Τα drones άλλαξαν το πεδίο μάχης, αλλά όχι το πρόβλημα της διοίκησης

Ο ηλεκτρονικός πόλεμος ανταγωνίζεται τις επικοινωνίες και τη δορυφορική πλοήγηση, ενώ τα ψηφιακά δίκτυα μεταφέρουν εικόνα, πληροφορίες στόχων και διαταγές, με ταχύτητες που μέχρι πρόσφατα ήταν αδιανόητες. Η Ουκρανία και η Ρωσία προσαρμόζονται διαρκώς σε αυτό το περιβάλλον. Η τεχνολογική διάσταση αυτής της εξέλιξης έχει δικαιολογημένα συγκεντρώσει τεράστια προσοχή.

Όμως υπάρχει ένα βαθύτερο μάθημα: Τα drones άλλαξαν αυτό που μπορεί να δει ο διοικητής, τα δίκτυα άλλαξαν την ταχύτητα με την οποία μπορεί να επικοινωνήσει και τα όπλα ακριβείας άλλαξαν την ταχύτητα με την οποία η πληροφορία μπορεί να μετατραπεί σε καταστροφικό αποτέλεσμα. Κανένα από αυτά δεν έλυσε το θεμελιώδες πρόβλημα της διοίκησης.

Το πρόβλημα αυτό είναι η μετατροπή της πρόθεσης του ανώτερου διοικητή σε αποτελεσματική ενέργεια πραγματικών στρατιωτικών μονάδων, οι οποίες επιχειρούν υπό φόβο, κόπωση, απώλειες, αβεβαιότητα, παρεμβολές και ελλιπή πληροφόρηση.

Το “τελευταίο μίλι” της διοίκησης

Η έννοια δεν είναι καινούργια. Ο Ρώσος θεωρητικός Αλεξάντρ Σβέτσιν – σε πρόσφατη μετάφραση των απομνημονευμάτων του, έχοντας υπηρετήσει τόσο σε ανώτερο επιτελικό επίπεδο, όσο και ως διοικητής συντάγματος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο – είχε αντιληφθεί την τεράστια απόσταση ανάμεσα σε μια διαταγή που γράφεται σε ένα επιτελείο και στην πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν οι στρατιώτες στο έδαφος. Το πρόβλημα δεν ήταν η απουσία διαταγών. Ήταν ότι η κατάσταση μπορούσε να έχει αλλάξει, μέχρι τη στιγμή που η διαταγή έφτανε στον αποδέκτη της.

Σήμερα η τεχνολογία μειώνει δραματικά αυτόν τον χρόνο. Δημιουργεί όμως έναν νέο κίνδυνο: Την ψευδαίσθηση του ελέγχου. Ένας διοικητής με πρόσβαση σε ζωντανή εικόνα από drones μπορεί να παρακολουθεί μια μάχη, την οποία σε προηγούμενους πολέμους θα έβλεπε μόνο ο διοικητής του τάγματος ή του λόχου. Μπορεί να επικοινωνήσει αμέσως με τους υφισταμένους του και να μεταβάλει μια διαταγή μέσα σε λίγα λεπτά. Αυτό μοιάζει με ιδανική διοίκηση. Μπορεί όμως να μετατραπεί σε τεχνολογικά υποβοηθούμενη μικροδιοίκηση.

Η ψηφιακή εικόνα μπορεί να δείχνει πού βρίσκεται ένας λόχος. Δεν μπορεί όμως απαραίτητα να δείξει αν ο διοικητής του έχει κοιμηθεί δύο ημέρες, αν έχει χάσει τους πιο έμπειρους υπαξιωματικούς του, αν οι αντικαταστάτες έχουν ενσωματωθεί, αν οι επικοινωνίες του λειτουργούν υπό ηλεκτρονική επίθεση, ή αν το πραγματικό μαχητικό δυναμικό του επιτρέπει να εκτελέσει την επόμενη αποστολή. Το πεδίο μάχης μπορεί να γίνει περισσότερο διαφανές, χωρίς να γίνει περισσότερο κατανοητό.

Η σημασία για τον Ελληνικό Στρατό

Η Ελλάδα διαθέτει μια ιδιαιτερότητα που συχνά χάνεται στις συζητήσεις για τη μελλοντική οργάνωση των χερσαίων δυνάμεων: Το περιβάλλον επιχειρήσεων δεν απαιτεί απλώς περισσότερα όπλα, αλλά εξαιρετικά αποτελεσματική διοίκηση σε πολλά διαφορετικά επίπεδα.

