Πώς είδε το “Νταβός 26” ο εμπνευστής της “Γαλάζιας Πατρίδας”

Ως συγγραφέας, ο  Gürdeniz έχει εκδώσει πολλά βιβλία για την γεωπολιτική, τη ναυτική στρατηγική, τη ναυτική ιστορία και κουλτούρα. Είναι επίτιμο μέλος του ATASAM (Atatürk University Astrophysics Research and Application Center), καθώς και Research Associate του Centre for Research on Globalization (CRG). Πρόκειται για κορυφαίο στέλεχος της στρατιωτικο-πολιτικής ελίτ, η οποία χαράσσει την στρατηγική της Τουρκίας.

Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους Έλληνες αναγνώστες να δούμε πως η σημαίνουσα αυτή προσωπικότητα αντιλαμβάνεται και αξιολογεί την πρόσφατη, ιστορικής σημασίας συνάντηση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ (WEF) στο Νταβός. Πρόκειται για ένα άρθρο του με τίτλο “Davos World Economic Forum (WEF) 2026: Collapse of Neoliberalism, Trade is Now a Weapon, “The End of Rules-Based Order”, που δημοσιεύτηκε, στις 27 Ιανουαρίου στην Global Research, ιστοσελίδα του Centre for Research on Globalization, και αναπαράχθηκε ευρέως στο διαδίκτυο.

Διαπιστώσεις και παραδοχές του Gürdeniz

Η πρώτη διαπίστωση του Gürdeniz είναι ότι το Νταβός ΄26 σήμανε και επισήμως τον τερματισμό της Pax Americana, ο κύκλος της  οποίας εγκαινιάστηκε το 1945 και πως αυτό το αναγνώρισαν τόσο οι πολιτικοί όσο και οι εκπρόσωποι του χρηματιστικού κεφαλαίου που συμμετείχαν στο forum. Η δεύτερη διαπίστωση, συναφής με την πρώτη, αφορά το ταυτόχρονο τέλος του γκλομπαλισμού και του νεοφιλελευθερισμού. Οι χρηματιστικές ελίτ τόνισαν με έμφαση πως απώλεσαν την δημόσια αξιοπιστία και παραδέχθηκαν ότι η νεοφιλελεύθερη τάξη πραγμάτων άγγιξε το σημείο της κατάρρευσης, λόγω της μη ανεκτής και διατηρήσιμης εισοδηματικής ανισότητας.

Οι πολιτικές ελίτ με τη σειρά τους παραδέχθηκαν πως ο νόμος έχει αντικατασταθεί από την ισχύ και πως η λεγόμενη “βασισμένη σε κανόνες διεθνής τάξη” (rules‑based international order) αποτελεί εν μέρει τουλάχιστον μύθευμα, καθώς οι μεγάλες παραγνωρίζουν και ποδοπατούν τους νόμους, σύμφωνα με τα συμφέροντά τους. Ιδιαιτέρως ανέδειξε αυτή διάσταση ο Καναδός Πρωθυπουργός Mark Carney, στην εμπνευσμένη ιστορική ομιλία του.

Εκεί έδειξε ότι η χρηματοδότηση, το εμπόριο, η ενέργεια, οι τροφοδοτικές αλυσίδες δεν λειτουργούν πλέον ως μηχανισμοί αμοιβαίου οφέλους, όπως ήθελε το φιλελεύθερο οικονομικό δόγμα, αλλά ως όπλα άσκησης πιέσεων. Αυτό δικαιολογεί την επιγραμματική διαπίστωση του Καναδού πολιτικού, πως ο Δυτικός κόσμος δεν κινείται σήμερα σε μια διαδικασία μετάβασης, αλλά ρήξης.

Η μονοπολική κυριαρχία των ΗΠΑ δεν είναι πλέον δυνατή. Η Κίνα έχει αναπτυχθεί σε ισοδύναμο αντίπαλο από βιομηχανική, τεχνολογική και στρατιωτική άποψη, και σε ορισμένους μάλιστα τομείς η Αμερική υστερεί. Ο Τραμπ μπορεί να εκτοξεύει απειλές, αλλά μερικές φορές μένει στα λόγια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η περίπτωση της Γροιλανδίας, όπου εγκατέλειψε την απειλή της στρατιωτικής της κατάληψης, καθώς τις παραμονές του Νταβός, χάθηκαν σχεδόν 800 δις $ από τις αγορές αποθεματικών.

