Γιατί η νέα πυρηνική εποχή είναι πιο επικίνδυνη από το ψυχροπολεμικό παρελθόν

Σε αυτήν τη νέα εποχή, η πυρηνική αποτροπή δεν υπονομεύεται τόσο από αλλαγές στην ισορροπία ισχύος, όσο από την αυξανόμενη ασάφεια, πολυπλοκότητα και μη γραμμικότητα του διεθνούς συστήματος. Ξεκινώντας να πούμε ότι κυρίαρχη αφήγηση της μεταψυχροπολεμικής περιόδου, σύμφωνα με την οποία η πυρηνική απειλή είχε περιοριστεί ή τεθεί υπό έλεγχο, αποδεικνύεται εκ των υστέρων εξόχως παραπλανητική. Αυτό που βιώσαμε μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου δεν ήταν το τέλος Πρώτης Πυρηνικής Εποχής, αλλά τα “απόνερά” της. Η μεγάλη μετάβαση βρίσκεται εν εξελίξει σήμερα. 

Για να κατανοήσουμε τη φύση της νέας αυτής εποχής, είναι απαραίτητο να επιστρέψουμε σε μια θεμελιώδη έννοια της πυρηνικής στρατηγικής όπως διαμορφώθηκε από έναν από τους μεγάλους διαμορφωτές της Θεωρίας Παιγνίων (Game Theory) και νομπελίστα Thomas Schelling. Και η έννοια αυτή είναι η ιδέα της «ορθολογικής ανορθολογικότητας».

Σύμφωνα με τον Schelling η αποτροπή δεν βασίζεται αποκλειστικά στην ορθολογικότητα και στον απόλυτο έλεγχο στη λήψη αποφάσεων, αλλά και σε ένα στοιχείο «λελογισμένης παράνοιας», στην ασάφεια και τη συνειδητή απώλεια ελέγχου. Η πλήρως ορθολογική συμπεριφορά και ο απόλυτος έλεγχος καθιστούν έναν δρώντα προβλέψιμο και, συνεπώς, λιγότερο αποτρεπτικό.

Η στρατηγική αποτελεσματικότητα της αποτροπής προϋποθέτει ότι οι αντίπαλοι πιστεύουν πως μια κρίση μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο τους και να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτη κλιμάκωση. Ο Schelling επιμένει ότι πρέπει να υπάρχει συνειδητή απώλεια του ελέγχου των τεκταινομένων ώστε να «αφήνουμε κάτι στην τύχη» (leave something to chance) για να υπάρχει πυρηνική αποτροπή. Δηλαδή, κατά τον Schelling, η πιθανότητα ακούσιας κλιμάκωσης δεν είναι παθολογία του συστήματος αποτροπής, αλλά εγγενές στοιχείο της λειτουργίας του.

Αυτό όμως σημαίνει ότι το ίδιο το θεμέλιο της πυρηνικής σταθερότητας είναι εκ φύσεως εύθραυστο. Η αποτροπή δεν εξαλείφει τον κίνδυνο, αλλά τον διαχειρίζεται μέσω  ασάφειας. Άρα, η πανίσχυρη λαϊκή (και όχι μόνον…) πίστη στο ότι “πυρηνικός πόλεμος δεν γίνεται γιατί κανείς δεν είναι τόσο τρελός ώστε να πατήσει το κουμπί” είναι εγγενώς λάθος. Αυτή είναι μια πολύ επικίνδυνη φαντασίωση που οδηγεί σε έναν ακόμη πιο επικίνδυνο εφησυχασμό. 

Η νέα διάσταση της “υπερασάφειας” 

Το πρόβλημα είναι ότι η ασάφεια για την οποία μιλούσε ο Schelling στη σημερινή εποχή είναι έτσι και αλλιώς υπερβολικά μεγάλη. Σήμερα δεν χρειάζεται να αφήσουμε κάτι στην τύχη. Αντιθέτως, έχουμε αφήσει πάρα πολλά στην τύχη. Ήδη έχει διαμορφωθεί μια παγκόσμια πυρηνική εξίσωση η οποία είναι μάλλον εκτός ελέγχου των δρώντων.

