Με ποιο τρόπο μπορεί η Ελλάδα να ανασχέσει την Γαλάζια Πατρίδα;

Οι εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο καθιστούν πλέον επιτακτική την ανάγκη να επανεξετάσει η Ελλάδα τη συνολική στρατηγική της για τις θαλάσσιες ζώνες. Η έγκριση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, η συνεχιζόμενη τουρκική προβολή της θεωρίας της “Γαλάζιας Πατρίδας”, η διατήρηση της τουρκικής απειλής πολέμου (Casus Belli) σε περίπτωση επέκτασης της ελληνικής χωρικής θάλασσας στα 12 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο, οι αντιδράσεις για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου και η προώθηση ερευνών για υδρογονάνθρακες νότια και δυτικά της Κρήτης συνθέτουν ένα περιβάλλον αυξημένης γεωπολιτικής και νομικής πίεσης.

Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει τις μονομερείς διεκδικήσεις της σε σταθερά δεδομένα, ενώ η Λιβύη επαναφέρει στο προσκήνιο ένα μνημόνιο που η Ελλάδα θεωρεί παράνομο και ανυπόστατο. Την ίδια στιγμή, σημαντικά ενεργειακά έργα και δραστηριότητες έρευνας αναδεικνύουν ότι οι θαλάσσιες ζώνες δεν αποτελούν πλέον μόνο αντικείμενο διπλωματικών συζητήσεων. Συνδέονται άμεσα με την οικονομία, την ενεργειακή ασφάλεια και τη δυνατότητα μιας χώρας να ασκεί στην πράξη τα δικαιώματά της.

Το διεθνές δίκαιο βάση δράσης, όχι άλλοθι αδράνειας

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) αποτελεί το βασικό διεθνές νομικό πλαίσιο για τον καθορισμό των θαλάσσιων ζωνών. Η Ελλάδα είναι συμβαλλόμενο μέρος και έχει το δικαίωμα να ασκεί τις δυνατότητες που προβλέπονται από αυτήν. Η Τουρκία δεν έχει προσχωρήσει στη Σύμβαση, δεσμεύεται όμως από τους εθιμικούς κανόνες του διεθνούς δικαίου, στον βαθμό που αυτοί έχουν διαμορφωθεί ως τέτοιοι.

 

Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα άρθρα 3 και 121 της UNCLOS. Το πρώτο αναγνωρίζει σε κάθε παράκτιο κράτος το δικαίωμα να καθορίσει το εύρος της χωρικής του θάλασσας (ΧΘ) μέχρι τα 12 ναυτικά μίλια. Το δεύτερο κατοχυρώνει, με τις προβλεπόμενες εξαιρέσεις, το δικαίωμα των νησιών να διαθέτουν χωρική θάλασσα, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα.

Χρειάζεται, ωστόσο, να γίνεται σαφής διάκριση ανάμεσα στο δικαίωμα ενός νησιού να παράγει θαλάσσιες ζώνες και στην επήρεια που θα του αποδοθεί κατά την οριοθέτηση με άλλο κράτος. Η διεθνής νομολογία έχει δείξει ότι η επήρεια εξετάζεται με βάση τις ιδιαίτερες γεωγραφικές περιστάσεις κάθε περιοχής.

 

Από τις διαμαρτυρίες στην ενεργό άσκηση δικαιωμάτων

Η Ελλάδα δεν μπορεί να περιορίζεται σε διπλωματικές διαμαρτυρίες κάθε φορά που αμφισβητούνται τα δικαιώματά της. Οι διαμαρτυρίες είναι αναγκαίες, αλλά πρέπει να συνοδεύονται από συνεκτική πολιτική αξιοποίησης των δυνατοτήτων που παρέχει το διεθνές δίκαιο.

Πρώτο βήμα πρέπει να είναι η ολοκλήρωση της τεχνικής και νομικής προετοιμασίας για τη χάραξη ευθειών γραμμών βάσεως, όπου συντρέχουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 7 της UNCLOS. Η σύνθετη διαμόρφωση της ελληνικής ακτογραμμής και η παρουσία πολυάριθμων νησιών επιβάλλουν ειδική υδρογραφική και γεωγραφική μελέτη. Από τις νόμιμα καθορισμένες γραμμές βάσεως μετράται το εύρος της χωρικής θάλασσας.