Η γεωγραφία, η παρουσία νησιών, ο Έβρος, οι ορεινές περιοχές, οι περιορισμένοι άξονες κίνησης και η εγγύτητα των αντιπάλων δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο η ταχύτητα λήψης αποφάσεων και η ανθεκτικότητα της διοίκησης μπορεί να είναι εξίσου σημαντικές με την ισχύ πυρός.

Εδώ αποκτούν νέο νόημα η ταξιαρχία, η μεραρχία και το σώμα στρατού. Τα drones επιτρέπουν σε μια ταξιαρχία να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη οργανική εικόνα και ικανότητα προσβολής. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η ταξιαρχία πρέπει να γίνει ένας αυτάρκης μικρός στρατός. Αντίθετα, η μεραρχία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, ως το επίπεδο που συνθέτει τις πληροφορίες και κατανέμει τις δυνατότητες.

Η μεραρχία μπορεί να έχει την ευθύνη της ενορχήστρωσης ISR, ηλεκτρονικού πολέμου, πυρών, αντιαεροπορικής άμυνας, μη επανδρωμένων συστημάτων και ελιγμού μεταξύ διαφορετικών ταξιαρχιών. Η ταξιαρχία πρέπει να διατηρεί την ικανότητα να ενεργεί με βάση την πρόθεση της μεραρχίας, ακόμη και όταν η επικοινωνία με αυτήν διακοπεί.

Αυτό είναι κρίσιμο. Το σωστό ερώτημα δεν είναι πόσα drones θα έχει κάθε ελληνική ταξιαρχία. Είναι ποιος αποφασίζει για το πώς χρησιμοποιούνται τα drones, ποιος συνδέει τα δεδομένα τους με τα πυρά και τον ελιγμό και σε ποιο επίπεδο λαμβάνεται η απόφαση για την προσβολή ενός στόχου.

Η ουκρανική εμπειρία

Η ουκρανική εμπειρία δείχνει ήδη μια πιθανή κατεύθυνση. Το 2026 η Ουκρανία έθεσε σε λειτουργία το Mission Control μέσα στο ψηφιακό οικοσύστημα DELTA, με στόχο την ενοποίηση των επιχειρήσεων μη επανδρωμένων συστημάτων. Το σύστημα καταγράφει αποστολές αναγνώρισης, κρούσης, ναρκοθέτησης, διοικητικής μέριμνας και εκκένωσης και παρέχει κοινή επιχειρησιακή εικόνα από το επίπεδο του τάγματος μέχρι το Γενικό Επιτελείο.

Το σημαντικότερο στοιχείο εδώ δεν είναι το λογισμικό. Είναι η οργανωτική αρχιτεκτονική που βρίσκεται από πίσω. Η ψηφιοποίηση μπορεί να επιτρέψει στη μεραρχία να γνωρίζει τι συμβαίνει στις ταξιαρχίες της, χωρίς να χρειάζεται να παρεμβαίνει σε κάθε τακτική απόφαση. Μπορεί επίσης να επιτρέψει στο σώμα στρατού να βλέπει τη συνολική εικόνα, χωρίς να επιχειρεί να διοικήσει απευθείας λόχους και διμοιρίες.

Προϋπόθεση η σαφής κατανομή αρμοδιοτήτων

Η μεραρχία πρέπει να απαντά στο πού και πότε θα συγκεντρωθεί η ισχύς. Η ταξιαρχία στο πώς θα εκτελεστεί η αποστολή. Το τάγμα και ο λόχος στο πώς θα προσαρμοστούν στις πραγματικές συνθήκες του εδάφους. Όσο χαμηλότερα βρίσκεται το κλιμάκιο, τόσο μεγαλύτερη πρέπει να είναι η ικανότητά του να ενεργεί χωρίς συνεχή καθοδήγηση.

Αυτό είναι το νόημα της αποστολοκεντρικής διοίκησης. Δεν σημαίνει ότι ο κατώτερος διοικητής κάνει ό,τι θέλει. Σημαίνει ότι γνωρίζει την πρόθεση, γνωρίζει τα όρια της ενέργειάς του και διαθέτει την επαγγελματική ικανότητα να αποφασίσει όταν η πραγματικότητα αποκλίνει από το σχέδιο.

