτει επαρκείς και κατάλληλες δυνατότητες για να αντιμετωπίσει μια παρατεταμένη κρίση, ιδίως όταν οι αστυνομικές δυνάμεις υφίστανται ταυτόχρονα επιχειρησιακή πίεση, πολιτική αμφισβήτηση και εσωτερικές διαιρέσεις.

Οι αστυνομικοί και οι στρατιωτικοί δεν βρίσκονται έξω από την κοινωνία. Είναι πολίτες, με διαφορετικές πολιτικές πεποιθήσεις και προσωπικές ανησυχίες. Αυτό δεν σημαίνει ότι η συνοχή των σωμάτων ασφαλείας θα διαρραγεί αναγκαστικά. Σημαίνει, όμως, ότι σε μια παρατεταμένη πολιτική κρίση, η συνοχή τους δεν μπορεί να θεωρείται αυτονόητη, ούτε να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ζήτημα εξοπλισμού και αριθμών.

Η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται επίσης από τη σαφήνεια της νόμιμης εντολής, την ποιότητα της διοίκησης, τη θεσμική εμπιστοσύνη και την πολιτική νομιμοποίηση των ενεργειών τους. Η πίεση εντείνεται όταν τα προεκλογικά μέτωπα σκληραίνουν τη στάση τους και οι πολιτικές ηγεσίες δυσκολεύονται να συμφωνήσουν ακόμη και ως προς τη φύση της απειλής. Υπό αυτές τις συνθήκες, η έγκαιρη και συνεκτική αντίδραση γίνεται δυσκολότερη, ενώ η αποσπασματική αντιμετώπιση μπορεί να ενισχύσει την εντύπωση ότι το κράτος αδυνατεί να προστατεύσει τους πολίτες και να εφαρμόσει τον νόμο με συνέπεια.

Επιπλέον, υπάρχει ένα κύριο ερώτημα: Αν οι συγκρούσεις εκτροχιαστούν, πως ακριβώς θα εμπλακούν οι στρατιωτικές δυνάμεις που δεν διαθέτουν αστυνομικό οπλισμό (γκλομπς, δακρυγόνα, κτλ) σε ένα αστικό περιβάλλον; Προφανώς, η κάθοδος στρατιωτών λειτουργεί κυρίως για “ψυχολογικούς λόγους”, ως ένα μήνυμα “μηδενικής ανοχής” εκ μέρους του κράτους.

Επιχειρησιακά, μπορούν να φυλούν καίριους στόχους για να αποδεσμευτούν περισσότερες αστυνομικές δυνάμεις στην διαχείριση του πλήθους. Προφανώς ούτε η γαλλική, ούτε η ιταλική κυβέρνηση θέλει να φτάσει στο σημείο ο στρατός να χρησιμοποιεί πυρά εντός των ίδιων των πόλεων τους!

Είναι αναπόφευκτη η κλιμάκωση;

Πάντως, το ενδεχόμενο μιας κλιμάκωσης, σε μεγαλύτερο βαθμό από αυτά που είδαμε το περασμένο Σάββατο στην Γαλλία, δεν μπορεί να θεωρηθεί αναπόφευκτο. Ωστόσο, η επιδείνωση των πολιτικών και κοινωνικών συνθηκών μπορεί να καταστήσει το πρόβλημα επείγον στο άμεσο μέλλον, προτού εμφανιστούν δημόσια όλα τα χαρακτηριστικά μιας οργανωμένης ένοπλης σύγκρουσης. Αν η κρατική αντίδραση αρχίσει να σχεδιάζεται μόνο όταν η βία έχει ήδη παγιωθεί και οι αντίπαλες συσπειρώσεις έχουν αποκτήσει δική τους δυναμική, τα περιθώρια αποτελεσματικής παρέμβασης θα είναι πολύ στενότερα.

Γι’ αυτό το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι απλώς αν η Ευρώπη κινδυνεύει να οδηγηθεί σε εμφύλια σύγκρουση. Είναι αν οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες μπορούν να αναγνωρίσουν εγκαίρως μια δυναμική κλιμάκωσης, να διατηρήσουν την ικανότητά τους να προστατεύουν τον πληθυσμό και να αποτρέψουν τη μετατροπή της πολιτικής πόλωσης, σε έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο οργανωμένης βίας.

Η απάντηση θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τα μέσα που διαθέτουν, αλλά και από την πολιτική βούληση, τη θεσμική συνοχή και την ικανότητά τους να ενεργούν αποτελεσματικά πριν η κρίση αποκτήσει δική της, δυσκολότερα αναστρέψιμη δυναμική.