Ιράν: Θα οδηγήσουν οι διαδηλώσεις σε αλλαγή καθεστώτος;

Για περισσότερες από δέκα ημέρες, Ιρανοί σε δεκάδες πόλεις βγαίνουν στους δρόμους σε έναν ακόμη μεγάλο γύρο διαδηλώσεων, τον μεγαλύτερο από το κίνημα “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία” που συγκλόνισε τη χώρα από τον Σεπτέμβριο του 2022. Οι τωρινές κινητοποιήσεις πυροδοτήθηκαν από μια νέα υποτίμηση του νομίσματος, η οποία άσκησε ακόμη μεγαλύτερη πίεση στους εμπόρους των παζαριών – τους πρώτους που βγήκαν στους δρόμους.

Ακολούθησαν οι φοιτητές και οι νέοι, οι οποίοι παραδοσιακά πρωτοστατούν, εκφράζοντας την αντίθεσή τους σε ένα καθεστώς που προκαλεί ευρεία κοινωνική απέχθεια. Οι διαδηλώσεις έχουν πλέον εξαπλωθεί και σε επαρχιακές πόλεις, ιδιαίτερα σε περιοχές εθνοτικών μειονοτήτων στα σύνορα της χώρας, και αρχίζουν να αποκτούν δυναμική και στα μεγάλα αστικά κέντρα.

Το Ιράν συγκλονίζεται από κύματα διαμαρτυριών από το 1999. Τα αιτήματα περιλάμβαναν μεγαλύτερες πολιτικές ελευθερίες και τον τερματισμό της οικονομικής στασιμότητας και της διεθνούς απομόνωσης της χώρας. Με την πάροδο των ετών, οι διαμαρτυρίες έγιναν ολοένα και πιο ριζοσπαστικές. Τα αιτήματα για μεταρρύθμιση του πολιτικού συστήματος έδωσαν τελικά τη θέση τους σε εκκλήσεις για την πτώση του ισλαμικού καθεστώτος.

Οι μαζικότερες διαδηλώσεις στην ιστορία του Ιράν ήταν αυτές που ξέσπασαν μετά την αμφισβητούμενη επανεκλογή του προέδρου Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ το 2009. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους των μεγάλων πόλεων. Επιπλέον, είχαν την υποστήριξη σημαντικών φατριών της πολιτικής και θρησκευτικής ελίτ, γεγονός που τις κατέστησε μακράν τη σοβαρότερη απειλή για το καθεστώς. Οι κινητοποιήσεις διήρκεσαν μήνες, οδήγησαν σε χιλιάδες συλλήψεις και βοήθησαν το καθεστώς να τελειοποιήσει τον μηχανισμό καταστολής του, ώστε να μπορεί να αντιμετωπίζει και τελικά να καταπνίγει μελλοντικές διαμαρτυρίες.

Το καθεστώς του Ιράν 

Το ισλαμικό καθεστώς του Ιράν είναι από τα χειρότερα στον κόσμο. Συνδυάζει ιδεολογικό δογματισμό επιπέδου Σοβιετικής Ένωσης, καταστολή τύπου Βόρειας Κορέας, διοικητική ανικανότητα και κραυγαλέα διαφθορά. Οι Ιρανοί αξίζουν κάτι πολύ καλύτερο – και το γνωρίζουν. Επειδή οι εκλογές προσφέρουν περιορισμένες επιλογές και οι εκλεγμένοι αξιωματούχοι έχουν ελάχιστη εξουσία απέναντι στον ανώτατο ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και τον μόνιμο μηχανισμό ασφαλείας που δεσπόζει πάνω από τη χώρα, οι Ιρανοί διαθέτουν ελάχιστα κανάλια για να εκφράσουν πολιτικά αιτήματα πέρα από τις διαδηλώσεις. Και το καθεστώς το γνωρίζει αυτό.