Μεταξύ των άλλων στοιχείων που διαμορφώνουν ένα ασαφές γεωστρατηγικό σκηνικό στην πυρηνική απότροπή είναι ότι, σε αντίθεση με τον Ψυχρό Πόλεμο, όπου υπήρχε μια σχετική κατανόηση των συνεπειών ενός πυρηνικού πολέμου, σήμερα παρατηρείται βαθιά επιστημονική και στρατηγική διχογνωμία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ζήτημα του πυρηνικού χειμώνα. Ενώ ορισμένοι αναλυτές, όπως είναι ο Καθηγητής Kroenig, ο οποίος αντανακλά και τις απόψεις του Πενταγώνου των ΗΠΑ, θεωρούν ότι οι επιπτώσεις ενός πυρηνικού πολέμου θα είναι περιορισμένες ή διαχειρίσιμες και δεν θα προκύψει το φαινόμενο του Πυρηνικού Χειμώνα, άλλοι υποστηρίζουν ότι ακόμη και μια περιορισμένη σύγκρουση μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν θα μπορούσε να προκαλέσει Πυρηνικό Χειμώνα με δισεκατομμύρια νεκρούς, ενώ ακραία χειρότερη θα ήταν η κατάσταση μετά από μαζική ανταλλαγή πυρηνικών πληγμάτων μεταξύ ΗΠΑ-Ρωσίας.

Παράλληλα, όπως υποστηρίζει η ερευνήτρια του Cornell, Lynn Eden, στην  κλασική μελέτη της “The Whole World On Fire”, δεν έχουν ποτέ ερευνηθεί επαρκώς οι εμπρηστικές συνέπειες πυρηνικών εκρήξεων σε μεγάλο ύψος (air bursts), που θα μπορούσαν να προκαλέσουν μεγαπυρκαγιές, άρα και πυρηνικό χειμώνα, γεγονός που εντείνει την αβεβαιότητα αναφορικά με τις συνέπειες ενός πυρηνικού πολέμου, ακόμη και περιορισμένης κλίμακας.

Η ασάφεια δεν περιορίζεται όμως στο επιστημονικό επίπεδο. Εκτείνεται και στη στρατηγική σκέψη. Υπάρχει έντονη διαφωνία σχετικά με το αν η ποσοτική υπεροχή στα πυρηνικά όπλα ενισχύει την αποτροπή ή αν, αντιθέτως, αυξάνει τους κινδύνους κλιμάκωσης. Την ίδια στιγμή, η εμφάνιση πυρηνικών όπλων υψηλής ακρίβειας και μικρής ισχύος, καθώς και η ανάπτυξη υπέρ υπερηχητικών συστημάτων, που υποκαθιστούν το πυρηνικό φορτίο με την υψηλή κινητική ενέργεια και την πολύ μεγάλη ακρίβεια πλήγματος, δημιουργούν ένα νέο πεδίο “σύντηξης” μεταξύ συμβατικού και πυρηνικού πολέμου. Τα όρια μεταξύ πυρηνικού και συμβατικού πολέμου θολώνουν επικίνδυνα. 

Πολυχωρικός πόλεμος και μη γραμμική κλιμάκωση

Επίσης, η σύγχρονη στρατηγική πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από την ανάδυση του πολυχωρικού πολέμου (multi domain warfare). Οι συγκρούσεις δεν περιορίζονται πλέον στο φυσικό πεδίο, αλλά εκτείνονται στον κυβερνοχώρο, το διάστημα και το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα.

Ο κυβερνοπόλεμος, για παράδειγμα, εισάγει ένα επίπεδο αβεβαιότητας που δεν υπήρχε στο παρελθόν. Μια μαζική κυβερνοεπίθεση μπορεί να θεωρηθεί στρατηγικής σημασίας και να προκαλέσει ακόμη και πυρηνική ανταπόδοση. Ωστόσο, η απόδοση ευθύνης (attribution) σε τέτοιες επιθέσεις είναι εξαιρετικά δύσκολη, αυξάνοντας τον κίνδυνο λανθασμένων εκτιμήσεων.

Παράλληλα, η εξάρτηση των στρατιωτικών και πολιτικών υποδομών από διαστημικά συστήματα δημιουργεί νέα σενάρια χρήσης πυρηνικών όπλων για την καταστροφή ηλεκτρονικών υποδομών στο έδαφος, ή δορυφορικών αρχιτεκτονικών με τη χρήση του ηλεκτρομαγνητικού παλμού (EMP). Η πολυπλοκότητα αυτή καθιστά τη διαδικασία κλιμάκωσης μη γραμμική. Μικρές ενέργειες μπορούν να οδηγήσουν σε δυσανάλογες αντιδράσεις, ενώ η αλληλεπίδραση διαφορετικών πεδίων επιχειρήσεων αυξάνει την πιθανότητα ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης.

