Τουρκία: Διευρύνεται το χάσμα στην ενταξιακή της πορεία – Επικρίσεις από Κομισιόν για τουρκολιβυκό-κράτος δικαίου

Η απόσταση μεταξύ της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας και της πραγματικής πολιτικής κατάστασης στο εσωτερικό της χώρας διευρύνεται περαιτέρω, σύμφωνα με την ετήσια έκθεση της Κομισιόν για τη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία δημοσιοποιήθηκε στις 4 Νοεμβρίου.

Οι Βρυξέλλες διαπιστώνουν ότι το χάσμα ανάμεσα στις διακηρύξεις της Άγκυρας για τον στόχο της ένταξης και στην εκπλήρωση των απαραίτητων πολιτικών κριτηρίων γίνεται ολοένα μεγαλύτερο, με ιδιαίτερη έμφαση στην οπισθοδρόμηση στους τομείς των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου.

Η έκθεση έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία τόσο η Τουρκία όσο και η ΕΕ επιχειρούν να βελτιώσουν τις μεταξύ τους σχέσεις, διατηρώντας ανοιχτούς διαύλους συνεργασίας σε τομείς αμοιβαίου ενδιαφέροντος. Ωστόσο, η Κομισιόν επισημαίνει ότι οι σοβαρές ανησυχίες της για την κατάσταση του κράτους δικαίου και των δημοκρατικών θεσμών στην Τουρκία εξακολουθούν να μην αντιμετωπίζονται.

Ειδικότερα, σημειώνει ότι οι δικαστικές υποθέσεις εναντίον εκλεγμένων αξιωματούχων, προσωπικοτήτων της αντιπολίτευσης και εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών έχουν ενταθεί, γεγονός που ενισχύει τις ανησυχίες σχετικά με τη δέσμευση της Τουρκίας στις θεμελιώδεις δημοκρατικές αρχές.

Η Άγκυρα αντέδρασε έντονα στις διαπιστώσεις της έκθεσης. Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών, σε ανακοίνωσή του, χαρακτήρισε το κείμενο «προκατειλημμένο και στερούμενο αντικειμενικότητας», απορρίπτοντας ως αβάσιμες τις αναφορές που αφορούν κυρίως τα πολιτικά κριτήρια, τη δικαιοσύνη και τα θεμελιώδη δικαιώματα. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η Τουρκία παραμένει έτοιμη να προωθήσει τις σχέσεις με την ΕΕ στη βάση του δικαίου της εταιρικής σχέσης, της τήρησης των συμφωνηθέντων, της αμοιβαίας εμπιστοσύνης, του σεβασμού και της δικαιοσύνης.

Η Επίτροπος για την Διεύρυνση

Παρά τις αυστηρές επισημάνσεις, η Κομισιόν επαναλαμβάνει ότι η Τουρκία εξακολουθεί να αποτελεί υποψήφια χώρα για ένταξη στην ΕΕ και σημαντικό εταίρο της Ένωσης. Στην έκθεση επισημαίνεται ότι οι Βρυξέλλες συνέχισαν να αναπτύσσουν τις σχέσεις τους με την Άγκυρα σε τομείς αμοιβαίου ενδιαφέροντος, ακολουθώντας μια σταδιακή, αναλογική και αναστρέψιμη προσέγγιση.

Η επίτροπος της ΕΕ για τη Διεύρυνση, Μάρτα Κος, υπογράμμισε ότι τα στρατηγικά συμφέροντα των δύο πλευρών συμπίπτουν σε πολλούς κρίσιμους τομείς, όπως η μετανάστευση, το εμπόριο, οι μεταφορές και η ενέργεια. Η συγκεκριμένη αναφορά αποτυπώνει τη διττή προσέγγιση των Βρυξελλών απέναντι στην Τουρκία: Από τη μία πλευρά, αυστηρή κριτική για την εσωτερική πολιτική κατάσταση και τη δημοκρατική λειτουργία των θεσμών και, από την άλλη, αναγνώριση της στρατηγικής σημασίας της χώρας για την ΕΕ, ιδιαίτερα σε ζητήματα γεωπολιτικής, ασφάλειας και οικονομικής συνεργασίας.

