Η Ευρώπη στο σταυροδρόμι πολλαπλών κρίσεων

Το ευρωπαϊκό οικονομικό μοντέλο της μεταψυχροπολεμικής εποχής στηρίχθηκε σε τρεις υποθέσεις που τώρα έχουν αποδειχθεί ευάλωτες: Ότι η ενέργεια θα παραμένει φθηνή και απρόσκοπτα διαθέσιμη, ότι οι αγορές θα παραμένουν ανοιχτές και ότι η αμερικανική στρατιωτική εγγύηση θα εξακολουθεί να λειτουργεί χωρίς η Ευρώπη να χρειαστεί να αναλάβει το πλήρες κόστος αυτοπροστασίας.

Η Γερμανία αντιπροσωπεύει τη χαρακτηριστικότερη έκφραση αυτής της αντίφασης. Η γερμανική βιομηχανία — η ισχυρότερη στην Ευρώπη — οικοδομήθηκε στον συνδυασμό φθηνού ρωσικού αερίου, κινεζικής ζήτησης για γερμανικά προϊόντα υψηλής τεχνολογίας και αμερικανικής αμυντικής ομπρέλας που απελευθέρωνε γερμανικούς πόρους από αμυντικές δαπάνες. Και οι τρεις αυτές συνιστώσες έχουν πλέον μεταβληθεί δραματικά.

Το ρωσικό αέριο δεν ρέει πλέον μέσω Nord Stream. Η κινεζική ζήτηση επιβραδύνεται λόγω εσωτερικών δομικών προβλημάτων και στρατηγικής στροφής προς εγχώρια παραγωγή. Και η αμερικανική αμυντική εγγύηση αντιμετωπίζεται πλέον ρητά ως αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Η απόφαση κλεισίματος των γερμανικών πυρηνικών σταθμών, η οποία ελήφθη υπό συνθήκες γεωπολιτικής ευφορίας και ρεαλισμός μηδενικής επικινδυνότητας, μετατρέπεται σήμερα σε δομικό ενεργειακό μειονέκτημα που δεν επιδέχεται γρήγορη αποκατάσταση.

Η Γερμανία πληρώνει συστηματικά υψηλότερο ενεργειακό κόστος από τους ανταγωνιστές της — τόσο εντός της Ευρώπης, όσο και σε σύγκριση με τις Ηνωμένες Πολιτείες ή την Κίνα — και αυτή η διαρθρωτική ασυμμετρία συμπιέζει σταδιακά την ανταγωνιστικότητα κλάδων που αποτελούσαν για δεκαετίες τον πυρήνα της γερμανικής εξαγωγικής ισχύος: αυτοκινητοβιομηχανία, χημική βιομηχανία, κατεργασία μετάλλων, εξοπλισμός παραγωγής. Η αποβιομηχάνιση δεν αποτελεί απλώς οικονομικό φαινόμενο. Αποτελεί διάβρωση της παραγωγικής βάσης που θεμελιώνει τόσο τη φορολογική ικανότητα του κράτους όσο και την κοινωνική συνοχή που διασφαλίζει τη νομιμοποίηση του πολιτικού κέντρου.

Η κρίση των θεσμών στην Ευρώπη

Και εκεί βρίσκεται η βαθύτερη εικόνα. Η διάβρωση δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι θεσμική. Το ευρωπαϊκό οικοδόμημα, ως σύστημα κανόνων και θεσμικών δεσμεύσεων που έχουν δεσμευτεί τα κράτη μέλη να τηρούν, αρχίζει σταδιακά να λειτουργεί μέσα από τις εξαιρέσεις του παρά μέσα από τους κανόνες του. Οι κανόνες για τις κρατικές ενισχύσεις παρακάμπτονται λόγω ενεργειακής κρίσης. Οι κανόνες Schengen αναστέλλονται λόγω μεταναστευτικών πιέσεων. Οι κανόνες δημοσιονομικής πειθαρχίας αναθεωρούνται υπό το βάρος των αμυντικών δαπανών.

