Ο πυρηνικός πειρασμός επανέρχεται στη Μέση Ανατολή

Μέχρι τη δεκαετία ’50 δεν υπήρχε “πυρηνικό ταμπού”. Ως το 1960, οι ΗΠΑ διέθεταν υπερδεκαπλάσιες κεφαλές από την ΕΣΣΔ. Στη δεκαετία ’50 σε πέντε τουλάχιστον περιπτώσεις, σε Κορέα, Ντιεν Μπιεν Φού και κρίσεις στα Στενά της Ταϊβάν, οι ΗΠΑ ήρθαν πολύ κοντά ή απείλησαν δημοσίως με τη χρήση πυρηνικών. Στην Κορέα, ο Τρούμαν δήλωνε ότι «πάντα είχαμε υπόψη μας το ενδεχόμενο χρήσης ατομικών βομβών», και ο Αϊζενχάουερ απειλούσε την Κίνα το 1954 με πυρηνικά “μαζικά αντίποινα”.

Μετά την Κρίση των Πυραύλων το 1962 μέχρι το τέλος του Διπολισμού, η πιθανότητα κλιμάκωσης συγκρούσεων δι΄ αντιπροσώπων σε γενικευμένη πυρηνική μεταξύ των Δύο φύλαγε τα έρμα, ενώ το διεθνές αντιπυρηνικό κίνημα περιόρισε τις σχετικές δηλώσεις. Εκτός των τακτικών πυρηνικών για ανάσχεση μια σοβιετικής προέλασης στην Ευρώπη, οι ΗΠΑ επικεντρώθηκαν στην ανάπτυξη “ικανότητας πρώτου συντριπτικού πλήγματος”.

Ανεπιτυχώς, για καλή μας τύχη. Επί Κένεντι εκτιμούσαν ότι τα αντίποινα δεν θα κόστιζαν λιγότερα από πέντε εκατομμύρια Αμερικανούς. Η λογική που κληρονομήθηκε από την ΕΣΣΔ στο οπλοστάσιο της Ρωσίας, που τη βλέπουμε στους πυραύλους που δεν αναχαιτίζονται, τις κινητές πλατφόρμες εκτόξευσης κλπ, ήταν ακριβώς η άρνηση της ικανότητας πρώτου συντριπτικού πλήγματος. Το ίδιο η Συνθήκη ABM περιορισμού των αντιβαλλιστικών πυραύλων (1972). 

Πυρηνική κινητικότητα

Επί υιού Μπους, οι ΗΠΑ αποχώρησαν από την ABM, επί πρώτης θητείας Τραμπ από την INF για τους πυραύλους μεσαίου βεληνεκούς (1987), επί δεύτερης θητείας αφέθηκε να εκπνεύσει η New START (2010). Η START I το 1991 είχε μειώσει τα παγκόσμια στρατηγικά πυρηνικά κατά 80%. Οι προφανείς πυρηνικές κινητικότητες ΗΠΑ και Ρωσίας σήμερα διαφέρουν στη στόχευσή τους. Τα “νέα όπλα Πούτιν” στοχεύουν κυρίως τις ΗΠΑ σε στρατηγικό επίπεδο, επικαιροποιώντας την ικανότητα της Μόσχας να τις καταστρέψει και τη βεβαιότητα των ΗΠΑ ότι θα καταστραφούν, είτε πατήσει πρώτη το κουμπί η Μόσχα, είτε η Ουάσιγκτον. Καλύπτουν έτσι μερικώς το κενό συμβατικής αδυναμίας της Ρωσίας έναντι του ΝΑΤΟ, απειλή που χρησιμοποιήθηκε αποτρεπτικά στην έκταση εμπλοκής του ΝΑΤΟ στη σύγκρουση της Ουκρανίας.

