Πώς μπορεί η Ελλάδα να μετατρέψει την έξοδο από τα Δαρδανέλια σε ζώνη θανάτου

Η στρατηγική του Ιράν στο Ορμούζ έχει αποδείξει ότι μια ασθενέστερη ναυτική δύναμη δεν χρειάζεται να νικήσει έναν ανώτερο στόλο σε μια κλασική ναυμαχία. Αντίθετα, μπορεί να δημιουργήσει αβεβαιότητα και να απειλήσει την εμπορική ναυσιπλοΐα, μέσω ενός συνδυασμού πυραύλων, ναρκών, υποβρυχίων, μη επανδρωμένων συστημάτων, εκμεταλλευόμενη την ευνοϊκή γεωγραφία. Μια παρόμοια λογική θα μπορούσε να εφαρμοστεί θεωρητικά και στο Βόρειο Αιγαίο με τα Δαρδανέλια.

Παρότι η Ελλάδα δεν θα μπορούσε ποτέ να ελέγξει άμεσα τα Δαρδανέλια – το στενό βρίσκεται εξ’ ολοκλήρου υπό τουρκική κυριαρχία και διέπεται υπό τη Συνθήκη του Μοντρέ – το ουσιαστικό στρατηγικό ερώτημα είναι διαφορετικό: Θα μπορούσε η Ελλάδα να δημιουργήσει συνθήκες υπό τις οποίες η διέλευση προς και από τα Δαρδανέλια να καταστεί τόσο επικίνδυνη, ώστε να υποβαθμιστούν σημαντικά οι επιχειρήσεις του τουρκικού Ναυτικού και να αυξηθεί αισθητά ο κίνδυνος για την εμπορική ναυτιλία; Η απάντηση δεν βρίσκεται στον έλεγχο του ίδιου του στενού, αλλά στον έλεγχο του επιχειρησιακού χώρου που το περιβάλλει.

Η γεωγραφία ως πολλαπλασιαστής ισχύος

Τα Δαρδανέλια αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα θαλάσσια περάσματα του κόσμου. Με μήκος περίπου 61 χιλιομέτρων και πλάτος που σε ορισμένα σημεία περιορίζεται στα 1,2 χιλιόμετρα αποτελούν την πύλη μεταξύ του Αιγαίου και του συστήματος της Μαύρης Θάλασσας. Κάθε πλοίο που εισέρχεται ή εξέρχεται από τη Μαύρη Θάλασσα, είναι υποχρεωμένο να διέλθει από αυτά.

Ωστόσο, τα πλοία που εξέρχονται από τα Δαρδανέλια δεν εισέρχονται αμέσως στην ανοιχτή Μεσόγειο. Πρώτα εισέρχονται στο Βόρειο Αιγαίο, όπου η γεωγραφία γίνεται σημαντικά ευνοϊκότερη για ελληνικές επιχειρήσεις άρνησης θαλάσσιας πρόσβασης. Η Λήμνος και η Σαμοθράκη κατέχουν στρατηγικές θέσεις κοντά στις προσβάσεις του στενού. Η σημασία τους είναι γνωστή ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα. Κατά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, η Λήμνος θεωρήθηκε το κλειδί για τον έλεγχο των προσβάσεων προς τα Δαρδανέλια, λόγω της θέσης της απέναντι από τις εξόδους του στενού.

Στη σύγχρονη εποχή, τα νησιά δεν λειτουργούν πλέον απλώς ως ναυτικές βάσεις. Μπορούν να μετατραπούν σε διασκορπισμένους κόμβους πυραύλων, αισθητήρων, μη επανδρωμένων συστημάτων και υποστήριξης επιχειρήσεων, συγκροτώντας ένα ευρύτερο δίκτυο Anti-Access/Area Denial).