Οι σημερινοί κυβερνώντες ήρθαν στην εξουσία μέσω ενός κύματος μαζικών διαμαρτυριών που οδήγησαν στην ανατροπή του Σάχη Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί. Τα τελευταία 47 χρόνια φρόντισαν να διασφαλίσουν ότι δεν θα έχουν την ίδια μοίρα. Έχουν αφιερώσει δεκαετίες στη χάραξη στρατηγικών για την εξουδετέρωση κάθε απόπειρας εσωτερικής αλλαγής καθεστώτος και, ως αποτέλεσμα, έχουν καταστεί ιδιαίτερα αποτελεσματικοί σε αυτό. Παράλληλα, υπάρχουν τεκμηριωμένες αναλύσεις που υποστηρίζουν ότι το ιρανικό καθεστώς – όπως και εκείνα της Αλγερίας και άλλων ασταθών υβριδικών δημοκρατιών – επιτρέπει, υπό όρους, τις διαδηλώσεις, λειτουργώντας ως βαλβίδα κοινωνικής εκτόνωσης.

Οι διαμαρτυρίες λειτουργούν επίσης ως αποτελεσματικό μέσο εντοπισμού “ταραχοποιών”. Η αστυνομία καταγράφει τις συγκεντρώσεις, εντοπίζει όσους ηγούνται των συνθημάτων και καθοδηγούν τους υπόλοιπους διαδηλωτές. Στη συνέχεια, πράκτορες των υπηρεσιών πληροφοριών συλλαμβάνουν τους αναδυόμενους ηγέτες, τους καταδικάζουν σε μήνες ή χρόνια φυλάκισης, όπου υφίστανται ψυχολογικά βασανιστήρια και σωματική κακοποίηση. Όταν αποφυλακίζονται, παραμένουν υπό σχεδόν συνεχή παρακολούθηση.

Οι ιρανικές εξεγέρσεις, ελλείψει οργάνωσης και ηγεσίας, συνήθως αποτυγχάνουν να επιφέρουν ουσιαστικές πολιτικές αλλαγές. Ωστόσο, τα επαναλαμβανόμενα κύματα κινητοποιήσεων μπορούν να προκαλέσουν μεταβολές. Η εξέγερση του 2009 πιθανότατα έπεισε τον Χαμενεΐ να σταματήσει να νοθεύει απροκάλυπτα τα εκλογικά αποτελέσματα. Οι πορείες του “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία” έφεραν ξεκάθαρες πολιτισμικές αλλαγές και οδήγησαν στην ουσιαστική εγκατάλειψη της επιβολής του ενδυματολογικού κώδικα στις γυναίκες.

Παρ’ όλα αυτά, εκτός από το 2009, οι διαμαρτυρίες στο Ιράν δεν έχουν προσφέρει κάποιον ορατό οδικό χάρτη για ουσιαστική πολιτική αλλαγή. Οι ίδιοι οι Ιρανοί φαίνεται να το αντιλαμβάνονται αυτό, και έτσι οι αριθμοί των διαδηλωτών στις μεγάλες πόλεις μέχρι στιγμής δεν έχουν φτάσει τα πλήθη που συγκεντρώνονται σε επαρχιακές πόλεις, όπως το Αμπντανάν, η οποία είναι σε μεγάλο βαθμό κουρδική συνοριακή περιοχή.

Ιράκ-Λιβύη-Συρία

Η αλήθεια είναι ότι, οι διαδηλώσεις, αυτές καθαυτές, φοβίζουν τη μεγάλη πλειονότητα των Ιρανών. Βλέπουν συγκρούσεις στους δρόμους. Ακούνε ξένους ηγέτες στο εξωτερικό να απειλούν τη χώρα τους, μόλις λίγους μήνες αφότου αυτή βομβαρδίστηκε. Όπως οι περισσότεροι άνθρωποι, αποφεύγουν τα πλήθη, στερώντας από τις διαμαρτυρίες τη κρίσιμη μάζα που χρειάζονται για να είναι αποτελεσματικές. Παραμένουν στα σπίτια τους, γιατί περισσότερο από την ελευθερία, η πλειονότητα των Ιρανών εκτιμά πάνω απ’ όλα την τάξη – το nazm. Αντιλαμβάνονται ότι η κατάρρευση του καθεστώτος ή μια ξένη επέμβαση θα μπορούσαν να επιδεινώσουν την οικονομική τους κατάσταση και να απειλήσουν την ασφάλειά τους.

