Γιατί δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το δόγμα για την Γαλάζια Πατρίδα

Στην Ελλάδα συχνά αναλύουμε τις τουρκικές κινήσεις μέσα από το πρίσμα των εκάστοτε πολιτικών προσώπων. Η πραγματικότητα όμως είναι βαθύτερη. Από τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μέχρι την κεμαλική αντιπολίτευση, ο βασικός γεωπολιτικός λόγος στην Τουρκία παραμένει ουσιαστικά ο ίδιος. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι ακούει μία φωνή να εκφράζεται από διαφορετικά πρόσωπα.

Η σταθερά αυτή εδράζεται σε έναν αξιακό και ιδεολογικό κώδικα, ο οποίος συγκροτήθηκε ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα. Οι “Αρχές του Τουρκισμού” του Ζιγιά Γκιοκάλπ, ο περίφημος “Μεγάλος Λόγος” (Nutuk) του Μουσταφά Κεμάλ, το Mîsâk-ı Millî (Εθνικός Όρκος) και αργότερα η απόρρητη έκθεση του Νιχάτ Ερίμ για το Κυπριακό συνθέτουν το βασικό υπόβαθρο της τουρκικής γεωπολιτικής σκέψης.

Κοινός παρονομαστής όλων αυτών των κειμένων είναι η πεποίθηση ότι η Τουρκία υπήρξε ιστορικά αδικημένη από τις διεθνείς συνθήκες που ακολούθησαν τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ότι οφείλει, με πολιτικά, διπλωματικά ή άλλα μέσα, να αποκαταστήσει δικαιώματα, επιρροή και ζωτικό χώρο που θεωρεί ότι απώλεσε.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να ερμηνευθεί και η “Γαλάζια Πατρίδα”. Δεν πρόκειται για ένα καινούργιο δόγμα, αλλά για τη σύγχρονη ναυτική και θαλάσσια έκφραση μιας παλαιότερης στρατηγικής αντίληψης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η Τουρκία επιχειρεί πλέον να μεταφέρει τη συγκεκριμένη αντίληψη από το επίπεδο της πολιτικής θεωρίας και των στρατηγικών σχεδιασμών στο επίπεδο της νομοθετικής κατοχύρωσης. Εφόσον πράγματι κατατεθεί και ψηφιστεί σχετικό νομοσχέδιο, θα πρόκειται για μία προσπάθεια εσωτερικής θεσμοποίησης των τουρκικών θαλάσσιων διεκδικήσεων.

Η Τουρκία κρατά την ίδια στρατηγική

Στο σημείο αυτό εμφανίζεται και η έννοια της λεγόμενης “έρπουσας δικαιοδοσίας” (creeping jurisdiction), γνωστή στο Διεθνές Δίκαιο. Πρόκειται για τη σταδιακή διεύρυνση της κρατικής δικαιοδοσίας πέραν όσων προβλέπονται από τις διεθνείς συμβάσεις και ειδικότερα από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.

Η Τουρκία ακολουθεί εδώ και δεκαετίες μία τέτοια πρακτική. Σε διάφορες περιοχές του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου ενεργεί σαν να διαθέτει αρμοδιότητες και δικαιώματα που δεν της αναγνωρίζονται από το ισχύον διεθνές δίκαιο. Μέσω αυτής της διαδικασίας επιδιώκει να δημιουργήσει πολιτικά, επιχειρησιακά και διπλωματικά τετελεσμένα. Η νομοθέτηση της “Γαλάζιας Πατρίδας” αποτελεί ουσιαστικά το επόμενο βήμα αυτής της στρατηγικής. Συνιστά τη μετατροπή ενός πολιτικού δόγματος σε εσωτερικό κανόνα δικαίου, με στόχο να αποκτήσει πρόσθετη νομιμοποιητική βάση.