Η στόχευση των ΗΠΑ είναι πολύ ευρύτερη. Με διαδοχικές Αναθεωρήσεις του Nuclear Posture, την απόσυρση από συμφωνίες, και νέα προγράμματα από Μπους μέχρι Τραμπ, οι ΗΠΑ “απελευθερώθηκαν” από δόγματα του Ψυχρού Πολέμου, διεύρυναν δραστικά τη σκοπιμότητα των πυρηνικών όπλων σε τακτικό επίπεδο έναντι περισσότερων αντιπάλων και κυρίως περισσότερων περιστάσεων. Η συλλογιστική είναι απλή: απουσία διπολισμού μειώνονται οι πιθανότητες πρόκλησης πυρηνικού πολέμου από πλήγμα σε τρίτη χώρα και επειδή συμβατικά δεν είμαστε παντοδύναμοι, μειώνουμε ξανά το κατώφλι για πυρηνικό πλήγμα. 

Σχεδόν για όλα επικαλέστηκαν ρωσική παραβίαση συμφωνηθέντων. Η ανάπτυξη μεταβλητής απόδοσης κεφαλών, όπως η B61-12, που ο πιλότος ή πλοίαρχος μπορεί να ρυθμίζει τη σύντηξη από 0,3 μέχρι 50 Kt (15 κιλοτόνων ήταν η Χιροσίμα), ήταν υποτίθεται απάντηση στο ρωσικό οπλοστάσιο τακτικών πυρηνικών και στο δόγμα “κλιμάκωση για αποκλιμάκωση”, που αποδίδουν στους Ρώσους. Η θέση της Μόσχας αποτρεπτικά από τον καιρό ακόμη της ΕΣΣΔ είναι ότι “δεν υπάρχει περιορισμένος πυρηνικός πόλεμος” και ότι απέναντι σε μικρά πυρηνικά διατηρεί το δικαίωμα να απαντήσει με μεγάλα. 

Οι ΗΠΑ έχουν υιοθετήσει οι ίδιοι το αποδιδόμενο δόγμα όχι μόνο έναντι της Ρωσίας, και όχι μόνο για αποκλιμάκωση, αλλά την κάμψη αντιπάλων. Το 2010 επί Ομπάμα, στην Αρνητική Διαβεβαίωση Ασφαλείας, που υπόσχεται να μην πλήξει με πυρηνικά “μη πυρηνικά κράτη που είναι μέρη της NPT”, πρόσθεσαν την πρόταση “…και συμμορφώνονται με τις υποχρεώσεις τους για μη διάδοση”. Οι ασυμμόρφωτοι εξαιρούνται. Οι αντιρωσικές επικλήσεις των ΗΠΑ για τις αλλαγές της δικιάς τους πυρηνικής πολιτικής θυμίζουν το “είπε ο γάιδαρος τον πετεινό κεφάλα”. Όχι ότι δεν υπάρχουν και στη Ρωσία φωνές υπέρ της προληπτικής χρήσης.

Δεύτερος λόγος απόσυρσης από συνθήκες ήταν η συμπερίληψη στην επαναδιαπραγμάτευσή τους της Κίνας, που απορρίπτει κάθε σχετική συζήτηση, μέχρι να αποκτήσει αντίστοιχο αριθμό στρατηγικών επιχειρησιακών κεφαλών ως το 2035. Από τις 5-5,5 χιλιάδες, που διαθέτουν ΗΠΑ και Ρωσία, μέχρι 1.600 επιτρέπονταν από τη START I σε άμεση επιχειρησιακή ετοιμότητα.

