ΗΠΑ-Κίνα: Περισσότερο φιλολογία παρά πραγματικότητα η “παγίδα του Θουκυδίδη”

«Δεν αποκτά κανείς την αίσθηση ότι επιτεύχθηκαν πολλά», δήλωσε ο Χέλμουτ Μπραντστάτερ, φιλελεύθερος ευρωβουλευτής από την Αυστρία, καλά συνδεδεμένος με Κινέζους διπλωμάτες. Η Washington Post ήταν ακόμα πιο απερίφραστη: Δεν υπήρξαν μεγάλες ανατροπές, αλλά ούτε και σφάλματα, και η σύνοδος ανέδειξε τον Σι Τζινπίνγκ ως ηγέτη στο απόγειο της ισχύος του, που αναζητά παγκόσμια σταθερότητα, επιτρέποντάς του, κατά τη διατύπωση της Post, να εκτονώσει τις εντάσεις με τον Τραμπ χωρίς να παραχωρήσει έδαφος.

Ο Αμερικανός Franklin Foer του Atlantic ήταν πιο οξύς: «Αφιερώστε μια στιγμή, παρακαλώ, στην υπερδύναμη σε αποδρομή (lame duck superpower). Αποκαλεί τον εαυτό της ηγέτη του ελεύθερου κόσμου, αλλά ο ελεύθερος κόσμος δεν την πιστεύει πια. Όταν απλώνει το χέρι, κανείς δεν σπεύδει να το πιάσει. Όταν απειλεί, κανείς δεν τρέμει. […] Τελικά, ο Σι δεν πρόσφερε τίποτα ουσιαστικό — καμία λύση στον πόλεμο του Ιράν, καμία συνολική εμπορική συμφωνία, καμία υπόσχεση πρόσβασης σε σπάνια ορυκτά. Ο Σι χρησιμοποίησε την επίσκεψη για να κάνει τον Πρόεδρο σε αποδρομή (lame-duck president) να νιώσει καλά, αναμένοντας υπομονετικά να περάσει η θητεία του».

Ο Ντάνιελ Ντρέσνερ, καθηγητής διεθνούς πολιτικής στη Σχολή Νομικής και Διπλωματίας Fletcher του Πανεπιστημίου Tufts και ερευνητής στο Chicago Council on Global Affairs, διατύπωσε εύστοχα το σύνολο της κατάστασης:

• «Ναι, Τραμπ και Σι είχαν μια σύνοδο κορυφής·
• Όχι, δεν έγινaν και πολλά στη σύνοδο·
• Το 2026, θα πρέπει να είμαστε ευγνώμονες για ένα γεγονός που εμπλέκει τον Τραμπ και στο οποίο δεν γίνονται και πολλά».

Η σύνοδος ήταν ιστορική ακριβώς επειδή ουσιαστικά τίποτα δεν συνέβη, όπως αναφέραμε στο προηγούμενο μας σημείωμα. Μεταξύ άλλων, αυτό σηματοδοτεί την έλλειψη αμερικανικής ικανότητας να υπαγορεύει όρους και να διαμορφώνει την πραγματικότητα, εφόσον πρόκειται για την Κίνα (και όχι για τον δύσμοιρο Μαδούρο στην αμερικανική “πίσω αυλή”). Οι ΗΠΑ μπορούν είτε να προσαρμοστούν στην αναδυόμενη παγκόσμια πραγματικότητα και να συμβιβαστούν μαζί της, είτε να ανατινάξουν τα πάντα μέσω ενός απολύτως περιττού Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου – κάτι που παραμένει πάντοτε μια πιθανότητα.

Σι: Όχι στην εμπέδωση της “Παγίδας του Θουκυδίδη”

Θα ήταν μάταιο εγχείρημα να μετρηθεί ο αριθμός των φορών που η φράση “Παγίδα του Θουκυδίδη” εμφανίστηκε στις διεθνείς αναλύσεις ΜΜΕ τον τελευταίο καιρό. Άλλωστε, είναι ο ίδιος ο Πρόεδρος Σι που ρώτησε ρητορικά -και ρώτησε επίσης τον Πρόεδρο Τραμπ- «μπορούν Κίνα και Ηνωμένες Πολιτείες να υπερβούν την λεγόμενη “Παγίδα του Θουκυδίδη” και να λαξεύσουν ένα νέο παράδειγμα σχέσεων μεταξύ μεγάλων δυνάμεων;».

