Αφανής ήρωας, επιφανής ιδιοκτήτης ο Κανάρης

Φιλόδοξη και ενδιαφέρουσα η έκθεση, που προσφέρει γνώσεις και δίνει αφορμή για στοχασμό, ωστόσο κάποιες ελλείψεις την καθιστούν, έχω την γνώμη, προβληματική, ως προς κάποια σημεία τουλάχιστον. Για παράδειγμα, σε ό,τι αφορά τη λαϊκή κατοικία, είδα πολλές φωτογραφίες με “κακόγουστα”, ολίγον “αρχαιόπληκτα”, και διασκεδαστικά με τις ευρεσιτεχνίες τους κτίσματα, δίχως ωστόσο να αντιπαραβάλλονται οι τόσες καλαίσθητες και χρηστικές λαϊκές κατοικίες, που διασώζονται ακόμη ευτυχώς (και πολύ σοφά, πάντοτε αντικρύζουν το Νότο/ τον ήλιο).

Μου έλειψε να δω μία αυτόνομη ενότητα αφιερωμένη στην αρχιτεκτονική και στην αισθητική των νησιών του Αιγαίου, που ήταν γέννημα των απλών κατοίκων τους, σ’ εκείνη την αριστοκρατία δηλαδή για την οποίαν ο Ελύτης έγραψε: «Αμέτε να βρείτε σ’ οποιοδήποτε πλάτος της γης άλλους κατοίκους που η φαντασία τους να μην αποτελεί την πιο κατηγορηματική άρνηση της ασχήμιας.» Χρειαζόταν μια τέτοια ενότητα, τώρα που τα νησιά μας θάβονται κάτω από τόνους μπετόν.

Υπήρχε το περιθώριο για αναφορά στα κακώς κείμενα της τωρινής κατάστασης: οι επιμελητές της έκθεσης, πολύ σωστά, ανήρτησαν κατά μήκος των πλευρικών τοίχων των αιθουσών πάνελ με φωτογραφικό υλικό που αντιστοιχούσε σε διάφορες θεματικές ενότητες. Οι εικόνες δεν ήταν παρατεταγμένες τυπικά/ χρονολογικά, αλλά “συνειρμικά” και άτακτα, αναγκάζοντας το βλέμμα του θεατή να αναζητήσει τις μεταξύ των σχέσεις και αντιθέσεις. Δεν ξέρω αν κάπου εκεί υπήρχε και μια φωτογραφία πχ. με το “έγκλημα” στο Σαρακήνικο της Μήλου. Ίσως να μου διέφυγαν κάποια στοιχεία της έκθεσης, καθότι το φωτογραφικό υλικό που παρουσιάζεται είναι πράγματι πλούσιο.

Ο Κανάρης

Αυτό που σίγουρα δεν μου διέφυγε, και που είμαι ευγνώμων που το αλίευσα – και αποτελεί τον κύριο λόγο αυτού του άρθρου – είναι μια συγκεκριμένη φωτογραφία και κυρίως η λεζάντα που την συνοδεύει. Η φωτογραφία δείχνει την τιμητική μαρμάρινη πινακίδα που έχει αναρτηθεί σε πολυκατοικία της Κυψέλης και μνημονεύει τον Κωνσταντίνο Κανάρη, καθώς στην ίδια θέση ήταν κάποτε η οικία του. Η λεζάντα εντούτοις άλλα λέει.

Για όσους δεν έτυχε να μάθουν, αλλά και για όσους αγαπούν να επισκέπτονται ξανά την ιστορία, ο Κωνσταντίνος Κανάρης θεωρείται από τους πιο καθοριστικούς πρωταγωνιστές του ’21, αλλά και από τις πλέον ανιδιοτελείς μορφές του, μαζί με τον Δημήτριο Υψηλάντη και τον Νικηταρά (τον Τουρκοφάγο).

Το όνομά του, πανευρωπαϊκά γνωστό την περίοδο της Επανάστασης, ήταν συνώνυμο της ανδρείας, του ναυτικού ηρωισμού και της αυτοθυσίας, καθώς εκείνος εκδικήθηκε για τη Σφαγή της Χίου πυρπολώντας την Τουρκική Ναυαρχίδα το 1822… Ξέρετε τι συνέβη το 1822 στη Χίο; Ο απόλυτος εξανδραποδισμός των κατοίκων του νησιού: βιασμοί, παιδομάζωμα, χαρέμια, σκλαβοπάζαρα, λεηλασίες, πυρπολήσεις… Ακόμα συμβαίνουν αυτά ανά τον κόσμο. Και κάποιος πήρε εκδίκηση!

«Ο Κανάρης! Ο Κανάρης! Από πού βγήκε αυτός ο άνθρωπος;», αναρωτιέται ο Βίκτορ Ουγκώ. Ο Αλέξανδρος Δουμάς (πατέρας), ο Βίλχελμ Μύλλερ, ο Γιούλιους Σλοβάτσκι γράφουν για εκείνον, ο Χέρμαν Μέλβιλ τον αναφέρει δύο φορές στον περίφημο “Μόμπι Ντίκ” του. (Υπάρχει φυσικά πλήθος αναφορών στους ήρωες του ’21 στη διεθνή λογοτεχνία).