Η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη μεγαλύτερη, επειδή ο αντίπαλος δεν προσπαθεί πλέον απλώς να καταστρέψει τις μονάδες. Προσπαθεί να καταστρέψει το δίκτυο που τις επιτρέπει να λειτουργούν. Η Ρωσία χρησιμοποιεί UAV για να εντοπίζει ηλεκτρονικό πόλεμο, ραντάρ, διοικήσεις, πυροβολικό και χειριστές drones και στη συνέχεια συνδυάζει πυρά πυροβολικού, MLRS, κατευθυνόμενες βόμβες και FPV για να διαλύσει την αλυσίδα αναγνώρισης-προσβολής.

Νέος ρόλος της Διοίκησης

Για τον Ελληνικό Στρατό αυτό σημαίνει ότι τα μελλοντικά στρατηγεία δεν μπορούν να σχεδιάζονται απλώς ως καλύτερα κέντρα επικοινωνιών. Πρέπει να μπορούν να μετακινούνται, να διασπείρονται, να λειτουργούν με περιορισμένες επικοινωνίες και να συνεχίζουν να διοικούν όταν η ψηφιακή εικόνα καταρρεύσει.

Το ίδιο ισχύει και για την εκπαίδευση. Οι ασκήσεις δεν αρκεί να δοκιμάζουν πόσο γρήγορα ένα drone εντοπίζει έναν στόχο. Πρέπει να εξετάζουν τι συμβαίνει όταν ο διοικητής έχει δέκα διαφορετικές εικόνες από αισθητήρες, όταν οι μισές επικοινωνίες έχουν χαθεί, όταν οι αναφορές από το μέτωπο αντιφάσκουν με την ψηφιακή εικόνα και όταν η μονάδα έχει υποστεί απώλειες. Ακόμη πιο σημαντικό: Πρέπει να δοκιμάζεται εάν ένας διοικητής μπορεί να συνεχίσει να επιχειρεί, χωρίς να περιμένει την επόμενη διαταγή.

Η Ουκρανία δείχνει επίσης ότι η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί. Η βελτίωση της χρήσης drones έχει μεγαλύτερη αξία όταν συνδέεται με πεζικό, πυροβολικό και άλλες δυνατότητες, σε μια πραγματική συνδυασμένη επιχειρησιακή προσέγγιση. Παράλληλα, η αυξανόμενη χρήση “attritable mass” δημιουργεί νέο περιορισμό: Δεν αρκεί να διαθέτεις χιλιάδες φθηνά drones, αν δεν διαθέτεις ανθρώπους, συντήρηση, ανταλλακτικά και διαδικασίες για να τα συντονίσεις αποτελεσματικά.

Η διοίκηση στην εποχή της τεχνολογικής επανάστασης 

Έτσι, η τεχνολογική επανάσταση επαναφέρει ένα παλιό ερώτημα με νέα μορφή: Τι ακριβώς πρέπει να κάνει ο διοικητής; Η απάντηση δεν είναι να επιστρέψουμε σε ένα παλαιότερο μοντέλο πολέμου. Είναι ακριβώς το αντίθετο. Πρέπει να αξιοποιήσουμε την τεχνολογία, χωρίς να επιτρέψουμε στην τεχνολογία να καθορίσει από μόνη της την αρχιτεκτονική της διοίκησης.

Ο Ελληνικός Στρατός χρειάζεται drones, αισθητήρες, τεχνητή νοημοσύνη, ανθεκτικές επικοινωνίες και προηγμένα συστήματα διοίκησης. Αλλά χρειάζεται εξίσου ταξιαρχίες που μπορούν να πολεμήσουν όταν το δίκτυο έχει υποβαθμιστεί, μεραρχίες που μπορούν να ενορχηστρώσουν διαφορετικές ταξιαρχίες και σώματα στρατού που μπορούν να μετατρέψουν την τακτική εικόνα σε επιχειρησιακό αποτέλεσμα.

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι ένα “ψηφιακό” ή ένα “μη επανδρωμένο” μοντέλο στρατού. Είναι ένας στρατός στον οποίο η τεχνολογία αυξάνει την ποιότητα της ανθρώπινης απόφασης, αντί να δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι η απόφαση μπορεί να αυτοματοποιηθεί.

Γιατί στο τέλος, ακόμη και στο πιο διαφανές πεδίο μάχης, κάποιος πρέπει να αποφασίσει. Και όταν το δίκτυο διακοπεί, κάποιος πρέπει να ξέρει τι πρέπει να κάνει χωρίς να περιμένει να του το πουν. Τα drones άλλαξαν το πεδίο μάχης. Δεν έλυσαν το πρόβλημα της διοίκησης. Ίσως, μάλιστα, να το έκαναν σημαντικότερο από ποτέ.