Δεν είναι η πρώτη φορά βεβαίως: Ο Κινέζος Πρόεδρος είχε επίσης παρατηρήσει κατά τη διάρκεια της επίσημης επίσκεψής του στις Ηνωμένες Πολιτείες το 2015, όταν συναντήθηκε με τον Μπαράκ Ομπάμα, ότι «η λεγόμενη “Παγίδα του Θουκυδίδη” δεν υπάρχει στον πραγματικό κόσμο. Αλλά εάν οι μεγάλες δυνάμεις επανειλημμένα κάνουν τα λάθη της στρατηγικής παρανόησης, ενδέχεται να δημιουργήσουν τέτοιες παγίδες για τον εαυτό τους».

Το πρώτο που πρέπει να σημειωθεί για την “Παγίδα του Θουκυδίδη” είναι ότι δεν είναι του Θουκυδίδη: Κατ’ ουσίαν, δεν έχει απολύτως καμία σχέση με τον Θουκυδίδη και την ιστορία του για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο (σε αντίθεση με τη θουκυδίδεια διαπίστωση πως όταν ο ηγεμών “τρώει” τους ελάσσονες συμμάχους του, αυτοί στο τέλος θα σηκώσουν κεφάλι…). Είναι ο Γκρέηαμ Άλλισον, Καθηγητής Διακυβέρνησης στη Σχολή Κένεντι του Χάρβαρντ, που επινόησε τη φράση, τη διέδωσε, και αργότερα έγραψε ένα βιβλίο γι’ αυτήν, ισχυριζόμενος ότι οι δικοί του στοχασμοί, ιδέες, προσεγγίσεις και προβλέψεις επαναδιατυπώνουν τη σοφία του Θουκυδίδη στο σήμερα.

Αποκαλώντας τις ιδέες του Άλλισον για τον ανταγωνισμό ΗΠΑ-Κίνας “Παγίδα του Θουκυδίδη” αποδίδεται βεβαίως κύρος και μια ορισμένη αύρα επισημότητας στην επινοημένη και βαθύτατα αμερικανική έννοια που επεξεργάστηκε ο Άλλισον, αλλά αυτό δεν αλλάζει το γεγονός ότι ελάχιστα πραγματικά θουκυδίδεια στοιχεία υπάρχουν σε αυτήν. Κατ’ ουσίαν, και απλουστεύοντας βάναυσα ένα πολύ πιο σύνθετο επιχείρημα, η Παγίδα του Άλλισον προετοιμάζει το δυτικό και αμερικανικό φαντασιακό και τον δημόσιο λόγο για έναν “αναπόφευκτο” πόλεμο ΗΠΑ-Κίνας, υπό την ειρηνιστική μεταμφίεση ότι δεν είναι αναπόφευκτος, εάν εργαστούμε σκληρά για να τον αποτρέψουμε.

Η θεωρία και η εμμονή

Ωστόσο, ο Πρόεδρος Σι, με τις επανειλημμένες αναφορές του στην Παγίδα του Άλλισον, δεν σηματοδοτεί απλώς ότι η Κίνα δεν επιθυμεί και δεν χρειάζεται κανέναν πόλεμο με τις ΗΠΑ. Μέσα στην ειρηνιστική ρητορική εμφαίνει μια εμφατική σύσταση προς τις ΗΠΑ: Τώρα που η ισορροπία ισχύος μεταβάλλεται ριζικά και έχει ήδη μετατοπιστεί καίρια, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να “μείνουν στη λωρίδα τους” και να απολαύσουν τα προνόμια που τους έχουν χαρίσει η ιστορία και η γεωγραφία, χωρίς να παραμένουν εμμονικά προσκολλημένες σε μια παγκόσμια ηγεμονία, που είναι καταδικασμένη να μην επιστρέψει ποτέ.

Διότι αυτή η εμμονή δεν μπορεί παρά να γεννήσει έναν πόλεμο, που θα ήταν καταστροφικός και για τις ΗΠΑ, αν όχι πρωτίστως γι’ αυτές. Εάν, ακριβώς όπως η Αθήνα κάποτε πολέμησε με τη Σπάρτη, η υπόρρητη σκέψη στην ανάγνωση του Άλλισον είναι ότι η άνοδος της Κίνας προκαλεί ανησυχία και ενδεχόμενη σύγκρουση με τις ΗΠΑ, τότε οι Ηνωμένες Πολιτείες θα ήταν καλύτερο να “μείνουν στη λωρίδα τους”, να εγκαταλείψουν μεγαλομανείς φιλοδοξίες, δυσανάλογες με την τωρινή τους τροχιά, και να συνεχίσουν σε μια πορεία διαχείρισης στο ημισφαίριό τους.