Η Ισλαμική Δημοκρατία αξίζει να καταλήξει στο σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας. Όμως η σκληρή πραγματικότητα είναι ότι δεν θα υπάρξει ομαλή μετάβαση μακριά από αυτήν. Κάθε αλλαγή καθεστώτος θα είναι πιθανότατα βίαιη, παρατεταμένη και καταστροφική.
Το Ιράν είναι πυριτιδαποθήκη.

Αρκετοί ήταν εκείνοι που, το 2003 έλεγαν με βεβαιότητα ότι οι Ιρακινοί δεν είναι τόσο απερίσκεπτοι όσο οι Λιβανέζοι και δεν θα αλληλοσκοτωθούν σε σεκταριστικές συγκρούσεις· ότι οι Σύροι ήταν “πολιτισμένοι”, σε αντίθεση με τους “φυλετικούς” Ιρακινούς που βυθίστηκαν σε κύματα σφαγών μετά την αμερικανική εισβολή· και ότι η Λιβύη ήταν πολύ πλούσια και ομοιογενής για να διαλυθεί. Το Ιράν έχει εξίσου – αν όχι περισσότερες –εθνοτικές, θρησκευτικές, ταξικές και περιφερειακές διαιρέσεις από τους γείτονές του στη Μέση Ανατολή. Είναι επίσης γεμάτο μικρά όπλα και νεαρούς άνδρες εκπαιδευμένους στη χρήση τους κατά τη διάρκεια της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας. Θα μπορούσε εύκολα να εκραγεί ή να καταρρεύσει.

Σε δύσκολη θέση το καθεστώς

Το καθεστώς είναι στριμωγμένο. Ο Χαμενεΐ βρίσκεται σε δύσκολη θέση και το γνωρίζει. Η στρατηγική θέση και οι αποτρεπτικές δυνατότητες της χώρας έχουν αποδυναμωθεί από τα αμερικανικά και ισραηλινά αεροπορικά πλήγματα του περασμένου καλοκαιριού, τα οποία ανέδειξαν και την αναποτελεσματικότητα των συμμαχιών που έχει οικοδομήσει με τη Ρωσία και την Κίνα. Η οικονομία καταρρέει και η στρατηγική στροφής προς την Ανατολή έχει αποτύχει πλήρως. Το αξιοπρεπές που θα μπορούσε να κάνει ο Χαμενεΐ θα ήταν να ανακοινώσει την αποχώρησή του και να παραδώσει την εξουσία σε ένα μεταβατικό όργανο. Όμως αυτό είναι φαντασίωση.

Πιο πιθανό είναι το καθεστώς να εντείνει τη βίαιη καταστολή στο εσωτερικό και να επιχειρήσει να ανασυγκροτήσει τις αποτρεπτικές του δυνατότητες στο εξωτερικό. Πιστεύουν ότι δεν έχουν άλλη επιλογή. Κάποιοι υποστηρικτές του καθεστώτος μπορεί να έχουν εναλλακτική διαφυγή στο εξωτερικό, αλλά ο πυρήνας του θρησκευτικού και του μηχανισμού ασφαλείας αποτελείται από φανατικούς πιστούς.

Δεν έχουν καμία επιθυμία – ούτε και τη δυνατότητα – να διαφύγουν στο εξωτερικό. Θα πολεμήσουν και θα σκοτώσουν για να παραμείνουν στην εξουσία. Το καθεστώς διαθέτει ισχυρά εργαλεία καταστολής και ψυχολογικού πολέμου, πολλά από τα οποία δεν έχει ακόμη χρησιμοποιήσει εναντίον των διαδηλωτών. Για παράδειγμα, δεν έχει ακόμη αναπτύξει τους ένστολους στρατιώτες των Φρουρών της Επανάστασης και των ενόπλων δυνάμεων. Σε πρώτη φάση διέκοψε το διαδίκτυο, όπως έχει κάνει στο παρελθόν.