Πέρα από τον έλεγχο της θάλασσας… 

Ένα συχνό λάθος στη ναυτική σκέψη είναι η υπόθεση ότι η στρατηγική επιτυχία προϋποθέτει τον πλήρη έλεγχο της θάλασσας. Στην πραγματικότητα, η “άρνηση της θάλασσας” αρκεί. Ο έλεγχος της θάλασσας σημαίνει ότι οι δικές σου δυνάμεις μπορούν να επιχειρούν ελεύθερα, ενώ ο αντίπαλος όχι. Η “άρνηση της θάλασσας” έχει πιο περιορισμένο στόχο: Να καταστήσει τις επιχειρήσεις του αντιπάλου υπερβολικά δαπανηρές, ή επικίνδυνες.

Η στρατηγική του Ιράν στο Ορμούζ είναι κατεξοχήν στρατηγική άρνησης. Η Τεχεράνη γνωρίζει ότι δεν μπορεί να νικήσει το αμερικανικό Ναυτικό σε μια συμβατική αναμέτρηση στόλων. Αντί γι’ αυτό, επιδιώκει να δημιουργήσει ένα περιβάλλον απειλής, όπου δεξαμενόπλοια, πολεμικά πλοία και γραμμές ανεφοδιασμού, λειτουργούν υπό συνεχή κίνδυνο.

Μια αντίστοιχη ελληνική στρατηγική στο Βόρειο Αιγαίο θα ακολουθούσε παρόμοια λογική. Ο στόχος δεν θα ήταν να κλείσουν φυσικά τα Δαρδανέλια, αλλά να μετατραπούν οι προσβάσεις τους σε ένα πεδίο μάχης όπου κάθε πλοίο που εξέρχεται από το στενό, θα βρίσκεται εντός μιας ζώνης συνεχούς επιτήρησης και δυνητικής προσβολής.

Πυραυλικό δίκτυο και πλέγμα αισθητήρων

Στην καρδιά μιας τέτοιας στρατηγικής θα βρισκόταν ένα δίκτυο κινητών αντιπλοϊκών πυραυλικών συστημάτων. Τοποθετημένα σε νησιά του Βορείου Αιγαίου, αυτά τα συστήματα θα μπορούσαν να δημιουργήσουν αλληλο-επικαλυπτόμενες ζώνες βολής. Σε αντίθεση με τις σταθερές οχυρώσεις του παρελθόντος, οι σύγχρονες πυραυλικές μονάδες μπορούν να μετακινούνται συνεχώς, να αποκρύπτονται σε οχυρωμένες θέσεις και να χρησιμοποιούν δολώματα για να δυσκολεύουν τον εντοπισμό τους.

Η αποτελεσματικότητα τέτοιων συστημάτων έχει αποδειχθεί επανειλημμένα σε σύγχρονες συγκρούσεις. Το κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, δεν είναι ο ίδιος ο πύραυλος, αλλά το σύστημα στοχοποίησης που τον υποστηρίζει. Ένας πύραυλος, χωρίς ακριβή δεδομένα στόχου, δεν είναι παρά μια ακριβή ρουκέτα, χωρίς χρησιμότητα.

Επιπλέον, η σύγχρονη άρνηση πρόσβασης εξαρτάται όλο και περισσότερο από την κυριαρχία στην πληροφορία. Μια ελληνική αρχιτεκτονική Anti-Access/Area Denial, θα απαιτούσε ένα πυκνό δίκτυο αισθητήρων, ικανό να παρακολουθεί διαρκώς τις κινήσεις πλοίων στο Βόρειο Αιγαίο. Το δίκτυο αυτό θα μπορούσε να περιλαμβάνει αεροσκάφη ναυτικής συνεργασίας, μη επανδρωμένα αεροχήματα, παράκτια ραντάρ, συστήματα ηλεκτρονικής επιτήρησης και δορυφορικές πληροφορίες. Στόχος θα ήταν η δημιουργία μιας συνεχούς επιχειρησιακής εικόνας.