Οι ρυθμίσεις της αγοράς ηλεκτρισμού επανασχεδιάζονται επειδή το παλιό μοντέλο παρήγαγε αποτελέσματα πολιτικά αδύνατα να γίνουν αποδεκτά. Στην Ευρώπη, το σύστημα χρησιμοποιεί πλέον τις εξαιρέσεις για να επιβιώσει από τις συνέπειες των ίδιων του των βασικών παραδοχών. Και κάθε φορά που μια εξαίρεση κανονικοποιείται, η αρχιτεκτονική της εμπιστοσύνης πάνω στην οποία βασίστηκε η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση φθείρεται ελαφρά αλλά αθροιστικά.

Εδώ εντάσσεται η επιστροφή της γεωγραφίας ως ο θεμελιακός παράγοντας ισχύος που η μεταψυχροπολεμική εποχή είχε πιστέψει ότι υπερέβη. Για περίπου τρεις δεκαετίες, η κυρίαρχη δυτική αφήγηση πρόβαλε μια εικόνα κόσμου στον οποίο η τεχνολογία και τα χρηματοοικονομικά δίκτυα είχαν καταστήσει τη γεωγραφία δευτερεύουσα. Η παραγωγή μπορούσε να μεταφερθεί οπουδήποτε. Το κεφάλαιο μπορούσε να κινείται παντού, ανεμπόδιστα και σχεδόν ακαριαία. Οι αγορές μπορούσαν να λειτουργούν ανεξάρτητα από τις στρατιωτικές ισορροπίες, επειδή η διεθνής τάξη νόμου είχε αντικαταστήσει τη σκληρή γεωπολιτική λογική.

Στην πραγματικότητα, η παγκοσμιοποίηση δεν είχε καταργήσει τη γεωγραφία. Την είχε καλύψει πίσω από τη σταθερότητα που παρείχε η αμερικανική ναυτική κυριαρχία. Οι εμπορικές οδοί ήταν ελεύθερες επειδή η αμερικανική πολεμική αεροπορία και το ναυτικό εγγυούνταν τη σταθερότητά τους. Οι χρηματαγορές λειτουργούσαν χωρίς γεωπολιτική παρέμβαση επειδή το δολάριο, ως αποθεματικό νόμισμα, ήταν το θεμέλιο εμπιστοσύνης ολόκληρου του συστήματος. Οι αλυσίδες εφοδιασμού διέσχιζαν ηπείρους και ωκεανούς χωρίς δομική ανησυχία επειδή δεν υπήρχε καμία ανταγωνιστική δύναμη με τη θέληση και την ικανότητα να τις διαταράξει.

Η γεωγραφία επιστρέφει – και τιμωρεί

Αυτές οι συνθήκες δεν ισχύουν πλέον ως δεδομένες. Και μαζί τους επιστρέφει η γεωγραφία — ως η πιο σκληρή, η πιο μόνιμη και η πιο εντέλει αποφασιστική μεταβλητή στη διεθνή πολιτική. Τα Στενά του Ορμούζ, τα Στενά του Μαλάκκα, η Ερυθρά Θάλασσα, τα νησιά του Πρώτου Νησιωτικού Αλύσου στον Ειρηνικό, τα περάσματα της Αρκτικής που ανοίγονται λόγω υποχώρησης των πάγων — αυτοί οι γεωγραφικοί κόμβοι μετατρέπονται και πάλι σε επίκεντρα διεθνούς ανταγωνισμού. Όχι επειδή η γεωπολιτική σκέψη επέστρεψε στη μόδα, αλλά επειδή οι υλικές συνθήκες που καθιστούν τη γεωγραφία κρίσιμη δεν είχαν ποτέ πραγματικά εξαφανιστεί.

