Με ποιο μηχανισμό στα media η Τουρκία ασκεί επιρροή στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη

Το μεγαλύτερο δίκτυό της είναι το TRT World που είναι αγγλόφωνο, διεθνές ειδησεογραφικό κανάλι 24ωρης ροής, που ανήκει στην κρατική τουρκική ραδιοτηλεόραση, με έδρα την Κωνσταντινούπολη, αλλά με μεγάλα γραφεία και στούντιο στο Λονδίνο και σε πολλές άλλες πρωτεύουσες. Λειτουργεί στα πρότυπα του Al Jazeera και του BBC. Παρουσιάζει τις ειδήσεις με δυτικό, σύγχρονο στυλ, προσλαμβάνοντας έμπειρους Ευρωπαίους, αλλά και Αμερικανούς δημοσιογράφους.

Προωθεί συστηματικά τη γεωπολιτική ατζέντα της Άγκυρας στην Ευρώπη για την Ανατολική Μεσόγειο, το Κυπριακό, τη Συρία και τη Λιβύη, παρουσιάζοντας την Τουρκία ως μια παγκόσμια ανθρωπιστική δύναμη και έναν απαραίτητο, σταθερό εταίρο για τη Δύση, εναντίον πραγματικών και φανταστικών εχθρών. Το δίκτυό της δείχνει και τις φιλοδοξίες τους. Εκπέμπουν οι εξής σταθμοί:

• TRT World (Αγγλικά) σε όλο τον κόσμο
• TRT Arabi (Αραβικά)
• TRT Deutsch (Γερμανικά)
• TRT Français (Γαλλικά)
• TRT Russian (Ρωσικά)
• TRT Espanol (Ισπανικά)
• TRT Balkan (για τις χώρες των Βαλκανίων σε Αλβανικά, Σλαβομακεδονικά, Βοσνιακά, Κροατικά και Σερβικά, αντίστοιχα, για κάθε κράτος)
• TRT Afrika (για την αφρικανική, στα Αγγλικά, Γαλλικά, Σουαχίλι, που είναι η πιο διαδεδομένη γλώσσα στην Ανατολική Αφρική, Χάουσα, που ομιλούνται κυρίως στη Νιγηρία και τον Νίγηρα. Στελεχώνεται από δημοσιογράφους και επαγγελματίες των media από 15 διαφορετικές αφρικανικές χώρες, με στόχο να παρουσιάζει τις ειδήσεις της ηπείρου “αντικειμενικά” και “όχι αποικιοκρατικά”).

Στην Κεντρική Ασία, για να ασκεί επιρροή, εκπέμπει σε δύο γλώσσες, στα ρωσικά, που ομιλούνται ευρέως, αλλά και στις εθνικές γλώσσες. Συγκεκριμένα, έχει το δορυφορικό κανάλι TRT Avaz (που σημαίνει Φωνή), το οποίο εκπέμπει σε 27 χώρες και μεταδίδει προγράμματα, ειδήσεις, ντοκιμαντέρ και τις δημοφιλείς τουρκικές σαπουνόπερες μεταφρασμένες απευθείας στη γλώσσα των Ουζμπέκων, των Κιργιζίων, του Τουρκμένων, των Αζέρων και των Καζάκων. Πρόσφατα, μάλιστα, το δίκτυο επεκτάθηκε και στα Φαρσί (Περσικά) για να καλύψει και το Τατζικιστάν, ενώ έχει ήδη και έκδοση σε Παστού για το Αφγανιστάν και το Πακιστάν.

Γερμανία

Γερμανόφωνο και αντίστοιχα γαλλόφωνο είναι το TRT Deutsch και το TRT Francais. Τα μέσα αυτά δεν απευθύνονται μόνο στην πολυπληθή τουρκική διασπορά, αλλά στοχεύουν απευθείας στους Ευρωπαίους, γι’ αυτό και χρησιμοποιούν την γλώσσα της κάθε χώρας. Η επίσημη αιτιολογία είναι ότι “προωθούν την ενσωμάτωση” και ότι γι΄ αυτό το λόγο δεν εκπέμπουν στα τουρκικά αλλά “απευθύνονται στους Τούρκους πολίτες στη γλώσσα της χώρας που τους φιλοξενεί”.