Από τη στιγμή που ένα πλοίο εξέρχεται από τα Δαρδανέλια, ιδανικά θα παρέμενε υπό παρακολούθηση, μέχρι να εγκαταλείψει πλήρως τη ζώνη εμπλοκής. Αυτό το πλέγμα αισθητήρων αποτελεί ίσως το σημαντικότερο στοιχείο ολόκληρης της στρατηγικής…

Νησιωτική γεωγραφία

Ανάμεσα στις υπάρχουσες ελληνικές δυνατότητες, τα υποβρύχια αποτελούν ίσως το σημαντικότερο μέσο άρνησης. Τα σχετικά περιορισμένα ύδατα του Βορείου Αιγαίου προσφέρονται ιδιαίτερα για υποβρύχιες επιχειρήσεις. Σε αντίθεση με τις μονάδες επιφανείας, τα υποβρύχια μπορούν να παραμένουν αφανή, δημιουργώντας δυσανάλογη αβεβαιότητα στον αντίπαλο.

Ένα υποβρύχιο δεν χρειάζεται να βυθίσει μεγάλο αριθμό πλοίων για να επηρεάσει τη στρατηγική κατάσταση. Η απλή πιθανότητα παρουσίας του μπορεί να επιβάλει πιο αργές και προσεκτικές επιχειρήσεις, αυξημένες συνοδείες και εκτεταμένες ανθυποβρυχιακές προσπάθειες. Όπως και στο Ορμούζ, η αβεβαιότητα μετατρέπεται σε όπλο…

Η μεγαλύτερη ίσως διαφορά ανάμεσα σε μια μελλοντική-επιχειρησιακή στρατηγική στο Βόρειο Αιγαίο και το παραδοσιακό ιρανικό μοντέλο, θα ήταν ο ρόλος των μη επανδρωμένων συστημάτων. Το Ιράν στηρίχθηκε ιστορικά σε νάρκες, πυραύλους και ταχύπλοα σκάφη. Όμως, το σύγχρονο πεδίο μάχης ευνοεί ολοένα περισσότερο τα drones, τα μη επανδρωμένα σκάφη επιφανείας (USVs) και τα μη επανδρωμένα υποβρύχια οχήματα (UUVs).

Η νησιωτική γεωγραφία του Βορείου Αιγαίου προσφέρεται ιδανικά για διασκορπισμένες επιχειρήσεις τέτοιων συστημάτων. Χαμηλού κόστους αυτόνομες πλατφόρμες θα μπορούσαν να εκτελούν αναγνώριση, ναρκοθέτηση, ηλεκτρονικό πόλεμο, ή ακόμη και επιθέσεις κατά ναυτικών στόχων. Το αποτέλεσμα θα ήταν ένα πολυεπίπεδο περιβάλλον απειλής, όπου οι συμβατικές ναυτικές δυνάμεις θα συμπληρώνονταν από μεγάλης κλίμακας μη επανδρωμένες επιχειρήσεις.

Στρατηγική άρνησης στο Βόρειο Αιγαίο

Βεβαίως, καμία τέτοια στρατηγική δεν μπορεί να εξεταστεί χωρίς αναφορά στην αεροπορική ισχύ. Η αποτελεσματικότητα μιας “ζώνης θανάτου” στο Βόρειο Αιγαίο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ισορροπία δυνάμεων στον αέρα. Εάν η Ελλάδα καταφέρει να εξασφαλίσει τουλάχιστον τοπική αεροπορική υπεροχή, τότε οι πυραυλικές μονάδες και οι υποδομές στα νησιά καθίστανται πολύ πιο ανθεκτικές. Εάν αυτή η υπεροχή χαθεί, οι σταθερές εγκαταστάσεις καθίστανται ευάλωτες σε ταχεία καταστροφή.