Η Σφαγή της Χίου

Είναι η Σφαγή της Χίου το γεγονός εκείνο που σοκάρει τη διεθνή κοινή γνώμη και αποτελεί το έναυσμα για τη γέννηση του φιλελληνικού κινήματος, του πρώτου διεθνούς κινήματος στην Ευρώπη. Πριν το ’21 όλοι στη Γηραιά Ήπειρο σκοτώνονταν μεταξύ τους… Μέσω των φιλελληνικών κομιτάτων που ξεπηδούν στις ευρωπαϊκές πόλεις, η κοινωνία των πολιτών αυτό-οργανώνεται ερήμην των ηγεσιών της για να προσφέρει βοήθεια στους επαναστατημένους Έλληνες. Ταυτόχρονα εθελοντές διαφορετικής εθνικής καταγωγής πολεμούν για την απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Τούρκους.

Ας αναλογιστούμε την παρακαταθήκη που άφησαν τα παραπάνω όχι μόνον για εμάς, αλλά για ολόκληρο τον δυτικό κόσμο. Και πόσες άλλες επαναστάσεις έγιναν “με την Ελλάδα στην καρδιά” (βλ: Χοσέ Μαρτί, Σιμόν Μπολίβαρ, Φρανσίσκο ντα Μιράντα, Ζαν-Πιέρ Μπουαγιέ, Χοσέ Μαρία Ερέδια κ.ά.).

Για τα θρυλικά κατορθώματα του Κανάρη (απόπειρα πυρπόλησης όλου του τουρκοαιγυπτιακού στόλου στην Αλεξάνδρεια κ.ά.) και από μια στοιχειώδη ιστορική ευπρέπεια και επάρκεια, έχει αναρτηθεί στην εν λόγω πολυκατοικία πινακίδα με την επιγραφή: “Εις τον χώρον εφ ου ανηγέρθη η πολυκατοικία αύτη έκοιτο η ΤΑΠΕΙΝΗ (δικός μου τονισμός) οικία εν τη οποία έζησε και απέθανεν εν έτει 1877 ο ήρως της Επαναστάσεως του 1821 Ναύαρχος Κωνσταντίνος Κανάρης”.

Η λεζάντα για την ήρωα

Η λεζάντα της έκθεσης που επεξηγεί τη φωτογραφία, γράφει: Επιγραφή σε είσοδο πολυκατοικίας που μνημονεύει ΕΠΙΦΑΝΗ ΙΔΙΟΚΤΗΤΗ προηγούμενης οικίας στην περιοχή της Νεάπολης Εξαρχείων. Δεν ξέρω για εσάς, αλλά εγώ όταν διαβάζω για “επιφανή ιδιοκτήτη”, σκέφτομαι τον Ζάχο Χατζηφωτίου, την Αλίκη Βουγιουκλάκη ή κάποια εύπορη influencer και όχι ήρωα της επανάστασης! Ακόμη και “χωροταξικά” να δει κανείς το θέμα της λεζάντας, στη θέση των δύο λέξεων “επιφανής ιδιοκτήτης”, χωράει το όνομα του ήρωα που μας έδωσε υπόσταση. Αν δεν χωράει, θα πρέπει με κάποιον αρχιτεκτονικά ευρηματικό τρόπο να χωρέσει.

Αναρωτιέμαι γιατί μια τόσο πολυπληθής επιμελητική και ερευνητική ομάδα προτίμησε να αγνοήσει την ταυτότητα του επιφανούς ιδιοκτήτη! Ποια άραγε να είναι τα κίνητρα μιας τέτοιας επιλογής. “Μικροπράγματα”, θα αντιτείνει ίσως κάποιος, όμως είναι από τέτοια “μικροπράγματα” που συχνά αποκωδικοποιούνται συγκεκριμένες ιδεολογικές επιλογές, εσκεμμένες ή ως lapsi.

Δεύτερο mega-lapsus στην ίδια λεζάντα είναι η αναφορά της Νεάπολης Εξαρχείων ως τόπου της κατοικίας του, αντί της Κυψέλης που είναι το σωστό (και μάλιστα επί της οδού Κυψέλης!).

Για δε τη λέξη “ήρωας”, δεν τίθεται καν θέμα προς συζήτηση, η υπόθεσις μυρίζει μπαρούτι… τέτοια πράγματα δε γράφονται σήμερα. Έτσι, ο Ήρωας έγινε αφανής – κινδυνεύει να αφανιστεί και ο Μάρκος Μπότσαρης από τον Δήμο Νίκαιας – αλλά ιδιοκτήτης επιφανής, όπως είναι οι περισσότεροι νέοι ιδιοκτήτες κατοικιών και γης στην χώρα μας.

Υ.Γ. : Αν η έκθεση αφορούσε, όπως και έπρεπε, την “ελληνική αρχιτεκτονική” και όχι την “αρχιτεκτονική στην Ελλάδα” – κρίμα, γιατί ο όρος που χρησιμοποιείται στη Δύση τουλάχιστον, είναι ελληνικός – θα απολαμβάναμε μια αναφορά και στο κίνημα του Greek Revival (1820-1860), την κατεξοχήν έκφραση του φιλελληνισμού στην αρχιτεκτονική, παγκοσμίως. Με μια σύντομη έρευνα στο ίντερνετ μπορεί κανείς να δει τις κλασικές αρχιτεκτονικές επιδράσεις να εκτείνονται ως την Ινδία, την Κίνα, την Ιαπωνία!

Υ.Γ.2: Απών από την έκθεση, αν δεν απατώμαι, και ο οραματιστής αρχιτέκτων, Τάκης Ζενέτος (1926-1977).

---

Η Αγγελική Παπαγιαννοπούλου είναι ιστορικός τέχνης.