Πολιτική αστάθεια και αποδυνάμωση της αποτροπής

Η Νέα Πυρηνική Εποχή χαρακτηρίζεται επίσης από σημαντικές πολιτικές μεταβολές που επηρεάζουν την αξιοπιστία της αποτροπής. Η άκριτη διεύρυνση του ΝΑΤΟ, για παράδειγμα, έχει δημιουργήσει μια “πληθωριστική” Συμμαχία με ετερογενή συμφέροντα και αντικρουόμενες αντιλήψεις απειλής. Έτσι, σε μια κρίση δεν είναι αυτονόητο ότι όλα τα μέλη θα συμφωνήσουν στην ενεργοποίηση της συλλογικής άμυνας. Ιδιαίτερα αν αυτή η κρίση απειλεί να οδηγήσει σε πυρηνικό πόλεμο

Αν στο παρελθόν ήταν καταλυτικό το ερώτημα για το αν οι ΗΠΑ θα αποφάσιζαν να θυσιάσουν την Ουάσιγκτον ή τη Νέα Υόρκη για να σώσουν το Βερολίνο ή το Παρίσι, σήμερα είναι πολύ πιο καταλυτικό το ερώτημα για το αν το Μαυροβούνιο ή η Σλοβενία θα θυσίαζαν την Ποντγκόριτσα ή τη Λιουμπλιάνα, για να σώσουν το Τούρκου στην Εσθονία…

Ταυτόχρονα, το διαφαινόμενο ρήγμα μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ευρώπης υπονομεύει τη συνοχή της δυτικής αποτροπής. Η αβεβαιότητα σχετικά με τη βούληση των ΗΠΑ να υπερασπιστούν τους συμμάχους τους μειώνει την αξιοπιστία των πυρηνικών εγγυήσεων. Επιπλέον, η εξωτερική πολιτική των μεγάλων δυνάμεων, ιδιαίτερα των ΗΠΑ, εμφανίζει αυξανόμενα στοιχεία απροβλεπτότητας. Η επιδίωξη διατήρησης της ηγεμονικής θέσης, σε συνδυασμό με την αμφισβήτηση της διεθνούς τάξης, οδηγεί σε στρατηγικές συμπεριφορές που ενισχύουν την αστάθεια.

Η επικίνδυνη εισπήδηση της θρησκείας

Ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό στοιχείο της Νέας Πυρηνικής Εποχής είναι η ενίσχυση μη ορθολογικών παραγόντων στη στρατηγική σκέψη. Θρησκευτικές και εσχατολογικές αντιλήψεις φαίνεται να επηρεάζουν, άμεσα ή έμμεσα, τη διαμόρφωση πολιτικών αποφάσεων, αλλά και τη λογική χρήσης πυρηνικών όπλων.

Στη Ρωσία, η σύνδεση της πυρηνικής στρατηγικής με θρησκευτικές αντιλήψεις περί αποστολής και σωτηρίας, όπως περιγράφει ο Dima Adamsky στη μελέτη του Russian Nuclear Orthodoxy, δημιουργεί ένα ιδιαίτερο ιδεολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσονται τα πυρηνικά όπλα και οι πιθανές χρήσεις τους. Η κατάσταση είναι μάλλον χειρότερη στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου παρατηρείται η επιρροή εσχατολογικών αντιλήψεων, οι οποίες ενίοτε ενδύονται κοσμικό μανδύα.

Παράλληλα, η ιδέα του “Τέλους της Ιστορίας” και η θρησκευτικού τύπου εμμονή στη μονοπολικότητα οδηγούν σε μια μορφή στρατηγικής ακαμψίας στις ΗΠΑ. Η πολυπολικότητα αντιμετωπίζεται όχι ως φυσική εξέλιξη από ισχυρά κομμάτια του αμερικανικού κατεστημένου, αλλά ως απειλή που απειλεί τη “φυσική τάξη πραγμάτων” και πρέπει να ανατραπεί. 

H απομάγευση της πυρηνικής ισχύος

Ίσως η πιο κρίσιμη διάσταση της Νέας Πυρηνικής Εποχής είναι η πιθανότητα διάρρηξης του πυρηνικού ταμπού. Για δεκαετίες, η μη χρήση πυρηνικών όπλων είχε δημιουργήσει μια ισχυρή κανονιστική απαγόρευση. Ωστόσο, η εμφάνιση πυρηνικών όπλων μικρής ισχύος και η ανάπτυξη δογμάτων περιορισμένης χρήσης τους ενισχύουν την πιθανότητα να διαβούμε το πυρηνικό κατώφλι. Μια τέτοια εξέλιξη δεν θα οδηγούσε σε άμεση παγκόσμια καταστροφή, αλλά θα μπορούσε να έχει πολύ επικίνδυνες συνέπειες σε βάθος χρόνου.

Αν η πρώτη χρήση πυρηνικών δεν συνοδευτεί από άμεση καταστροφή, υπάρχει ο κίνδυνος να απομυθοποιηθεί η πυρηνική απειλή. Τα πυρηνικά όπλα μπορεί να αρχίσουν να αντιμετωπίζονται ως “χρήσιμα” εργαλεία πολέμου, γεγονός που θα αύξανε δραματικά την πιθανότητα περαιτέρω χρήσης τους.