Παράλληλα εκπέμπει βέβαια και το τουρκόφωνο TRT Türk, 24 ώρες το 24ωρο μέσω δορυφόρου και καλωδιακών δικτύων σε όλη την Ευρώπη. Οι Τούρκοι έχουν φροντίσει τα προγράμματα όλων αυτών των σταθμών να είναι πλήρως προσαρμοσμένα στις ανάγκες της διασποράς. Περιλαμβάνει ειδήσεις από τις ευρωπαϊκές χώρες (με έμφαση στα προβλήματα των μεταναστών), ενημερωτικές εκπομπές για νομικά και γραφειοκρατικά θέματα των Τούρκων του εξωτερικού, καθώς και πολιτιστικά προγράμματα. Γενικά, όμως, προσπαθεί να “τραβήξει” ως τηλεθεατές τους μη τουρκόφωνους Ευρωπαίους.

Τα κανάλια της εστιάζουν έντονα σε θέματα ρατσισμού, ισλαμοφοβίας και κοινωνικών διακρίσεων στην Ευρώπη, προβάλλοντας ταυτόχρονα την Τουρκία ως την προστάτιδα των μουσουλμανικών πληθυσμών και ασκώντας σκληρή κριτική στις κυβερνήσεις του Παρισιού ή του Βερολίνου όταν αυτές έρχονται σε ρήξη με την Άγκυρα.

Στη Γερμανία, όπου ζουν εκατομμύρια πολίτες τουρκικής καταγωγής, η επιρροή της Άγκυρας έχει περάσει και στο πολιτικό δίκτυο DAVA (που θεωρείται από πολλούς αναλυτές ως ο άτυπος βραχίονας του κόμματος AK του Ερντογάν στη Γερμανία) και το οποίο χρησιμοποιεί ένα εκτεταμένο δίκτυο δικών του ψηφιακών μέσων, influencers στο TikTok και στο Instagram. Μέσα από αυτό το δίκτυο, προωθείται μια ξεκάθαρα φιλοτουρκική πολιτική γραμμή.

Παράλληλα εκπέμπουν και τουρκικά κανάλια σε ευρωπαϊκή “εκδοχή”. Αναλυτικά, εκπέμπει το Euro D (που είναι η ευρωπαϊκή έκδοση του Kanal D), το Euro Star (η ευρωπαϊκή έκδοση του Star TV), το ATV Avrupa (η ευρωπαϊκή έκδοση του ATV) και το Show Turk (η ευρωπαϊκή έκδοση του Show TV). Όλα αυτά είναι τουρκόφωνα και μεγαλύτερη απήχηση θεωρείται ότι έχει το ATV Europa. Αυτός ο σταθμός ελέγχεται από την οικογένεια Καλίοντζου, που έχει πολλούς δεσμούς προσωπικά με τον Ερντογάν και που κατασκευαστικό “παρακλάδι” της είχε αναλάβει το 2013 το νέο αεροδρόμιο της Κωνσταντινούπολης.

Στη Γερμανία ζουν 1,5 εκατομμύριο Τούρκοι υπήκοοι και 3,5 εκατομμύρια τουρκόφωνοι που πήραν την γερμανική υπηκοότητα κυρίως μετά το 2024, όταν άλλαξε ο νόμος και επιτράπηκε η διπλή υπηκοότητα. Ένα πρόβλημα σε αυτό ήταν και παραμένει, πως για να δοθεί η υπηκοότητα ο Τούρκος (ή και Παλαιστίνιος μετανάστης) πρέπει να υπογράψει ότι σέβεται την εβραϊκή ζωή και ότι αναγνωρίζει το δικαίωμα ύπαρξης του κράτους του Ισραήλ). Αν δεν υπήρχε αυτή η προϋπόθεση ίσως να είχαν πάρει τη γερμανική υπηκοότητα όλοι οι Τούρκοι μετανάστες.

