Οι λιποταξίες στον ρωσοουκρανικό πόλεμο

Το ουκρανικό μέσο ενημέρωσης μεταφέρει την εικόνα του γερμανικού Die Zeit,  που δημοσίευσε πρόφατα έκθεση των γερμανικών ενόπλων δυνάμεων για εκατοντάδες λιποτάκτες στρατιώτες που εγκατέλειψαν το στρατό, ενώ βρίσκονταν για εκπαίδευση στη Γερμανία σε διάφορα στρατόπεδα. Αναφέρεται ειδικότερα σε 80 λιποταξίες από το κρατίδιο Σαξονία-Άνχαλτ στο διάστημα της τελευταίας τετραετίας. Οι άνδρες αυτοί δεν ήταν εθελοντές και πιθανόν να είχαν επιστρατευθεί βίαια. Είχαν σταλεί στη Γερμανία για εκπαίδευση, αλλά έφυγαν από τους χώρους εκπαίδευσης χωρίς άδεια, για να αποφύγουν την επάνοδο στην Ουκρανία και το μέτωπο.

Η γερμανική έκθεση περί λιποταξιών που αναφέρει το γερμανικό και το ουκρανικό μέσο ενημέρωσης έρχεται σε μια περίοδο που η Ουκρανία αντιμετωπίζει πολύ μεγάλη έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού στο στρατό της. Η Kyiv Independent, αντιπολιτευόμενη αλλά πάντως αντιρωσική εφημερίδα, γράφει ότι ο στρατός στηρίζεται όλο και περισσότερο σε επιστρατεύσεις νεοσύλλεκτων, ενώ οι εθελοντές έχουν μειωθεί κάθετα.

Λιποτακτούν και από άλλα κράτη

Στη Γερμανία έχουν σταλεί για εκπαίδευση περισσότεροι από 25.000 Ουκρανοί στρατιώτες τα τελευταία τέσσερα χρόνια, σύμφωνα με την Bundeswehr, δηλαδή τις γερμανικές ένοπλες δυνάμεις. Η εκπαίδευση αυτή παρέχεται στο πλαίσιο της Αποστολής Στρατιωτικής Βοήθειας της ΕΕ προς την Ουκρανία (EUMAM UA), η οποία ξεκίνησε το 2022.

Άλλοι 60.000 Ουκρανοί στρατιώτες έχουν εκπαιδευτεί στο ίδιο διάστημα σε 22 χώρες που δεν αναφέρονται αναλυτικά και δεν ξέρουμε ούτε ποιες είναι, ούτε πόσοι λιποτάκτησαν από αυτές. Μόνο για τη Γαλλία έχει αναφερθεί ένας αριθμός λιποτακτών – 50 στρατιώτες. Συνάγεται το συμπέρασμα ότι οι επιστρατευμένοι που δεν θέλουν να σκοτωθούν ή να σκοτώσουν, “επιλέγουν” την εκπαίδευση σε μια άλλη χώρα, ώστε να λιποτακτήσουν από εκεί χωρίς να περάσουν – όπως άλλοι – παράνομα τα σύνορα της πατρίδας τους για να γλιτώσουν το στρατό. Ουκρανοί αξιωματικοί έχουν δηλώσει στην βρετανική Telegraph ότι περίπου 20.000 στρατιώτες εγκαταλείπουν τις θέσεις τους κάθε μήνα.

Η εκπαίδευση στη Γερμανία περιλαμβάνει εκπαίδευση στη λειτουργία στρατιωτικού εξοπλισμού, χειρισμό όπλων, καμουφλάζ και παροχή πρώτων βοηθειών. Η Die Zeit ανέφερε ότι οι περισσότεροι στρατιώτες που λιποτάκτησαν δεν ήταν εθελοντές. Κάποιοι τεκμαίρεται ότι είδαν την στρατιωτική εκπαίδευση στο τεράστιο στρατόπεδο Άλτενγκραμποβ του γερμανικού κρατιδίου ως ευκαιρία να εγκαταλείψουν τις μονάδες τους και να παραμείνουν στη Γερμανία.