Χτυπάμε και πρώτοι, άμα λάχει

Η Κίνα είναι η μόνη χώρα των G5, που είχε εξαρχής δεσμευτεί άνευ όρων ότι δεν θα χρησιμοποιήσει ποτέ πρώτη πυρηνικά  (No First Use) και από το 2024 προωθεί πρωτοβουλία για μια Συνθήκη Αμοιβαίας NFU στους G5. Το 1975, υπήρξε εσωτερική οδηγία στην ΕΣΣΔ προς το Στρατό να μη χρησιμοποιήσει ποτέ πρώτος πυρηνικά και το 1982 ανακοινώθηκε επίσημα (το αναίρεσε ο Γιέλτσιν και ο Πούτιν επαύξησε), και ακολούθησε η Ινδία με τον αστερίσκο πιθανής χρήσης τους, αν δεχόταν επίθεση με χημικά ή βιολογικά όπλα. Καμιά άλλη χώρα δεν έχει υιοθετήσει την αρχή NFU, ενώ ο Μπάιντεν την απέρριψε ρητά ξανά στην Nuclear Posture Review του 2022. Αν στον Ψυχρό Πόλεμο φοβόντουσαν τα σοβιετικά τεθωρακισμένα, σήμερα είναι ξεκάθαρα επιθετικό δόγμα.

Υπάρχει μια άλλη πιο θεμελιώδης διαφορά. Ενώ οι άλλοι από πολιτική ή από αδυναμία θα κάνουν χρήση πυρηνικών κατά κανόνα για λόγους άμεσης γεωγραφικά ασφάλειας, η “Εθνική Ασφάλεια” των ΗΠΑ εκτείνεται άνευ γεωγραφικών ορίων και η χρήση πυρηνικών αποσκοπεί “να υπερασπιστεί τα ζωτικά συμφέροντα των ΗΠΑ και των Συμμάχων τους και εταίρων”. Ασαφής διατύπωση απείρως περιληπτική περιστάσεων.

Σε μια σύγκρουση ζωτικής σημασίας για τον παγκόσμιο συσχετισμό και προοπτική, το ενδεχόμενο χρήσης πυρηνικών είναι ενσωματωμένο από τα πράγματα και υπακούει στην εσωτερική λογική της πολεμικής κλιμάκωσης. Και επειδή πρόκειται για λογική, αυτή θα επαυξηθεί με την τεχνητή νοημοσύνη. Ωστόσο, η όλη ανάπτυξη νέων πυρηνικών όπλων και δόγματος από Μπους μέχρι Τραμπ υπακούει επίσης στην ασύδοτη διεύρυνση του πεδίου πιθανής χρήσης, όπως και της έννοιας του “ζωτικού συμφέροντος”. Αν ο Λευκός Οίκος για να μειώσει την αποτυχία σε έναν ανόητο πόλεμο στο Ιράν ίσως σκέφτηκε τη χρήση πυρηνικών, το επόμενο θύμα μπορεί να είναι λιγότερο τυχερό. 

Συνέπειες ενός γενικευμένου πολέμου 

Μοντέλα για γενικευμένο πόλεμο ΗΠΑ-Ρωσίας προβλέπουν έως και αφανισμό μεγάλου μέρους του γήινου πληθυσμού, κυρίως λόγω επισιτιστικής κρίσης από τη δραστική πτώση της θερμοκρασίας για πολλά χρόνια, κατάρρευση βιοποικιλότητας και ένα δυστοπικό ραδιενεργό περιβάλλον με μισοκατεστραμμένο στρώμα του όζοντος και πολλή υπεριώδη ακτινοβολία και παγετό στο βόρειο ημισφαίριο. Λίγες δεκαετίες ενός αρρωστημένα ηλιόλουστου παγερού κόσμου επιζώντων. Αφήνουμε τα εκατομμύρια που σκοτώθηκαν από τις βόμβες ή ψήθηκαν σε ακτινοβολία Γάμμα. 

Για πυρηνικές εκρήξεις σε βέλτιστο ύψος για μέγιστη έκταση καταστροφής (στη Χιροσίμα ήταν 500 μέτρα, για μια βόμβα 1ΜΤ δυόμισι χιλιόμετρα), πέραν της ωστικής υπερπίεσης η μη ραδιενεργή θερμική ακτινοβολία κατακαίει ό,τι υπάρχει από κάτω σε ακτίνα από εκατοντάδες μέτρα μέχρι λίγα χιλιόμετρα ανάλογα τη βόμβα. Τύφλωση ή εγκαύματα τρίτου βαθμού, αν υπάρχει οπτική επαφή, επιφέρει πχ και πέραν των δέκα χιλιομέτρων μια βόμβα 1Μt.