Οι δημοσιογράφοι

Όλα τα προαναφερόμενα κανάλια εκπέμπουν δωρεάν σε όλη την Ευρώπη μέσω της «Δυτικής δέσμης» (West Beam) του τουρκικού δορυφόρου Türksat. Αυτό σημαίνει ότι οποιοσδήποτε στην Ευρώπη διαθέτει ένα απλό δορυφορικό πιάτο στραμμένο σε αυτή τη θέση μπορεί να τα πιάσει χωρίς συνδρομή. Στις χώρες με πολλούς τουρκόφωνους, αυτοί οι τηλεοπτικοί σταθμοί είναι “ενσωματωμένοι” στα εγχώρια πακέτα τηλεόρασης. Για παράδειγμα, στη Γερμανία μεταδίδονται μέσω των δικτύων της Vodafone και της MagentaTV (Deutsche Telekom), ενώ σε όλη την Ευρώπη διανέμονται μέσω των επίσημων συνδρομητικών ευρωπαϊκών πακέτων της Digitürk Euro και της D-Smart.

Παράλληλα δεκάδες είναι οι τουρκικής καταγωγής τηλεοπτικοί αστέρες, ειδικά στη Γερμανία και υπολογίζονται σε εκατοντάδες οι δημοσιογράφοι τουρκικής καταγωγής. Αν και αποτελούν σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού, αποτελούν μόνον το 5% των δημοσιογράφων, που είναι 25.000 συνολικά στην μεγαλύτερη Ένωση Συντακτών αλλά και που στην πράξη είναι 120.000 διότι υπάρχουν τρεις ενώσεις -οι τουρκικής καταγωγής δημοσιογράφοι τεκμαίρεται ότι είναι τουλάχιστον 1.500.

Πάντως αν και μερικοί παρουσιάζουν δελτία και εκπομπές, μόνον ένας κατάφερε να γίνει αρχισυντάκτης και μέλος διευθυντικής ομάδας -κι αυτόν τον “έφαγε” ο Ματίας Ντέπφνερ, ο δισεκατομμυριούχος… κριτικός μουσικής που έγινε CEO προ πενταετίας στον τεράστιο εκδοτικό  όμιλο Sprιnger όταν του χάρισε πλειοψηφικό πακέτο η χήρα του νεκρού πλέον εκδότη Σπρίνγκερ.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο

Η τουρκική προπαγάνδα μέσω των δικών της μέσων πάντως δεν είναι απαραίτητη στην Ευρώπη, διότι πολλοί δουλεύουν για εκείνην για τους δικούς τους λόγους. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, ο μόνος που ήταν κάθετος στο πρόσφατο πρόβλημα με το τουρκολιβυκό μνημόνιο, ήταν ο Ντέπφνερ  που πήρε την πιο αντιτουρκική στάση από όλα τα έντυπα.

Να αναφέρουμε ότι ο Ντέπφνερ εν γένει είναι κατά των μεταναστών, αμερικανόφιλος και φιλο-ισραηλινός με ανεπίσημες συμπάθειες στο AfD. (Του ανήκουν η θεωρητικά βρετανική Telegraph, οι BILD, Die Welt & Welt TV, το “αμερικανικό” Politico και το Politico Europe, το Business Insider, οικονομικό και ειδησεογραφικό site παγκόσμιας εμβέλειας και η μεγαλύτερη εφημερίδα ταμπλόιντ στην Πολωνία, η Fakt.