Τι περιμένει τον λιποτάκτη

Σύμφωνα με την ουκρανική νομοθεσία, η εγκατάλειψη στρατιωτικής μονάδας με σκοπό την αποφυγή της θητείας μπορεί να διωχθεί ως λιποταξία, αλλά γενικά αν ο λιποτάκτης τελικά δεχτεί να υπηρετήσει στο μέτωπο, δεν ακολουθείται ποινική διαδικασία. Η λιποταξία νομικά μπορεί να επιφέρει ποινή φυλάκισης έως και 12 ετών στην Ουκρανία.

Στην πράξη όμως ελάχιστοι καταδικάζονται, αφ’ ενός λόγω του μεγάλου αριθμού εκκρεμών υποθέσεων, αφ’ ετέρου επειδή η πολιτεία έχει μεγάλη ανάγκη από άνδρες, οπότε αντί για ποινή, τους δίνει μια “δεύτερη ευκαιρία”, να επιστρέψουν εντός 100 ημερών και να υπηρετήσουν στην μονάδα που οι ίδιοι θα επιλέξουν. Αυτό πάντως δεν αλλάζει το βασικό πρόβλημα των υπηρετούντων, ότι δηλαδή δεν παίρνουν άδειες, δεν υπάρχουν άνδρες για να τους αντικαταστήσουν στο μέτωπο και δεν ξέρουν πότε θα γυρίσουν στο σπίτι τους έστω και για λίγες ημέρες.

Οι στρατιώτες που λιποτακτούν στο εξωτερικό, αντιμετωπίζουν επίσης αβέβαιο νομικό καθεστώς. Έχοντας εν προκειμένω σταλεί επίσημα στη Γερμανία από την ουκρανική κυβέρνηση, δεν θεωρούνται εκτοπισμένοι και επομένως δεν δικαιούνται ασύλου, σύμφωνα με την Die Zeit. Η ΕΕ συμφώνησε επίσημα τον Ιούλιο να ανανεώσει την προσωρινή προστασία για 4,4 εκατομμύρια Ουκρανούς πρόσφυγες για ένα ακόμη έτος, ενώ η Γερμανία και άλλες χώρες της ΕΕ έχουν προχωρήσει σε αυστηρότερους κανόνες για τους νεοαφιχθέντες Ουκρανούς άνδρες στρατιωτικής ηλικίας – η οποία είναι ιδιαίτερα διευρυμένη και περιλαμβάνει άνδρες ηλικίας 23 έως 60 ετών. Εν γένει η ΕΕ έχει αυστηροποιήσει το καθεστώς για την υποδοχή ανδρών.

Όσον αφορά ειδικά τη Γερμανία, Βερολίνο και Κίεβο συζητούν επίσης τρόπους να ενθαρρύνουν και, ενδεχομένως, να πιέσουν τους Ουκρανούς άνδρες που ζουν στη Γερμανία να επιστρέψουν στην Ουκρανία, δήλωσε ο πρέσβης της Ουκρανίας στη Γερμανία, Ολέξι Μακεΐεφ. Μέχρι στιγμής καμία χώρα από όσο γνωρίζουμε δεν έχει παράσχει άσυλο σε Ουκρανό λιποτάκτη.

Αβεβαιότητα

Σύμφωνα με πρόσφατες αποφάσεις ευρωπαϊκών δικαστηρίων (όπως της Τσεχίας και της Δανίας), η επιστράτευση και η υποχρέωση άμυνας μιας χώρας απέναντι σε μια ξένη εισβολή θεωρούνται θεμελιώδη καθήκοντα του πολίτη και όχι ποινική ή πολιτική δίωξη, οπότε αρνούνται να χορηγήσουν άσυλο σε λιποτάκτες. Από την άλλη, πολλοί άνδρες που λιποτακτούν μπορούν να συνεχίσουν να ζουν σε μια ξένη χώρα “στην παρανομία” τρόπον τινά, ώστε να μην απελαθούν και αναγκασθούν να υπηρετήσουν.