Η χημική ενέργεια που εκλύεται με την καύση των υλικών από εύφλεκτα μέχρι μέταλλα, μπετόν, άσφαλτο, είναι υπερδεκαπλάσια της πυρηνικής ενέργειας της βόμβας. Σε ένα γενικευμένο πόλεμο εκατομμύρια τόνοι αιθάλης θα φτάσουν στη στρατόσφαιρα και προκαλούν τον πυρηνικό χειμώνα μειώνοντας την ηλιακή ακτινοβολία στη Γη. Το 2023 κάηκε στον Καναδά δασική έκταση μιάμιση φορά η Ελλάδα. Η αιθάλη που εκλύθηκε υπολογίζεται σε πάνω από 3 εκ. τόνους. Σε πυρηνικό πόλεμο οι πυρκαγιές πόλεων μπορεί να εκλύσουν έως 150 εκ. τόνους, που σε διάκριση από τις δασικές πυρκαγιές, μπορούν να φτάσουν στη στρατόσφαιρα. Ένας μικρότερος πυρηνικός πόλεμος Ινδίας-Πακιστάν μπορεί εκλύσει δεκάδες εκ. τόνους προκαλώντας μίνι πυρηνικό χειμώνα. 

Το ηφαίστειο Ταμπόρα το 1815 προκάλεσε τη “χρονιά δίχως καλοκαίρι” και πτώση της θερμοκρασίας 0.4-0.7 °C για τρία χρόνια. Αντί της αιθάλης, τη ζημιά είχαν κάνει πάνω από 50 εκ. τόνοι διοξειδίου του θείου. Το ψυκτικό αποτέλεσμα στο κλίμα ενός τόνου αιθάλης στη στρατόσφαιρα αντιστοιχεί σε 10-50 τόνους διοξειδίου του θείου, και κρατά πολλαπλάσια χρόνια. Αυτά είναι επικρατούντα θεωρητικά μοντέλα, όπως και οι προβλέψεις του βαθμού συσχέτισης διοξειδίου του άνθρακα και κλιματικής αλλαγής. Ας έρθουμε λοιπόν σε όσα σίγουρα γνωρίζουμε.

Μεμονωμένα πλήγματα 

Σκόπιμα βρώμικες βόμβες υπάρχουν, καθαρές πυρηνικές βόμβες δεν υπάρχουν. Υπάρχουν μικρές και μεγάλες, το πόσο “καθαρές” ή βρώμικες το κάνει κυρίως το ύψος έκρηξης. Το κρίσιμο είναι η πύρινη σφαίρα να βρίσκεται ψηλά και η ακτινοβολία νετρονίων να έχει απορροφηθεί πριν το έδαφος, οπότε ραδιενεργό κατάλοιπο γίνονται μόνο τα υλικά της βόμβας και μερικά γραμμάρια άζωτο του αέρα, που διασκορπίζονται στην ατμόσφαιρα. 

Όταν στόχος δεν είναι μια πόλη, αλλά μια ταξιαρχία αρμάτων μάχης, ένα σιλό ή υπόγεια εγκατάσταση, το ύψος έκρηξης είναι αντίστοιχα πολύ χαμηλότερο, στο έδαφος ή σε μικρό βάθος. Η ακτινοβολία νετρονίων φτάνει ισχυρή σε συνήθη χημικά στοιχεία, που περιέχονται σε κτίρια, άσφαλτο, έδαφος, μέταλλα κλπ, καθιστώντας τα ραδιενεργά ισότοπα. Πχ ο κοινός σίδηρος γίνεται ραδιενεργός σίδηρος-59. Δεν καθιστά μόνο την περιοχή μολυσμένη για πολλά χρόνια, το μανιτάρι αναρροφά εξατμισμένα εδαφικά υλικά και με τους ανέμους η υπολειπόμενη ραδιενέργεια εξαπλώνεται σε ελλειψοειδές. Μια μικρή βόμβα σαν τη Χιροσίμα, αλλά στο έδαφος παράγει υπερπολλαπλάσια υπολειπόμενη ραδιενέργεια από μια βόμβα δεκάδες φορές ισχυρότερη, αλλά ψηλά.

