Γιατί η Ελλάδα πληρώνει ακριβά την παγκόσμια μάχη της ενέργειας

Η Ευρώπη κινείται σήμερα μέσα σε μια παγκόσμια αγορά ενέργειας, όπου η Ασία λειτουργεί ως διαμορφωτής τιμών, γεγονός που μεταβάλλει ριζικά το πλαίσιο ασφάλειας εφοδιασμού και τιμολόγησης και αναγκάζει τα ευρωπαϊκά κράτη να λειτουργούν όχι ως αυτόνομοι ρυθμιστές, αλλά ως παίκτες μέσα σε ένα σύστημα που καθορίζεται εκτός των συνόρων τους.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον η Ελλάδα, ως μικρή και ανοιχτή οικονομία, δε διαθέτει ούτε την κλίμακα, ούτε τα μακροχρόνια συμβόλαια, που θα της επέτρεπαν να απορροφήσει τη μεταβλητότητα μιας αγοράς, που γίνεται ολοένα πιο στενή, πιο ανταγωνιστική και πιο ακριβή. Ως αποτέλεσμα, η ασφάλεια εφοδιασμού δεν είναι πλέον ζήτημα αγωγών ή καραβιών, αλλά ζήτημα πρόσβασης σε μια παγκόσμια δεξαμενή φορτίων, που αναδιανέμεται με βάση την ασιατική ζήτηση και όχι τις ευρωπαϊκές ισορροπίες. Αυτό μετατρέπει την ενεργειακή πολιτική από τεχνικό διαχειριστικό πεδίο σε ζήτημα γεωοικονομικής ισχύος, όπου η θέση της χώρας καθορίζεται από τη δυνατότητά της να ανταγωνιστεί σε ένα σύστημα που δε διαμορφώνει η ίδια.

Η Ελλάδα εκτίθεται σε τρεις μηχανισμούς ευαλωτότητας. Οι διεθνείς διακυμάνσεις τιμών διαμορφώνονται από την Ασία, η οποία απορροφά διαθέσιμα φορτία και ανεβάζει το premium. Σε περιόδους υψηλής ασιατικής ζήτησης τα spot φορτία δε φτάνουν στη Μεσόγειο, επειδή η τιμή καθορίζεται από την ασιατική οριακή ζήτηση και όχι από τις ανάγκες της Ευρώπης. Οι τιμές στην Ελλάδα δε διαμορφώνονται από τα ελληνικά διυλιστήρια, τα οποία ακολουθούν τους διεθνείς δείκτες, κυρίως το Brent και το Platts Mediterranean, δείκτες τους οποίους η χώρα δεν μπορεί να επηρεάσει.

Την ίδια στιγμή η Ρεβυθούσα και η Αλεξανδρούπολη λειτουργούν χωρίς μακροχρόνια συμβόλαια, με αποτέλεσμα η χώρα να παραμένει αποδέκτης ενός συστήματος τιμολόγησης, που δεν μπορεί να επηρεάσει. Αυτό περιορίζει την ικανότητά της να σχεδιάσει μακροπρόθεσμη στρατηγική και την εγκλωβίζει σε έναν ρόλο παθητικής προσαρμογής. Η κατάσταση επιβαρύνεται από τα όρια των ΗΠΑ. Το αμερικανικό εξαγώγιμο περιθώριο είναι μόλις δεκαπέντε έως είκοσι τοις εκατό της παραγωγής, ενώ η μελλοντική απορρόφηση εκατό δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων από hyperscale data centers μειώνει ακόμη περισσότερο τη διαθέσιμη ποσότητα για εξαγωγές. Οι ΗΠΑ δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως σταθερός οριακός προμηθευτής, και η Ελλάδα δεν μπορεί να στηριχθεί σε μια αμερικανική βαλβίδα ασφαλείας για να σταθεροποιήσει τις τιμές της.

Το ρίσκο για τη χώρα δεν προκύπτει από τις εσωτερικές της ανάγκες, οι οποίες είναι μόλις 6,5 bcm και άρα μικρές σε απόλυτους όρους. Προκύπτει από τη δομή της παγκόσμιας αγοράς, όπου η Ασία διαθέτει τεράστιες υποδομές απορροφητικότητας και λειτουργεί ως προνομιακός αγοραστής, αποσπώντας φορτία πριν φτάσουν στην Ευρώπη. Έτσι η Ευρώπη και ειδικά η Ελλάδα παραμένουν υπολειμματικοί αγοραστές, απορροφώντας όχι τις ποσότητες που χρειάζονται, αλλά τις ποσότητες που περισσεύουν.