Αντιπολίτευση, Τύπος και Δικαιοσύνη

Ιδιαίτερα εκτενής είναι η κριτική της Κομισιόνγια τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος στην Τουρκία. Σύμφωνα με την έκθεση, οι δημοκρατικές αρχές και η ακεραιότητα της εκλογικής διαδικασίας έχουν υπονομευθεί, κυρίως εξαιτίας της δικαστικής πίεσης που ασκείται σε πολιτικούς της αντιπολίτευσης και στο μεγαλύτερο κόμμα της αντιπολίτευσης.

Παράλληλα, η Επιτροπή επισημαίνει τον περιορισμό των αρμοδιοτήτων της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης της Τουρκίας, τονίζοντας ότι, πέρα από τις εκλογές, δεν υπάρχουν αποτελεσματικοί μηχανισμοί που να διασφαλίζουν τη λογοδοσία της κυβέρνησης. Ως αποτέλεσμα, απουσιάζουν ουσιαστικά αντίβαρα και μηχανισμοί ελέγχου στο σύστημα διακυβέρνησης. Στην ίδια κατεύθυνση, η έκθεση διαπιστώνει πολιτικοποίηση της δημόσιας διοίκησης και ζητά την εφαρμογή διαδικασιών προσλήψεων, διορισμών και προαγωγών που θα βασίζονται στην αξιοκρατία, ιδιαίτερα στις ανώτερες διοικητικές θέσεις.

Στον τομέα της Δικαιοσύνης, η Κομισιόν εκτιμά ότι οι βασικές αδυναμίες εξακολουθούν να παραμένουν. Υποστηρίζει ότι η εκτελεστική εξουσία ασκεί έλεγχο στη δικαστική, με αποτέλεσμα να πλήττεται η ανεξαρτησία της και να επηρεάζεται αρνητικά η ποιότητα των δικαστικών αποφάσεων. Μάλιστα, διατυπώνει την κατηγορία ότι η τουρκική Δικαιοσύνη εφαρμόζει επιλεκτική αντιμετώπιση, καθώς στρέφεται εναντίον προσωπικοτήτων της αντιπολίτευσης και εκλεγμένων αξιωματούχων, ενώ αποφεύγει να λαμβάνει αντίστοιχα μέτρα εναντίον στελεχών που ανήκουν στον κυβερνητικό συνασπισμό.

Αρνητική είναι και η αξιολόγηση της κατάστασης στον τομέα της ελευθερίας της έκφρασης και της ενημέρωσης. Η έκθεση χαρακτηρίζει ανεπαρκείς τις νομοθετικές εγγυήσεις για την προστασία της ελευθερίας του λόγου, επισημαίνοντας ότι οι περιορισμοί αποδυναμώνουν τη δυνατότητα λειτουργίας ενός ελεύθερου, ανεξάρτητου και επαγγελματικού περιβάλλοντος ενημέρωσης.

Οι δημοσιογράφοι και τα μέσα ενημέρωσης εξακολουθούν, σύμφωνα με την Επιτροπή, να δραστηριοποιούνται σε ένα περιοριστικό περιβάλλον, εξαιτίας των συνεχιζόμενων αυθαίρετων συλλήψεων, προσαγωγών, διώξεων και καταδικών. Παράλληλα, η έκθεση επισημαίνει ότι η τουρκική νομοθεσία στους τομείς της καταπολέμησης της τρομοκρατίας, της εθνικής ασφάλειας, της δημόσιας τάξης, της παραπληροφόρησης και της δημόσιας ηθικής δεν βρίσκεται σε συμφωνία με τα πρότυπα της ΕΕ.

 4% η ευθυγράμμιση της εξωτερικής πολιτικής

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές στην εξωτερική πολιτική της Τουρκίας. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ο βαθμός ευθυγράμμισης της Άγκυρας με την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας της ΕΕ παρέμεινε και φέτος ιδιαίτερα χαμηλός. Ενώ για ορισμένες υποψήφιες χώρες το ποσοστό ευθυγράμμισης φθάνει το 100%, για την Τουρκία περιορίζεται μόλις στο 4%. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, παρά τον διακηρυγμένο στρατηγικό στόχο της ένταξης στην ΕΕ, η Τουρκία δεν κατέβαλε καμία προσπάθεια για να βελτιώσει την ευθυγράμμισή της με την κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας της Ένωσης.