Ο Ρεζά Παχλαβί δεν μπορεί να σώσει το Ιράν

Ο γιος του έκπτωτου Σάχη δεν είναι κατάλληλα προετοιμασμένος για να διαδραματίσει ρόλο μεταβατικής προσωπικότητας. Αν επιχειρήσει να το κάνει, το πιθανότερο είναι ότι θα αποδειχθεί καταστροφικό – τόσο για το Ιράν όσο και για τον ίδιο. Δεν είναι μόνο ότι στερείται χαρίσματος και αποτελεί ένα διανοητικά ελαφρύ πρόσωπο. Ουσιαστικά, είναι σχεδόν αποκομμένος από την ίδια τη χώρα. Έχει ζήσει στις Ηνωμένες Πολιτείες σχεδόν 50 από τα 66 χρόνια της ζωής του και έχει να επιδείξει ελάχιστο έργο κατά τα χρόνια της εξορίας του.

Εν τω μεταξύ, το Ιράν είναι αγνώριστο σε σχέση με την προεπαναστατική εποχή. Έχει επίσης μεταμορφωθεί δραματικά τα τελευταία 20 χρόνια. Τμήματα της χώρας είναι άνομες ζώνες, πιο κοντά στην πραγματικότητα της Υεμένης. Οι εθνοτικές εντάσεις παραμένουν, ενώ η οικονομική ανισότητα είναι διάχυτη.

Ο Παχλαβί είναι ένας άνθρωπος που μετά βίας μπορεί να οργανώσει μια συνεκτική αντιπολιτευτική κίνηση στο εξωτερικό – πόσο μάλλον να επιβλέψει μια ασταθή, εθνοτικά και θρησκευτικά πολυποίκιλη χώρα, σφηνωμένη ανάμεσα στο Ιράκ και το Αφγανιστάν.

Οι ΗΠΑ δεν μπορούν να βοηθήσουν

Εκκλήσεις Ιρανών της διασποράς, καθώς και αυτοαποκαλούμενων «ειδικών», που ζητούν από την Αμερική, το Ισραήλ, την Ευρώπη και άλλους να κάνουν περισσότερα για να στηρίξουν τις διαδηλώσεις, πέφτουν στο κενό.

Οι ΗΠΑ παραμένουν τοξικές για πολλούς στη Μέση Ανατολή και στο Ιράν, ιδίως αν ληφθεί υπόψη το ιστορικό τους στο Ιράκ και την Αραβική Άνοιξη, καθώς και η στήριξή τους στο Ισραήλ κατά τη διάρκεια της παρατεταμένης επίθεσής του εναντίον του πληθυσμού της Γάζας. Οποιαδήποτε στρατιωτική ή «κινητική» ενέργεια υπέρ των διαδηλώσεων θα είχε πιθανότατα τα αντίθετα αποτελέσματα.

Παράλληλα, η δυτική ρητορική περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο Ιράν φαντάζει υποκριτική, δεδομένης της σιωπής της Δύσης απέναντι στις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων από το Ισραήλ και τα κράτη του Κόλπου. Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι οι απλοί άνθρωποι δεν πρέπει να στηρίζουν σθεναρά τους διαδηλωτές και να ενισχύουν τη φωνή τους. Ήδη υπάρχουν ενδείξεις ότι το καθεστώς υιοθετεί διαφορετική στρατηγική απέναντι στις τρέχουσες κινητοποιήσεις, αποδεχόμενη, εν μέρει, τις διαδηλώσεις ως έκφραση θεμιτών κοινωνικών αιτημάτων…

Είναι ικανές οι διαμαρτυρίες αυτές να οδηγήσουν σε αλλαγή καθεστώτος;

Πολλοί Ιρανοί στο εσωτερικό της χώρας φοβούνται το ενδεχόμενο του χάους. Άλλωστε, η Μέση Ανατολή προσφέρει πολλά παραδείγματα χωρών που βυθίστηκαν στην καταστροφή και τη δυστυχία ως αποτέλεσμα αιφνίδιων πολιτικών ανατροπών. Κανένας λογικός άνθρωπος δεν επιθυμεί τη συνέχιση της Ισλαμικής Δημοκρατίας· ταυτόχρονα, όμως, κανείς δεν θέλει δεκάδες εκατομμύρια Ιρανούς να υποστούν τα δεινά και τη στέρηση που βίωσαν οι Σύροι, οι Ιρακινοί, οι Λίβυοι, οι Αφγανοί και άλλοι λαοί της περιοχής.