Παράλληλα, πρέπει να εξεταστεί η επέκταση της χωρικής θάλασσας από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια στις περιοχές όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο. Η Ελλάδα έχει ήδη ασκήσει το δικαίωμα αυτό στο Ιόνιο. Η επέκταση σε άλλες περιοχές, μεταξύ των οποίων το Κρητικό Πέλαγος, απαιτεί προσεκτικό σχεδιασμό, λαμβάνοντας υπόψη τις γεωγραφικές συνθήκες και τις τυχόν επικαλύψεις με γειτονικές ακτές. Δεν πρόκειται για ζήτημα που πρέπει να παραμένει επ’ αόριστον σε επίπεδο εξαγγελιών, αλλά για κυριαρχικό δικαίωμα που χρειάζεται ολοκληρωμένη αξιολόγηση και συγκεκριμένο σχεδιασμό άσκησης.

 

Η Ελλάδα πρέπει να προχωρήσει στην επίσημη καθιέρωση και ανακήρυξη Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ), με την έκδοση της αναγκαίας εθνικής πράξης, τη δημοσιοποίηση χαρτών και γεωγραφικών συντεταγμένων και την προβλεπόμενη κατάθεση στοιχείων στον ΟΗΕ. Τα απώτατα δυνητικά όρια θα αποτυπώνονται με βάση τις αρχές του διεθνούς δικαίου και τη μέση γραμμή, όπου αυτή εφαρμόζεται.

Στις περιοχές με επικαλυπτόμενες αξιώσεις, τα ακριβή όρια θα καθοριστούν με διμερείς συμφωνίες ή άλλη συμφωνημένη διαδικασία ειρηνικής επίλυσης. Η ανακήρυξη δεν πρέπει να αναμένει την ολοκλήρωση όλων των διμερών διαπραγματεύσεων.

Παράλληλα, πρέπει να προχωρήσει και η καθιέρωση Συνορεύουσας Ζώνης, με εξωτερικό όριο έως 24 ναυτικών μιλίων από τις γραμμές βάσεως, σύμφωνα με το άρθρο 33 της UNCLOS. Η ζώνη αυτή παρέχει συγκεκριμένες αρμοδιότητες ελέγχου για τελωνειακά, φορολογικά, μεταναστευτικά και υγειονομικά ζητήματα.

Τουρκολιβυκό Μνημόνιο: μια αμφισβητούμενη διεκδίκηση

Η έγκριση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή τον Οκτώβριο του 2026 επιβεβαιώνει ότι το ζήτημα δεν έχει εκλείψει. Η Ελλάδα απορρίπτει τη συμφωνία, υποστηρίζοντας ότι παραβιάζει τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών και δεν στηρίζεται σε ορθή εφαρμογή του Δικαίου της Θάλασσας.

Η ελληνική αντίδραση πρέπει να είναι σταθερή και πολυεπίπεδη. Απαιτείται συνεχής διπλωματική ενημέρωση των Ηνωμένων Εθνών, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των ενδιαφερόμενων κρατών, αλλά και επιμονή στην επανέναρξη ουσιαστικών διαπραγματεύσεων με τη Λιβύη για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η διάκριση ανάμεσα στις σχέσεις των δύο κρατών που υπέγραψαν το μνημόνιο και στις συνέπειές του έναντι τρίτων. Σύμφωνα με το άρθρο 34 της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, μια συνθήκη δεν δημιουργεί υποχρεώσεις ή δικαιώματα για τρίτο κράτος χωρίς τη συναίνεσή του. Συνεπώς, η Ελλάδα δεν πρέπει να αποδεχθεί ότι μια διμερής συμφωνία Τουρκίας–Λιβύης μπορεί να καθορίσει τα δικά της θαλάσσια δικαιώματα.