Ωστόσο, η ίδια έκθεση αναγνωρίζει ότι η Τουρκία εξακολουθεί να εφαρμόζει μια ενεργή και πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, επιδιώκοντας τη στρατηγική της αυτονομία, εξισορροπώντας τις σχέσεις της με βασικούς γεωπολιτικούς παράγοντες και συνεχίζοντας τις διπλωματικές προσπάθειες και τις πρωτοβουλίες διαμεσολάβησης. Παράλληλα, αναγνωρίζεται ότι οι αυξανόμενες γεωπολιτικές ανακατατάξεις ενισχύουν ολοένα περισσότερο τον στρατηγικό ρόλο της Τουρκίας στην ευρύτερη περιοχή.

Το τουρκολιβυκό Μνημόνιο

Σημαντική θέση στην έκθεση καταλαμβάνει και το (παράνομο βάσει του Δικαίου της Θάλασσας) μνημόνιο κατανόησης που υπέγραψαν η Τουρκία και η Λιβύη το 2019 και το οποίο εγκρίθηκε στις 20 Οκτωβρίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης. Η Κομισιόν υποστηρίζει ότι το συγκεκριμένο μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν συμμορφώνεται με το Δίκαιο της Θάλασσας.

Το ζήτημα εντάσσεται στην ενότητα της έκθεσης για την ειρηνική επίλυση των συνοριακών διαφορών. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή διατυπώνει τρία βασικά αιτήματα προς την Τουρκία: Να αποφεύγει απειλές και ενέργειες που βλάπτουν τις σχέσεις καλής γειτονίας, να προχωρήσει στην εξομάλυνση των σχέσεών της με την Κυπριακή Δημοκρατία και να σέβεται την κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα όλων των κρατών-μελών της ΕΕ επί των χωρικών υδάτων και του εναέριου χώρου τους.

Η Επιτροπή διευκρινίζει ότι στα κυριαρχικά δικαιώματα περιλαμβάνεται και το δικαίωμα έρευνας και εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων, σύμφωνα με το ευρωπαϊκό και το διεθνές δίκαιο και ειδικότερα τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS).

Ο πληθωρισμός και οι οικονομικές αδυναμίες

Στο οικονομικό σκέλος, η Κομισιόν αναγνωρίζει ότι η ανθεκτικότητα της τουρκικής οικονομίας έχει ενισχυθεί τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, εκτιμά ότι η χώρα εξακολουθεί να είναι ιδιαίτερα ευάλωτη στις γεωπολιτικές εντάσεις και στις απότομες διακυμάνσεις των τιμών της ενέργειας.

Η έκθεση σημειώνει ότι το 2025 η δημοσιονομική πολιτική έγινε πιο περιοριστική, με στόχο τη συμβολή στη μείωση του πληθωρισμού. Κατά το πρώτο εξάμηνο του 2026, η δημοσιονομική και νομισματική πολιτική παρέμειναν προσεκτικές, ωστόσο ο πληθωρισμός εξακολούθησε να κινείται σε υψηλά επίπεδα.

Σύμφωνα με την Επιτροπή, η Τουρκία θα πρέπει να διατηρήσει μια αρκετά αυστηρή οικονομική πολιτική, προκειμένου να υποστηριχθεί η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού και να βελτιωθεί η λειτουργία της οικονομίας της αγοράς. Υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με την Τουρκική Στατιστική Υπηρεσία (TÜİK), ο πληθωρισμός τον Οκτώβριο διαμορφώθηκε στο 29,77%, ενώ σύμφωνα με την ανεξάρτητη ερευνητική ομάδα ENAG έφθασε στο 45,12%.

Παρά τις πολιτικές διαφωνίες, η ΕΕ εξακολουθεί να αποτελεί τον σημαντικότερο χρηματοδότη της Τουρκίας. Από το 2011, οι πόροι που έχει διαθέσει για τη στήριξη των προσφύγων και των κοινοτήτων υποδοχής στη χώρα ανέρχονται συνολικά σε περίπου 12,5 δισ. ευρώ.
Επιπλέον, η Τουρκία επωφελείται από τον Μηχανισμό Προενταξιακής Βοήθειας (IPA). Κατά την περίοδο 2021-2025 διατέθηκαν μέσω του συγκεκριμένου μηχανισμού 130,8 εκατ. ευρώ για την κοινωνία των πολιτών, 103 εκατ. ευρώ για το περιβάλλον και την κλιματική αλλαγή, 78 εκατ. ευρώ για την υγεία, την εκπαίδευση, την απασχόληση και την κοινωνική προστασία, καθώς και 290 εκατ. ευρώ για τη γεωργία και την αγροτική ανάπτυξη.