Ο αριθμός των ανδρών που έχουν λιποτακτήσει εν γένει εκτιμάται από τις ουκρανικές αρχές ότι είναι περίπου 200.000-250.000. Υπάρχουν θεωρητικά στα δικαστήρια πάνω από 200.000 εκκρεμείς υποθέσεις αυθαίρετης εγκατάλειψης μονάδας και 50.000 υποθέσεις καθαρής λιποταξίας. Εκτιμάται ότι κάθε μήνα εγκαταλείπουν τη μονάδα τους 20.000 άνδρες, που είτε επανέρχονται με τη θέλησή τους, είτε αναζητούνται.

Σύμφωνα με το ρωσικό υπουργείο Άμυνας ο αριθμός των Ουκρανών λιποτακτών φθάνει τους 480.000, εκ των οποίων περίπου 161.500 εξακολουθούν να αναζητούνται. Γενικά πάντως και τα ρωσικά μέσα αναφέρουν τον αριθμό που παραδέχονται και οι Ουκρανοί – τις 20.000 το μήνα, πολλοί από τους οποίους επανέρχονται στο στράτευμα. Ο αριθμός των δικογραφιών που σχηματίσθηκαν πάντως στο πρώτο εξάμηνο του 2026 είναι σχεδόν διπλάσιος από τον περυσινό – αυξήθηκε φέτος κατά 84%.

Η Deutsche Welle, επικαλούμενη στοιχεία από το Γραφείο του Γενικού Εισαγγελέα της Ουκρανίας, αναφέρει ότι ο αριθμός των καταγεγραμμένων ποινικών υποθέσεων για AWOL (μη εξουσιοδοτημένη εγκατάλειψη μονάδας) και λιποταξία από την έναρξη της σύγκρουσης έχει ξεπεράσει τις 290.000. Διευκρινίζεται πάντως ότι για τον ίδιο άνδρα μπορεί να σχηματισθεί πάνω από μια δικογραφία οπότε ο αριθμός των δικογραφιών δεν αντιστοιχεί απαραιτήτως σε ισάριθμα φυσικά πρόσωπα.

Λιποτακτούν και Ρώσοι

Λιποταξίες καταγράφονται και στο ρωσικό στρατό, αλλά οι δικαστικές υποθέσεις είναι μόνον 28.000, παρότι το στράτευμα των Ρώσων είναι πολύ μεγαλύτερο από των Ουκρανών. Όπως αναφέρουν αντιπολιτευόμενα ρωσικά μέσα και δυτικά μέσα, οι λιποταξίες είναι πολύ λιγότερες στο ρωσικό στρατό.

Τα δυτικά μέσα αναφέρουν και εκεί μια αύξηση στο φαινόμενο, αλλά ενώ γράφουν για “δεκάδες χιλιάδες λιποτάκτες”, τα ίδια γράφουν ότι έχουν ανοιχτεί μόνον 1.189 υποθέσεις εγκατάλειψης θέσης το 2024 και διπλάσιες το 2026. Δεν ξεκαθαρίζουν αν πρόκειται για λιποταξίες ή για άνδρες που εγκατέλειψαν τη θέση τους προσωρινά.

Οι ουκρανικές υπηρεσίες αναφέρουν ότι έχουν λιποτακτήσει 25.000 άνδρες από το ρωσικό στρατό, μέσα στο 2025. Έκθεση του ΟΗΕ που συντάχθηκε από Βουλγάρα υπήκοο τo 2025  αναφέρει ότι, είχαν λιποτακτήσει 50.000 άνδρες από το ρωσικό στρατό, αλλά η ίδια παρέθετε στην ίδια έκθεση ότι είχαν σχηματισθεί μόνο 13.500 δικογραφίες.