Ο όμιλος αυτός κρατά αντιτουρκική στάση, αλλά όχι απαραιτήτως φιλελληνική, καθώς το πρόβλημά του είναι να μην απειληθεί το Ισραήλ. Ο ίδιος ο Ντέπφνερ έχει δηλώσει ότι «είμαι μη Εβραίος σιωνιστής» και έχει πολλές και στενές σχέσεις με εβραϊκά κεφάλαια. Εν γένει σχεδόν όλα τα γερμανικά μέσα κρατούν πάρα πολλές ισορροπίες με την Τουρκία, όχι μόνον επειδή ζουν στη Γερμανία εκατομμύρια Τούρκοι ψηφοφόροι/αναγνώστες, αλλά επειδή θεωρούν την Τουρκία ανάχωμα για τον έλεγχο του μεταναστευτικού και “απαραίτητη για τα αμυντικά σχέδια της Ευρώπης λόγω της απειλής από τη Ρωσία”.

Τα έντυπα του Ντέπφνερ κράτησαν λοιπόν την πιο αντιτουρκική στάση, ενώ τα άλλα, κάπως “μάσησαν τα λόγια τους”. Η κορυφαία οικονομική εφημερίδα της Γερμανίας, Handelsblatt, βλέπει το θέμα καθαρά μέσα από το πρίσμα των ενεργειακών πόρων και των αγορών και σχολιάζει ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο αποτελεί «απειλή για τα ευρωπαϊκά σχέδια εκμετάλλευσης του φυσικού αερίου στην Ανατολική Μεσόγειο (όπως ο αγωγός EastMed)». Εντούτοις η Handelsblatt υπενθυμίζει διαρκώς στους αναγνώστες της τις τεράστιες γερμανικές εξαγωγές προς την Τουρκία και την ανάγκη διατήρησης της Άγκυρας στο δυτικό στρατόπεδο, προτάσσοντας τελικά μια στάση “οικονομικού πραγματισμού”.

Η σοσιαλδημοκρατική Süddeutsche Zeitung του Μονάχου αντιμετωπίζει το σύμφωνο ως μέρος της “επεκτατικής εξωτερικής πολιτικής” του Ερντογάν. Ωστόσο, οι αναλυτές της συχνά κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τη συνοχή του ΝΑΤΟ, ζητώντας από το Βερολίνο να αναλάβει «ρόλο μεσολαβητή ανάμεσα στην Αθήνα και την Άγκυρα, αντί να πάρει μια επιθετική στάση που θα μπορούσε να οδηγήσει σε ατύχημα».

Προβολή από βρετανικά και γαλλικά μέσα

Στον παραδοσιακό ευρωπαϊκό Τύπο, αν και δεν υπάρχει επισήμως φιλοτουρκική γραμμή, πολλά βρετανικά μέσα (και μάλιστα υπολογίσιμα) στηρίζουν συχνά την Τουρκία. Μεταξύ αυτών είναι το περιοδικό Spectator, αλλά πιο πολύ οι Financial Times. Και τα δύο μέσα θυμίζουν την αμερικανική σύσταση “να τα βρούμε” με την Τουρκία, θεωρώντας ότι η ορθή πολιτική, είναι η realpolitik. Ουσιαστικά ζητούν η ΕΕ και το ΝΑΤΟ να δείχνουν ανοχή στις “παρασπονδίες” της Άγκυρας, επειδή η Τουρκία είναι οικονομικά και στρατιωτικά πολύ σημαντική για να την “χάσει” η Δύση, ειδικά στον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών και στη γεωπολιτική ισορροπία της Μέσης Ανατολής. Πώς μπορεί να τη χάσει αφού δεν την έχει, είναι άλλο θέμα προφανώς.

Ακόμα και η Monde κράτησε σχεδόν φιλοτουρκική στάση μετά την στρατηγική επαναπροσέγγιση Παρισιού – Άγκυρας. Η υπογραφή του Οδικού Χάρτη Αμυντικής Συνεργασίας και οι συζητήσεις για την πώληση του ευρωπαϊκού αντιαεροπορικού συστήματος SAMP/T στην Τουρκία έχουν οδηγήσει αρκετά γαλλικά αναλυτικά μέσα (όπως αμυντικά sites και δεξαμενές σκέψης) σε μια πιο ρεαλιστική και λιγότερο επικριτική κάλυψη της Τουρκίας.