Η αντίδραση της Τουρκίας

Η απάντηση της Άγκυρας: «Δύο μέτρα και δύο σταθμά». Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών, απαντώντας στην έκθεση, υποστήριξε ότι αυτή αποκαλύπτει για ακόμη μία φορά την «προκατειλημμένη και στερούμενη δικαιοσύνης στάση της ΕΕ απέναντι στη χώρα μας». Οι επικρίσεις για τη Δικαιοσύνη και τα θεμελιώδη δικαιώματα χαρακτηρίστηκαν «αβάσιμοι ισχυρισμοί», ενώ το υπουργείο έκανε λόγο για «προσέγγιση δύο μέτρων και δύο σταθμών» από πλευράς Ευρωπαίων αξιωματούχων και για μια ασυνεπή νοοτροπία που έχει χάσει την αξιοπιστία της.

Ιδιαίτερα έντονη ήταν η αντίδραση στις αναφορές για την Ανατολική Μεσόγειο. Το τουρκικό υπουργείο χαρακτήρισε τις σχετικές αξιολογήσεις «απολύτως αντίθετες προς το διεθνές δίκαιο και την αρχή της δικαιοσύνης», ενώ υποστήριξε ότι οι διατυπώσεις της έκθεσης για το μνημόνιο Τουρκίας-Λιβύης δεν έχουν καμία ισχύ.

Αντίθετα, η Άγκυρα αξιολόγησε θετικά τις αναφορές της Επιτροπής στην οικονομική ανάπτυξη της Τουρκίας, καθώς και στην ενίσχυση του ρόλου της χώρας στους τομείς της διασυνδεσιμότητας, της ανθεκτικότητας των αλυσίδων εφοδιασμού, της άμυνας και της ασφάλειας. Τέλος, το υπουργείο Εξωτερικών επανέλαβε την προσδοκία της Τουρκίας για επικαιροποίηση της Τελωνειακής Ένωσης με την ΕΕ, χαρακτηρίζοντας το σχετικό αίτημα δικαιολογημένο και νόμιμο.

Μια ενταξιακή διαδικασία που παραμένει παγωμένη

Η Τουρκία υπέβαλε αίτηση πλήρους ένταξης στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα στις 14 Απριλίου 1987 και απέκτησε καθεστώς υποψήφιας χώρας στις 10 Δεκεμβρίου 1999. Οι διαπραγματεύσεις πλήρους ένταξης ξεκίνησαν στις 3 Οκτωβρίου 2005, ωστόσο από τις 26 Ιουνίου 2018 η διαδικασία έχει ουσιαστικά παγώσει. Από τα 35 διαπραγματευτικά κεφάλαια που προβλέπονται, έχουν ανοίξει μέχρι σήμερα μόλις 16, ενώ μόνο ένα έχει κλείσει προσωρινά. Από το 2016 δεν έχει ανοίξει κανένα νέο κεφάλαιο για την Τουρκία.

Η πορεία της Τουρκίας έρχεται σε έντονη αντίθεση με εκείνη άλλων χωρών που ξεκίνησαν ή εντάχθηκαν αργότερα στην ενταξιακή διαδικασία. Η Κροατία, η οποία άρχισε τις διαπραγματεύσεις την ίδια περίοδο με την Τουρκία, έγινε μέλος της ΕΕ το 2013. Σήμερα, το Μαυροβούνιο εμφανίζεται ως η χώρα που βρίσκεται πιο κοντά στην ένταξη, με προοπτική να γίνει το 28ο μέλος της Ένωσης. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, αναμένεται να ολοκληρώσει τις διαπραγματεύσεις τον Δεκέμβριο του 2026, να οριστικοποιήσει τη Συνθήκη Προσχώρησης την άνοιξη του 2027 και να υπογράψει το σχετικό έγγραφο τον Ιούνιο του ίδιου έτους. Η ένταξή του προβλέπεται για το 2028.

Η νέα έκθεση της Κομισιόν επιβεβαιώνει, έτσι, ότι η Τουρκία εξακολουθεί να κατέχει μια ιδιαίτερη θέση στην ευρωπαϊκή στρατηγική, ως σημαντικός γεωπολιτικός και οικονομικός εταίρος, αλλά η προοπτική της πλήρους ένταξής της παραμένει απομακρυσμένη. Οι σοβαρές διαφωνίες για τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου, την εξωτερική πολιτική και τις θαλάσσιες διαφορές εξακολουθούν να αποτελούν βασικά εμπόδια στην πορεία των σχέσεων των δύο πλευρών.