Και ίσως αυτή είναι η πιο βαθιά επίπτωση αυτής της εποχής. Η ψευδαίσθηση της μετα-γεωπολιτικής εποχής δεν ήταν απλώς ένα αναλυτικό σφάλμα — ήταν ένας πολιτικός παράγοντας από μόνη της. Επέτρεψε σε κυβερνήσεις να σχεδιάσουν πολιτική χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τη γεωγραφία. Επέτρεψε σε εταιρείες να χτίσουν αλυσίδες εφοδιασμού χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τη γεωπολιτική ευπάθεια.

Επέτρεψε σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα να αποτιμούν κινδύνους χωρίς να ενσωματώνουν στρατηγικές μεταβλητές. Το κόστος αυτής της ψευδαίσθησης — το κόστος αποβιομηχάνισης, το κόστος ενεργειακής εξάρτησης, το κόστος θεσμικής αδυναμίας — δεν εισπράττεται σήμερα μαζί. Εισπράττεται σε δόσεις, μέσα από κρίσεις που αντιμετωπίζονται ως αποκλίσεις από έναν κανόνα που είναι στην πραγματικότητα ήδη νεκρός.

Ο κόσμος που αναδύεται δεν θα είναι ο κόσμος δύο μπλοκ που αναμετρώνται σε μια νέα εκδοχή Ψυχρού Πολέμου. Θα είναι ένας κόσμος πολλών κέντρων — μερικά εκ των οποίων κρατικά, μερικά εταιρικά, μερικά τεχνολογικά — που ανταγωνίζονται σε έναν χώρο χωρίς κοινά αποδεκτούς κανόνες και χωρίς έναν αδιαμφισβήτητο εγγυητή τάξης. Η ισχύς σε αυτόν τον κόσμο δεν θα ανήκει κατ’ ανάγκη σε εκείνους που διαθέτουν τα μεγαλύτερα στρατεύματα ή τα ισχυρότερα νομίσματα.

Θα ανήκει σε εκείνους που μπορούν να απορροφούν τη μεγαλύτερη αστάθεια χωρίς να αποσυντίθενται εσωτερικά — που διαθέτουν, με άλλα λόγια, αρκετή ενεργειακή αυτάρκεια, αρκετή βιομηχανική βάση, αρκετή θεσμική αντοχή και αρκετή κοινωνική συνοχή για να αντέξουν τις συνεχείς διαταράξεις που το σύστημα πλέον παράγει δομικά.

Ο κόσμος δεν αποσυντίθεται επειδή σταμάτησε να λειτουργεί. Αποσυντίθεται επειδή συνεχίζει να λειτουργεί ενώ οι θεμελιώδεις υποθέσεις πάνω στις οποίες σχεδιάστηκε έχουν πάψει πλέον να ισχύουν. Αυτή η διάσταση — μεταξύ φαινομενικής λειτουργικότητας και δομικής κατάρρευσης — είναι ακριβώς αυτό που καθιστά την παρούσα εποχή τόσο δυσανάγνωστη για αναλυτές σχηματισμένους στη γλώσσα της σταθερότητας.

Η εποχή της αφηρημένης παγκοσμιοποίησης δεν κατέρρευσε θεαματικά. Φθείρεται σιωπηλά, κόμβο κόμβο, σχέση σχέση, υπόθεση υπόθεση. Και αυτό που αντικαθιστά δεν είναι μια νέα τάξη — είναι ένας κόσμος που πρέπει να πλοηγηθεί χωρίς χάρτη, από κράτη που επαναμαθαίνουν μια γλώσσα που είχαν πιστέψει ότι δεν χρειάζονται πλέον: τη γλώσσα της γεωγραφίας, της ενέργειας, της βιομηχανικής ικανότητας και της στρατηγικής αντοχής.

Αυτή είναι η πιο σκληρή αλήθεια της επόμενης δεκαετίας — όχι ότι το σύστημα κατέρρευσε, αλλά ότι συνεχίζει να στέκεται ενώ τα θεμέλιά του έχουν ήδη μετατοπιστεί. Η εποχή της γεωπολιτικής των συστημάτων δεν ανακοινώνεται. Απλώς αρχίζει.