Κατά συνέπεια, η αναμέτρηση δεν θα είναι αποκλειστικά ναυτική, αλλά διακλαδική, περιλαμβάνοντας αεροπορικές επιχειρήσεις, ηλεκτρονικό πόλεμο, πληροφορίες και εφοδιαστική υποστήριξη. Τέλος, ίσως το σημαντικότερο αποτέλεσμα μιας τέτοιας στρατηγικής να μην είναι στρατιωτικό, αλλά οικονομικό. Η εμπορική ναυτιλία θα αντιδράσει στον κίνδυνο. Δεδομένης της ελληνικής κυριαρχίας στην εμπορική ναυτιλία, οι πολιτικές πιέσεις θα γίνουν ανυπόφορες. Βέβαια, αν ήδη υφίσταται σύγκρουση, η περιοχή θα είναι ούτως ή άλλως επισφαλής.

Ακόμη και περιορισμένες επιθέσεις μπορούν να εκτοξεύσουν τα ασφάλιστρα, να μεταβάλουν δρομολόγια και να αυξήσουν σημαντικά το κόστος μεταφοράς. Αυτός είναι και ο λόγος που το Ορμούζ παραμένει στρατηγικά τόσο σημαντικό. Το Ιράν δεν χρειάζεται να βυθίζει κάθε δεξαμενόπλοιο. Αρκεί να πείσει τις αγορές ότι τα δεξαμενόπλοια είναι ευάλωτα.

Μια στρατηγική άρνησης στο Βόρειο Αιγαίο θα μπορούσε θεωρητικά να παράγει παρόμοια αποτελέσματα. Τα εμπορικά πλοία που κατευθύνονται προς ή από τη Μαύρη Θάλασσα θα συνέχιζαν ενδεχομένως να ταξιδεύουν, αλλά υπό συνθήκες αυξημένου κινδύνου και υψηλότερου κόστους. Σε στρατηγικό επίπεδο, η διατάραξη μπορεί να αποδειχθεί σχεδόν εξίσου ισχυρή με τον πλήρη αποκλεισμό.

Συμπέρασμα

Η πιο ρεαλιστική ναυτική στρατηγική που θα μπορούσε να ακολουθήσει η Ελλάδα σε μια υποθετική σύγκρουση δεν θα ήταν η κατάληψη, ή το κλείσιμο των Δαρδανελίων. Ένας τέτοιος στόχος θα ήταν εξαιρετικά δύσκολος και αντίθετος προς τις υφιστάμενες νομικές και γεωπολιτικές πραγματικότητες.

Αντίθετα, μια πιο πιθανή προσέγγιση θα ήταν η μετατροπή του Βορείου Αιγαίου σε έναν έντονα αμφισβητούμενο θαλάσσιο χώρο. Μέσω ενός συνδυασμού κινητών αντιπλοϊκών πυραύλων, προηγμένων δικτύων επιτήρησης, υποβρυχίων, drones, μη επανδρωμένων ναυτικών συστημάτων και ανθεκτικών υποδομών στα νησιά, η Ελλάδα θα μπορούσε να επιδιώξει την επιβολή σημαντικού κόστους στις επιχειρήσεις του Τουρκικού Ναυτικού και την αύξηση του κινδύνου για τη ναυσιπλοΐα.

Υπό αυτή την έννοια, η σύγκριση με το Ορμούζ είναι διδακτική. Προφανώς, το δίδαγμα δεν είναι ότι η Ελλάδα μπορεί να “αντιγράψει” τη γεωγραφική θέση του Ιράν. Δεν μπορεί! Το πραγματικό δίδαγμα είναι ότι η σύγχρονη ναυτική στρατηγική ευνοεί ολοένα και περισσότερο την “άρνηση της θάλασσας”, αντί του απόλυτου ελέγχου της.

Ο στόχος δεν είναι απαραίτητα να σταματήσει κάθε πλοίο. Είναι να καταστεί σαφές σε κάθε πολεμικό πλοίο, σε κάθε κυβερνήτη και σε κάθε επιτελείο, ότι η είσοδος στον συγκεκριμένο χώρο συνεπάγεται συνεχή έκθεση σε κίνδυνο. Και πολλές φορές, αυτή η επίγνωση από μόνη της αρκεί για να μεταβάλει τη στρατηγική ισορροπία…