Η πρόσφατη ελληνική επιστολή της 22ας Οκτωβρίου 2026 προς τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, η οποία κυκλοφόρησε ως επίσημο έγγραφο της Γενικής Συνέλευσης (A/81/455), επιβεβαιώνει τη σταθερή θέση της χώρας μας. Η Ελλάδα απορρίπτει εκ νέου το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο, επισημαίνοντας ότι Τουρκία και Λιβύη δεν διαθέτουν κοινά θαλάσσια σύνορα, ότι το Μνημόνιο αγνοεί τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών και ότι η φερόμενη κύρωσή του δεν μπορεί, κατά την ελληνική θέση, να μεταβάλει τον νομικό του χαρακτήρα. Η επίσημη αυτή καταγραφή στον ΟΗΕ είναι σημαντική, πρέπει όμως να συνοδεύεται από συνεχή και ουσιαστική άσκηση των δικαιωμάτων που η Ελλάδα επικαλείται.

Ενέργεια & υποδομές: τα δικαιώματα ασκούνται και στην πράξη

Η προώθηση των ερευνών υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης και σε άλλες θαλάσσιες περιοχές, καθώς και η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου, αναδεικνύουν μια ακόμη διάσταση του ζητήματος: η άσκηση των δικαιωμάτων δεν εξαντλείται στη νομική τους διακήρυξη.

Οι συμφωνίες του ελληνικού κράτους με την κοινοπραξία Chevron-HELLENiQ ENERGY για νέες υπεράκτιες περιοχές έρευνας αποτελούν σημαντική εξέλιξη. Αντίστοιχα, η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου, με το υποθαλάσσιο τμήμα Κρήτης-Κύπρου, έχει στρατηγική σημασία για την ενεργειακή ασφάλεια και τη συνεργασία στην Ανατολική Μεσόγειο.

Τα έργα αυτά πρέπει να προχωρούν με βάση το εφαρμοστέο διεθνές δίκαιο και τις νόμιμες αδειοδοτικές διαδικασίες. Παράλληλα, απαιτείται κατάλληλη προετοιμασία για την αντιμετώπιση πιθανών παρεμποδίσεων ή αμφισβητήσεων. Η Ελλάδα οφείλει να προστατεύει τις νόμιμες δραστηριότητες και να αποφεύγει την παγίωση μιας πρακτικής σύμφωνα με την οποία κάθε τουρκική αντίδραση θα οδηγεί αυτομάτως σε αναστολή έργων ή ερευνών.

Η υπόθεση του γαλλικού ερευνητικού πλοίου ABEILLE MARENGO, το οποίο προορίζεται να πραγματοποιήσει έρευνες βυθού για την ηλεκτρική διασύνδεση Κρήτης-Κύπρου, αναδεικνύει με ιδιαίτερη σαφήνεια το πρόβλημα. Τουρκικά δημοσιεύματα έφθασαν μέχρι και σε απειλές περί ενδεχόμενης βύθισης του πλοίου, ενώ η τουρκική πλευρά επαναλαμβάνει ότι δραστηριότητες στην περιοχή που θεωρεί δική της υφαλοκρηπίδα απαιτούν προηγούμενο συντονισμό και έγκρισή της.

Η Ελλάδα δεν μπορεί να αποδεχθεί μια τέτοια αξίωση, καθώς αυτό θα ισοδυναμούσε με έμμεση αναγνώριση δικαιοδοσίας που αμφισβητεί. Η συνέχιση των ερευνών, με την τήρηση των προβλεπόμενων διαδικασιών και την προστασία της ασφάλειας των δραστηριοτήτων, αποτελεί ουσιαστική δοκιμασία της πολιτικής ενεργού άσκησης των δικαιωμάτων της.

Σαφές αντικείμενο, χρονικό όριο και προοπτική τη Χάγη

Η Ελλάδα έχει διατυπώσει σταθερά ότι η διαφορά που μπορεί να παραπεμφθεί σε διεθνή δικαστική επίλυση αφορά την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ, όπου υφίστανται επικαλυπτόμενα θαλάσσια δικαιώματα. Η τουρκική πλευρά, αντίθετα, προβάλλει ευρύτερη ατζέντα, στην οποία περιλαμβάνονται ζητήματα χωρικής θάλασσας, αποστρατιωτικοποίησης και κυριαρχίας επί νησίδων και βραχονησίδων.