Παράλληλα, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι οι τουρκικές διεκδικήσεις δεν είναι καινούργιες. Από τη δεκαετία του 1940 και μετά, η τουρκική γεωπολιτική σκέψη αναφέρεται συστηματικά σε περιοχές όπως η Βόρεια Συρία, το Βόρειο Ιράκ, η Κύπρος, η Ανατολική Μεσόγειος, το Ανατολικό Αιγαίο, η Δυτική Θράκη και ο Καύκασος. Ο Frank Weber στο έργο του “Επιτήδειος Ουδέτερος” καταγράφει χαρακτηριστικά αρκετές από αυτές τις στρατηγικές επιδιώξεις.

Κατά συνέπεια, η “Γαλάζια Πατρίδα” δεν αποτελεί αλλαγή πορείας, αλλά επικαιροποίηση και συστηματοποίηση διαχρονικών τουρκικών επιδιώξεων.

Τι να πράξει η Ελλάδα;

Σε αυστηρά νομικό επίπεδο, η δυνατότητα αντίδρασης είναι περιορισμένη πριν από την ψήφιση και εφαρμογή οποιασδήποτε σχετικής ρύθμισης. Το διεθνές δίκαιο ενεργοποιείται όταν υπάρχει συγκεκριμένη πράξη, επίσημη αξίωση ή παραβίαση. Αντιθέτως, σε διπλωματικό επίπεδο υπάρχουν σημαντικά περιθώρια προληπτικής δράσης.

Πρώτος άξονας είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ελλάδα οφείλει να καταστήσει σαφές ότι οποιαδήποτε αμφισβήτηση ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων συνιστά ταυτόχρονα αμφισβήτηση ευρωπαϊκών συνόρων και ευρωπαϊκής κυριαρχίας. Η διάσταση αυτή είναι κρίσιμη, διότι τα ελληνικά εξωτερικά σύνορα αποτελούν και εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεύτερος άξονας είναι η διεθνοποίηση του ζητήματος μέσω του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Η Αθήνα οφείλει να ενημερώσει εγκαίρως τον ΟΗΕ για κάθε πρωτοβουλία που ενδέχεται να θίγει κυριαρχία ή κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας.

Τρίτος άξονας είναι το ΝΑΤΟ. Παρά τις γνωστές δυσκολίες που παρουσιάζει η Συμμαχία στην αντιμετώπιση διαφορών μεταξύ κρατών-μελών, η Ελλάδα οφείλει να αναδείξει ότι τυχόν θεσμοθέτηση μονομερών διεκδικήσεων από την Τουρκία δημιουργεί σοβαρό πρόβλημα συνοχής στο εσωτερικό της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας.

Η Ελλάδα πρέπει να συνεχίσει να επιδιώκει σχέσεις συνεργασίας και ειρηνικής συνύπαρξης με την Τουρκία. Ταυτόχρονα όμως οφείλει να παραμένει απολύτως προσηλωμένη στις πάγιες εθνικές της θέσεις και στο διεθνές δίκαιο. Η μοναδική διαφορά που αναγνωρίζει η Αθήνα είναι η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Κάθε άλλη διεκδίκηση δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή, ανεξαρτήτως του εάν διατυπώνεται ως πολιτικό δόγμα, στρατηγικό αφήγημα ή εσωτερικός νόμος ενός άλλου κράτους.

Το επόμενο διάστημα θα αποδείξει εάν οι τουρκικές εξαγγελίες θα μετατραπούν σε συγκεκριμένη νομοθετική πρωτοβουλία. Σε κάθε περίπτωση, η συζήτηση αυτή αποκαλύπτει ότι η Τουρκία δεν εγκαταλείπει τις διαχρονικές της επιδιώξεις. Αντιθέτως, αναζητά νέους τρόπους θεσμικής κατοχύρωσης και πολιτικής νομιμοποίησής τους. Αυτό ακριβώς είναι το στοιχείο που οφείλει να αξιολογήσει εγκαίρως και με νηφαλιότητα η ελληνική πλευρά.