Τι μπορεί να κάνει η Ελλάδα

Η ευαλωτότητα εκδηλώνεται κυρίως στις τιμές και όχι στον φυσικό εφοδιασμό, μετατρέποντας το ενεργειακό ζήτημα σε πολιτικοοικονομικό πρόβλημα πρώτης γραμμής. Σε αυτό το πλαίσιο, το για δεκαετίες παραμελημένο εγχώριο δυναμικό υδρογονανθράκων θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μερικό αντιστάθμισμα στη διεθνή τιμολογιακή έκθεση, εάν είχε αξιοποιηθεί εγκαίρως, μειώνοντας την εξάρτηση από μια αγορά που η Ελλάδα δεν μπορεί να επηρεάσει. Ωστόσο, το ζήτημα αυτό δεν εισακούστηκε ποτέ ουσιαστικά από τις εκάστοτε κυβερνήσεις, οι οποίες δεν το ενέταξαν σε μια συνεκτική ενεργειακή στρατηγική.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο ΕΦΚ (Ειδικός Φόρος Κατανάλωσης) βρίσκεται σε φάση μεταβατικής αναδιάρθρωσης. Το Fit for 55 της ΕΕ προωθεί εναρμόνιση φορολογίας με βάση ενεργειακή πυκνότητα και εκπομπές. Η ηλεκτροκίνηση μειώνει τα έσοδα από καύσιμα και οδηγεί σε νέα μοντέλα, όπως το road charging. Η ενεργειακή μετάβαση μετατοπίζει τη φορολογία από την κατανάλωση καυσίμων προς τη χρήση οχημάτων και τις εκπομπές.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο κατώτερος προτεινόμενος ευρωπαϊκός ΕΦΚ, τον οποίο πολλές χώρες υιοθέτησαν τα προηγούμενα χρόνια, δεν εφαρμόστηκε ποτέ από την Ελλάδα, που διατήρησε υψηλότερο επίπεδο φορολογίας στα καύσιμα. Αυτό όμως αλλάζει ριζικά: καθώς η ηλεκτροκίνηση επεκτείνεται, τα κράτη μέλη θα χρειαστεί να φορολογούν και την ηλεκτρική κινητικότητα, ώστε να διατηρήσουν τα δημόσια έσοδα. Η μετάβαση αυτή σημαίνει ότι το σημερινό φορολογικό πλεονέκτημα των χωρών που είχαν χαμηλό ΕΦΚ εξαφανίζεται, ενώ η Ελλάδα, που ήδη βρίσκεται σε υψηλή φορολογική βάση, θα πρέπει να προσαρμοστεί σε ένα νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο, όπου η φορολογία θα κατανέμεται διαφορετικά, αλλά όχι χαμηλότερα.

Το πρόβλημα δε λύνεται όσο η Ελλάδα παραμένει πλήρως εκτεθειμένη σε μια αγορά που καθορίζεται από την Ασία και όσο δε διαθέτει μακροχρόνια συμβόλαια, εγχώρια παραγωγή ή μηχανισμούς αντιστάθμισης. Θα λυθεί μόνο αν αλλάξει η δομή της αγοράς ή η θέση της Ελλάδας μέσα σε αυτήν. Αυτό απαιτεί σταθερή πρόσβαση σε φορτία μέσω μακροχρόνιων συμβολαίων, ενίσχυση της αποθηκευτικής ικανότητας και διαφοροποίηση πηγών. Απαιτεί έναν κοινό ευρωπαϊκό μηχανισμό προμήθειας, που θα μειώσει την ασιατική επιρροή. Αν τίποτα από αυτά δε συμβεί, η σημερινή κατάσταση θα διατηρηθεί και η χώρα θα συνεχίσει να λειτουργεί σε ένα πλαίσιο όπου η τιμή της ενέργειας δεν είναι μόνο οικονομικός δείκτης, αλλά και πολιτικός περιορισμός.