Κάθε γύρος διαπραγματεύσεων πρέπει να έχει σαφές αντικείμενο, συγκεκριμένο σκοπό, επιδιωκόμενο αποτέλεσμα και προκαθορισμένο χρονικό όριο. Το χρονοδιάγραμμα πρέπει να προβλέπει διακριτά στάδια: προσδιορισμό των περιοχών και των σημείων διαφωνίας, εξέταση των εφαρμοστέων κανόνων και των γεωγραφικών δεδομένων και, τέλος, διαπραγμάτευση πιθανών λύσεων και προετοιμασία ενδεχόμενου συνυποσχετικού.

Εάν δεν επιτυγχάνεται ουσιαστική πρόοδος εντός των συμφωνημένων προθεσμιών, η διαδικασία πρέπει να περνά στο επόμενο στάδιο, δηλαδή στην προετοιμασία παραπομπής της διαφοράς στη διεθνή δικαιοσύνη, εφόσον συμφωνηθεί η απαιτούμενη δικαιοδοτική βάση. Οι τεχνικές συναντήσεις μεταξύ νομικών, διπλωματών, επιστημόνων και υδρογράφων πρέπει να συνεχίζονται παράλληλα.

Εφόσον οι διαπραγματεύσεις δεν οδηγήσουν σε συμφωνία, η προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης αποτελεί θεσμικά κατοχυρωμένη προοπτική. Προϋπόθεση είναι η σύναψη ειδικού συνυποσχετικού, με το οποίο τα δύο κράτη θα αποδεχθούν τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου για τη συγκεκριμένη διαφορά.

Το συνυποσχετικό πρέπει να προσδιορίζει με ακρίβεια τις θαλάσσιες περιοχές, τα νομικά ερωτήματα και το εφαρμοστέο δίκαιο. Δεν πρέπει να προδικάζει την επήρεια των νησιών ούτε να περιορίζει γενικά τα δικαιώματά τους. Επειδή η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στην UNCLOS, πρέπει να αποσαφηνιστούν οι εθιμικοί κανόνες που δεσμεύουν τα δύο κράτη και οι διατάξεις της Σύμβασης που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν κατόπιν συμφωνίας τους.

Η προσφυγή στη Χάγη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως διαδικασία επιβεβαίωσης μιας προειλημμένης εθνικής θέσης. Η απόφαση του Δικαστηρίου θα είναι δεσμευτική για τα δύο κράτη και για τη συγκεκριμένη υπόθεση και η Ελλάδα οφείλει να έχει προηγουμένως αξιολογήσει τις πιθανές εκβάσεις, έχοντας ολοκληρώσει την απαραίτητη νομική και τεχνική προετοιμασία.

Αξιοποίηση της κρατικής πρακτικής και προσωρινές διευθετήσεις

Οι συμφωνίες οριοθέτησης της Ελλάδας με την Ιταλία και την Αίγυπτο το 2020 αποτελούν σημαντικά στοιχεία της ελληνικής κρατικής πρακτικής. Δείχνουν ότι η χώρα μπορεί να επιτυγχάνει συμφωνίες με βάση το διεθνές δίκαιο, λαμβάνοντας υπόψη τις νησιωτικές ακτές και τις ιδιαίτερες γεωγραφικές περιστάσεις. Η συμφωνία με την Αίγυπτο, ειδικότερα, αποδεικνύει ότι είναι δυνατή και η μερική οριοθέτηση, όταν δεν υπάρχει ακόμη συμφωνία για το σύνολο μιας θαλάσσιας περιοχής.

Οι συμφωνίες αυτές δεν δεσμεύουν την Τουρκία ούτε καθορίζουν εκ των προτέρων την έκβαση μιας ελληνοτουρκικής οριοθέτησης. Μπορούν, όμως, να αξιοποιηθούν ως ουσιαστικά νομικά και διαπραγματευτικά επιχειρήματα.