Η Le Monde υπογράμμισε ότι, παρά τις έντονες πολιτικές διαφωνίες του παρελθόντος μεταξύ Μακρόν και Ερντογάν, «η Γαλλία και η Τουρκία παραμένουν δύο κορυφαίοι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ». Στο πλαίσιο αυτό, η εφημερίδα ανέλυσε τη συμφωνία ως «ένα βήμα για τη σταθερότητα, την ανταλλαγή πληροφοριών και την αντιμετώπιση υβριδικών απειλών, ειδικά σε μια περίοδο που η Ευρώπη βρίσκεται σε μια άτυπη υβριδική αντιπαράθεση με τη Ρωσία».

Η εφημερίδα εστίασε ιδιαίτερα στην οικονομική διάσταση της προσέγγισης, αφού η Τουρκία υποστηρίζει ότι ενδιαφέρεται για το αντιαεροπορικό σύστημα SAMP/T (γαλλο-ιταλικής κατασκευής) και οι πύραυλοι Meteor, επισημαίνοντας ότι «για τη Γαλλία, η Τουρκία αποτελεί μια τεράστια και υπολογίσιμη αγορά στον τομέα της αμυντικής βιομηχανίας». Παρόμοια είναι και η στάση των ιταλικών μέσων, που εξάλλου τάσσονται “παραδοσιακά” πιο κοντά στις απόψεις της Τουρκίας παρά της Ελλάδας σε γεωπολιτικά ζητήματα.

Ο κλασικός Τύπος

Η Τουρκία δεν διαθέτει πλέον αυτό το μέσον στο εξωτερικό, καθώς η έντυπη ημερήσια δημοσιογραφία είναι υπό κατάρρευση εδώ και πολλά χρόνια σε όλες τις χώρες του κόσμου – της Τουρκίας περιλαμβανομένης. Η Hürriyet, ιστορική και η μεγαλύτερη σε κυκλοφορία τουρκική εφημερίδα στην Ευρώπη (κυκλοφορούσε στη Γερμανία από το 1969), σταμάτησε οριστικά την έντυπη κυκλοφορία της στην ΕΕ τον Ιανουάριο του 2025. Η ιδιοκτήτρια εταιρεία (όμιλος Demirören) αποφάσισε να διατηρήσει το μέσο αποκλειστικά σε ψηφιακή μορφή στην Ευρώπη, λόγω της κατακόρυφης πτώσης των πωλήσεων και του υψηλού κόστους εκτύπωσης.

Άλλες μεγάλες τουρκικές εφημερίδες, όπως η Milliyet και η αθλητική Fanatik, είχαν ήδη καταργήσει τις ευρωπαϊκές έντυπες εκδόσεις τους, ενώ η Zaman έκλεισε οριστικά. Όμως έχουν μεγάλη επισκεψιμότητα οι ιστότοποί τους σε όλη την Ευρώπη. Σε αυτούς δεν θα επεκταθούμε γιατί είναι δεκάδες χιλιάδες και αφορούν εξάλλου μόνον τους τουρκόφωνους επειδή οι περισσότεροι δεν έχουν αγγλική έκδοση -το Anadolu πάντως, το τουρκικό πρακτορείο ειδήσεων, έχει και αγγλόφωνη και γαλλόφωνη έκδοση. Πολλούς επισκέπτες δέχεται η αντιπολιτευόμενη Sözcü (sozcu.com.tr), αλλά και ο ιστότοπος των φιλοκυβερνητικών Hürriyet (hurriyet.com.tr), Sabah (sabah.com.tr) και Milliyet (milliyet.com.tr)