Τυχόν εμφάνιση νέων πυρηνικών δυνάμεων ή νέων πυρηνικών ικανοτήτων σε υπάρχουσες πυρηνικές δυνάμεις ενισχύει περαιτέρω την πολυπλοκότητα του συστήματος. Όσο περισσότερα κράτη αποκτούν πυρηνικά όπλα, τόσο αυξάνονται τα πιθανά σενάρια χρήσης. Η πολυπολικότητα στον πυρηνικό τομέα δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου οι αλληλεπιδράσεις είναι πολλαπλές και δύσκολα προβλέψιμες. Οι μηχανισμοί ελέγχου και επικοινωνίας που υπήρχαν στον Ψυχρό Πόλεμο δεν επαρκούν για να διαχειριστούν αυτή τη νέα πραγματικότητα.

Η φαντασίωση της “πυρηνικής ειρήνης” 

Τέλος, η νεότερη ιστορική έρευνα δείχνει ότι η αποφυγή πυρηνικού πολέμου στο παρελθόν δεν οφείλεται αποκλειστικά στην αποτελεσματικότητα της αποτροπής, αλλά σε σημαντικό βαθμό στην τύχη. Πολλαπλά περιστατικά δείχνουν ότι ο κόσμος βρέθηκε πολύ κοντά σε πυρηνική σύγκρουση λόγω τεχνικών λαθών, ή λανθασμένων εκτιμήσεων. Ιστορική έχει μείνει η φράση του τελευταίου διοικητή της Strategic Air Command των ΗΠΑ (SAC), Πτεράρχου George Lee Butler, ο οποίος με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου δήλωσε ότι «το γεγονός ότι δεν έγινε πυρηνικός πόλεμος οφείλεται σε ένα μείγμα ικανοτήτων, τύχης και παρέμβασης της Θείας Πρόνοιας με την έμφαση να δίνεται στο τελευταίο». 

Με άλλα λόγια το ότι η ρωσική ρουλέτα που έπαιξε η Ανθρωπότητα με τα πυρηνικά στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου δεν οδήγησε σε παγκόσμιο όλεθρο δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως νομοτελειακό αποτέλεσμα των συνεπειών της “αμοιβαίας εξασφαλισμένης καταστροφής” (MAD) και της ορθολογικής διαχείρισης της πυρηνικής απειλής από τους δρώντες, αλλά ως υπενθύμιση της εγγενούς και ακραίας  ευθραυστότητας του συστήματος.

Σήμερα, με την αυξανόμενη χρήση τεχνητής νοημοσύνης και την ενίσχυση της πολυπλοκότητας των συστημάτων, οι κίνδυνοι αυτοί πολλαπλασιάζονται. Η πιθανότητα ενός “οργανικού” λάθους, το οποίο δεν μπορεί να εντοπιστεί ή να ελεγχθεί, καθίσταται ολοένα και πιο ρεαλιστική.

Εν κατακλείδι, η Νέα Πυρηνική Εποχή δεν είναι απλώς μια επιστροφή στο παρελθόν αλλά μια ποιοτικά διαφορετική ιστορική φάση, στην οποία η πυρηνική απειλή αποκτά νέα και πολύ επικίνδυνα χαρακτηριστικά. Η συσσώρευση ασάφειας, η πολυπλοκότητα των τεχνολογικών και στρατηγικών αλληλεπιδράσεων, και η ενίσχυση μη ορθολογικών παραγόντων δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο η αποτροπή γίνεται ολοένα και λιγότερο αξιόπιστη.

Ο κίνδυνος δεν περιορίζεται σε έναν άμεσο, μείζονα πυρηνικό πόλεμο. Αντιθέτως, έγκειται σε μια διαδικασία σταδιακής κλιμάκωσης, στην οποία μικρές κρίσεις μπορούν να οδηγήσουν σε ανεξέλεγκτες εξελίξεις. Το διεθνές σύστημα φαίνεται να “αφήνει πάρα πολλά στην τύχη”, σε βαθμό που η ίδια η έννοια της στρατηγικής ελέγχου τίθεται υπό αμφισβήτηση.

Σε αυτό το πλαίσιο, η κατανόηση της Νέας Πυρηνικής Εποχής δεν είναι απλώς ένα ακαδημαϊκό εγχείρημα. Είναι προϋπόθεση για την αποτροπή μιας καταστροφής που, σε αντίθεση με το παρελθόν, μπορεί να προκύψει όχι από συνειδητή επιλογή, αλλά από την ίδια τη δυναμική ενός συστήματος που γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο να ελεγχθεί.