Ο Πρόεδρος Σι μίλησε για “εποικοδομητική στρατηγική σταθερότητα”, μεταφρασμένο σε απλά ελληνικά ως: “θα χαμογελάμε, θα σε αποκαλούμε φίλο, θα σου προσφέρουμε εγκάρδια υποδοχή, και θα συνεχίσουμε να πράττουμε τα δικά μας· θα ήταν σοφό να μη μεταβάλλεις τα πράγματα, να παραμείνεις ήρεμος, και να συνεχίσεις την προδιαγεγραμμένη ιστορική σου τροχιά, την οποία εμείς ρητώς θεωρούμε δυσοίωνη”. Ο Τραμπ συμφώνησε, και στη συνέχεια ειδοποίησε την Ταϊβάν να μην τρέφει υπερβολικά αισιόδοξες ελπίδες αμερικανικής βοήθειας σε οποιεσδήποτε εναπομένουσες φιλοδοξίες ανεξαρτησίας.

Τα είπε και ο Ρούμπιο, κι ας μην το κατάλαβε ο ίδιος

Ας επιστρέψουμε στο 2025. Ο Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, έδωσε μια σημαντική συνέντευξη επί τη αναλήψει των καθηκόντων του τον Ιανουάριο 2025, μια συνέντευξη που εξακολουθεί να είναι απολύτως επίκαιρη σήμερα, με το περίφημο πολυπολικό απόσπασμα «δεν είναι φυσιολογικό ο κόσμος να έχει απλώς μια μονοπολική δύναμη, αυτό ήταν μια ιστορική ανωμαλία».

Εκεί εξήγησε: «Η αντίληψη της Κίνας για τον κόσμο είναι ότι αναπόφευκτα θα καταστεί η μεγαλύτερη δύναμη του κόσμου έως το 2035, το 2050. Οποιαδήποτε ημερομηνία κι αν έχουν θέσει στο μυαλό τους, πιστεύουν ότι βρίσκονται σε μια μη αναστρέψιμη ανοδική πορεία και εμείς σε αναπόφευκτη παρακμή, ότι η Δύση ευρύτερα, αλλά ειδικά οι ΗΠΑ, είναι μια κουρασμένη, εξαντλημένη, πρώην μεγάλη δύναμη σε αναπόφευκτη παρακμή. Και πιστεύουν ότι η εξωτερική πολιτική αφορά τη διαχείριση της παρακμής μας και της ανόδου τους, και δεν θέλουν τίποτα να την διακόψει. Έτσι βλέπουν τη Δύση εν γένει και τις Ηνωμένες Πολιτείες ειδικότερα».

Η υπόθεση πίσω από αυτήν την αναφορά ήταν ότι ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ θα διέψευδε τους Κινέζους στην πράξη. Δεν πήγε καλά αυτό, και δε φαίνεται να αλλάζουν τα πράγματα σύντομα. Η συνάντηση στο Πεκίνο αποτελεί ισχυρότατη ένδειξη προς τούτο. Υπό αυτό το πρίσμα, τα λόγια του Υπουργού Εξωτερικών Ρούμπιο φαίνονται σήμερα να αποτελούν ακριβή και προσεκτική αποτύπωση του κόσμου στον οποίο ζούμε — και όχι μιας εσφαλμένης κινεζικής αντίληψης για αυτήν.

Και η απόδειξη βρίσκεται στα γεγονότα. Τι θα μπορούσε να διακηρύξει πιο εύγλωττα τα λόγια του Υπουργού Εξωτερικών Ρούμπιο από μια σύνοδο κορυφής Τραμπ – Σι στην οποία τίποτα πραγματικά ουσιαστικό δεν συμβαίνει, στην οποία δηλαδή η αναδυόμενη δύναμη απλώς προσπαθεί να ασχοληθεί με τις δικές της υποθέσεις, κρατώντας τον παλιό ηγεμόνα ήρεμο, ευπειθή και, εφόσον είναι εφικτό, κάπως ευχαριστημένο; Σε αυτήν την περίπτωση, η απουσία ειδήσεων είναι η μεγάλη είδηση, για όσους έχουν μάτια να τη δουν.

Μετάφραση από το αγγλικό πρωτότυπο στο GeoTrends