Το πρόγραμμα της GBU-57, που έριξαν πέρσι στο Φορντό, επιταχύνθηκε το 2003, όταν το Κογκρέσο ακύρωσε την πυρηνική Robust Nuclear Earth Penetrator, εξαιτίας της μόλυνσης που θα προκαλούσε. Με τα σημερινά μυαλά θα είχαν προχωρήσει. Η επίγεια δοκιμή Castle Bravo (15 Mt) το 1954 στα Νησιά Μάρσαλ μόλυνε μια έκταση 530 επί 100 χιλιόμετρα και πολλές ατόλες παραμένουν ακατοίκητες. Στο Σεμιπαλατίνσκ με 25 εδαφικές δοκιμές παραμένει μολυσμένη μια έκταση όσο η Κεντρική Μακεδονία. Νεβάδα, Λοπ Νορ, περιοχές Γαλλικών και Βρετανικών δοκιμών σε Ειρηνικό και Αυστραλία, Τσέρνομπιλ, Φουκουσίμα. Ε, ας είναι και κάπου στο Ιράν…

Στη Χιροσίμα λόγω του βέλτιστου ύψους έκρηξης η ραδιενέργεια σε ένα μήνα επέστρεψε σε φυσιολογικά επίπεδα. Αντίθετα, στο Τσέρνομπιλ εκλύθηκε 890 φορές περισσότερο καίσιο-137 από τη Χιροσίμα και 87 φορές περισσότερο στρόντιο-90, αμφότερα με χρόνο ημιζωής 30 χρόνια. Από τις δυο χιλιάδες πυρηνικές δοκιμές από το 1945, η υπολειπόμενη ραδιενέργεια παγκοσμίως είναι σήμερα αμελητέα συγκριτικά με τα 2,4 mSv (μιλισιβέρτ) ετήσιας ακτινοβολίας φυσικού υποβάθρου για τον άνθρωπο ή τα επιπλέον 0,6 mSv από ακτινοσκοπήσεις, γιατί μόνο λίγες δεκάδες δοκιμές ήταν επίγειες, σε ερημικές περιοχές, και έχει περάσει μισός αιώνας.

Συνεπώς, έχουμε τις “καθαρές” σε βέλτιστο ύψος πυρηνικές εκρήξεις για Κόλαση επί Γης με μικρή ραδιενεργή επιβάρυνση, τις μικρότερες πυρηνικές βόμβες για εκρήξεις κοντά, πάνω ή κάτω από το έδαφος, που προκαλούν μικρά ή μεγάλα Τσέρνομπιλ διαρκείας, “περιορισμένα” σε μια περιοχή εκατοντάδων τετρ. χιλιομέτρων, και τέλος την ομοιάζουσα περίπτωση καταστροφής αντιδραστήρων ή αποθηκών με αναλωμένα πυρηνικά καύσιμα. Μια πυρηνική καταστροφή στο Μπουσέρ μπορούσε να κάνει απαγορευτική όχι μόνο την αλιεία στον Περσικό, αλλά και το νερό για τις μονάδες αφαλάτωσης του Κόλπου.

Η ξεφτιλισμένη ΙΑΕΑ αρκέστηκε να μας καθησυχάσει πως δεν επήλθε ακόμη καταστροφή εκ του βομβαρδισμού… Από τα “καθαρά” ή “περιορισμένα”, περισσότερα από όσα φτάνει το κοινό μάτι είναι επιλέξιμα υπό την ασυδοσία όσων στο διεθνές σύστημα επιζητούν τη διατήρηση ισχύος και του πλούτου τους. Αν το πράγμα ξεφύγει υπάρχουν και τα ατομικά πυρηνικά καταφύγια πολυτελείας, που έχουν γίνει μόδα ανάμεσα σε δισεκατομμυριούχους που κινούν νήματα.