Παράλληλα, ακόμη και όσο εκκρεμεί η οριστική οριοθέτηση, πρέπει να εξετάζονται προσωρινές πρακτικές διευθετήσεις και μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Τα άρθρα 74(3) και 83(3) της UNCLOS προβλέπουν την προσπάθεια σύναψης τέτοιων ρυθμίσεων, χωρίς να διακυβεύεται η τελική συμφωνία. Επειδή η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση, οι συγκεκριμένες διατάξεις δεν αποτελούν αυτομάτως συμβατική υποχρέωσή της. Μπορούν, ωστόσο, να αποτελέσουν χρήσιμο πρότυπο για αμοιβαία αποδεκτές ρυθμίσεις, όπως μηχανισμούς άμεσης επικοινωνίας, έγκαιρης ενημέρωσης και αποφυγής επικίνδυνων περιστατικών στη θάλασσα.

Η ανάγκη σταθερής εθνικής στρατηγικής

Τέλος, η αντιμετώπιση των θαλάσσιων διαφορών δεν μπορεί να εξαρτάται από τις εκάστοτε πολιτικές συγκυρίες. Απαιτείται σταθερή εθνική στρατηγική, με συνέχεια, θεσμική μνήμη και συντονισμό των αρμόδιων υπουργείων, των διπλωματικών υπηρεσιών, των Ενόπλων Δυνάμεων και των επιστημονικών ιδρυμάτων.

Κεντρικό στοιχείο αυτής της στρατηγικής πρέπει να είναι η συγκρότηση μόνιμης διεπιστημονικής ομάδας εμπειρογνωμόνων, η οποία θα παρακολουθεί τη διεθνή νομολογία, θα επικαιροποιεί τη νομική και τεχνική τεκμηρίωση και θα προετοιμάζει τις ελληνικές θέσεις για διαπραγματεύσεις ή δικαστικές διαδικασίες. Χρειάζεται επίσης συστηματική διατήρηση χαρτών, γεωγραφικών συντεταγμένων, υδρογραφικών δεδομένων και μελετών, ώστε η χώρα να μη χρειάζεται να αρχίζει κάθε φορά από την αρχή.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι διεθνείς οργανισμοί μπορούν να συμβάλουν στην ενίσχυση της σταθερότητας, της συνεργασίας και του σεβασμού του διεθνούς δικαίου. Δεν υποκαθιστούν, όμως, τη διαπραγμάτευση ή τη διεθνή δικαιοδοσία. Η τελική οριοθέτηση απαιτεί συμφωνία των ενδιαφερόμενων κρατών ή αποδοχή της δικαιοδοσίας αρμόδιου διεθνούς δικαιοδοτικού οργάνου.

Όχι άλλη καθυστέρηση

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να επιλέξει ανάμεσα στο διεθνές δίκαιο και στην υπεράσπιση των εθνικών της συμφερόντων. Η ισχυρότερη υπεράσπισή τους είναι ακριβώς η έγκαιρη, συνεπής και τεκμηριωμένη εφαρμογή του διεθνούς δικαίου.

Η χώρα χρειάζεται να ολοκληρώσει τη νομική και τεχνική προετοιμασία της, να αξιοποιήσει τα δικαιώματα που της παρέχει το διεθνές δίκαιο, να προχωρήσει στην καθιέρωση της ΑΟΖ και να επιδιώξει ουσιαστικές διαπραγματεύσεις με σαφές χρονοδιάγραμμα, έχοντας έτοιμη την προοπτική της διεθνούς δικαιοσύνης.

Ο στόχος δεν είναι η αντιπαράθεση, αλλά μια δίκαιη, ειρηνική και βιώσιμη οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών, που θα διασφαλίζει τα νόμιμα δικαιώματα της Ελλάδας και θα ενισχύει τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Δεν πρέπει να περιμένουμε την επόμενη κρίση για να αποφασίσουμε τι θα κάνουμε. Πρέπει να έχουμε προετοιμαστεί πριν αυτή εκδηλωθεί.