Η προσπάθεια της Αμερικής, μέσω μιας επανέκδοσης του “Δόγματος Μονρόε”, να δεσμεύσει αναγκαστικά το δυτικό ημισφαίριο, είναι μια ένδειξη πτώσης της ισχύος της για κοσμική κυριαρχία. Ακόμα και στο “δικό της” ημισφαίριο όμως, δεν μπορεί η Αμερική να αποτρέψει αποτελεσματικά τον Καναδά, την Βραζιλία, ακόμα και την Αργεντινή να διατηρήσουν και να επεκτείνουν τις σχέσεις τους με το Πεκίνο.

Όλο και περισσότερες χώρες στρέφονται στις σχέσεις με την Κίνα, ακριβώς επειδή το δικό της μοντέλο εξωτερικών σχέσεων στηρίζεται στο αμοιβαίο όφελος, το ισοζύγιο και όχι στον εξαναγκασμό. Η Κίνα φαίνεται να αντιμετωπίζει την παγκόσμια κατάσταση υπό το πρίσμα της “ελεγχόμενης αβεβαιότητας” μάλλον, παρά της “ρήξης”. Η πολυπολικότητα δεν είναι στρατηγική επιλογή για τις ΗΠΑ, αλλά σύμπτωμα της εξασθένισής τους και μια αναγκαστική αποδοχή της πραγματικότητας. Αργά η γρήγορα η Αμερική θα βρεθεί μπροστά στην πρόκληση να αναζητήσει μια ειρηνική συνύπαρξη με την Κίνα. Ο άλλος δρόμος είναι ο πόλεμος.

Νέα ιστορική ρωγμή & απομυθοποίηση

Η ρητορική περί ενός παγκόσμιου συστήματος που ρυθμίζεται με κανόνες υπήρξε το αφήγημα το οποίο κάλυπτε τις ασύμμετρες πρακτικές των μεγάλων δυνάμεων, τις αυθαίρετες εξαιρέσεις και την αλλοίωση των κανόνων κατά το δοκούν. Το σύστημα των κανόνων λειτούργησε, όπως το επιτυχημένο παράδειγμα από την αφήγηση του Χάβελ που χρησιμοποίησε ο Καναδός Πρωθυπουργός. Όπως η πινακίδα μπροστά στο εμπορικό κατάστημα, με γραμμένο ένα σύνθημα που όλοι έπρεπε να μνημονεύουν χωρίς κανείς να το σέβεται και να το πιστεύει, σε βαθμό που το καθιστούσε κενό νοήματος (προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε). Έτσι και η υποτιθέμενη έννομη παγκόσμια τάξη του φιλελεύθερου αφηγήματος.

Στο Νταβός όμως το πέπλο αυτό σκίστηκε. Όλοι το δέχθηκαν και ο Καναδός ηγέτης το εξέφρασε με ρητορική δεινότητα, καθαρότητα και ιστορική επιγραμματικότητα. Όλα τα εργαλεία των “αυτοματισμών” της αγοράς που αποτελούσαν την εμβληματική έκφραση της ελευθερίας και της έννομης ευταξίας του φιλελεύθερου συστήματος υπό την αμερικανική ηγεμονία, καταδείχθηκαν στο Νταβός ως εργαλεία επιβολής ισχύος και καθυπόταξης. Το ρήγμα, θα προσθέταμε, δεν αφορά μόνον την εμπράγματη, υλική ισχύ, αλλά την ήπια ισχύ του δυτικού πολιτισμού, ο οποίος ταυτίστηκε με το φιλελεύθερο καπιταλιστικό παράδειγμα.

Ουσιαστικά, στο Νταβός ομολογήθηκε επίσημα όχι μόνον το τέλος της αμερικανικής ηγεμονίας στην Δύση, αλλά και ο κλονισμός της ιδεολογικής ηγεμονίας της Δύσης στον κόσμο. Η ελευθερία, η δημοκρατία και η “αυθόρμητη” ευταξία των αγορών υμνήθηκε με θρησκευτική σχεδόν κατάνυξη από τους νεοφιλελεύθερους ως ο “μονόδρομος” απέναντι στον “ολοκληρωτισμό” και τον “ανατολικό δεσποτισμό”.

Αν όλα αυτά απομυθοποιούνται από τις ίδιες τις ηγετικές ελίτ του παγκόσμιου καπιταλισμού, ως επίφαση που κάλυπτε, αλλά δεν μπορεί να καλύπτει πλέον, την άσκηση εξωοικονομικής βίας και στρατιωτικής ισχύος, αναρωτιέται κανείς τι μένει από την κλασική αυτονομιμοποίηση της Δύσης ως δύναμης προόδου και ειρήνης και ελευθερίας. Το εμπόριο δεν είναι πλέον ο ειρηνικός δρόμος του αμοιβαίου οφέλους και της διάδοσης της ευημερίας, αλλά είναι πλέον όπλο: Δασμοί, κυρώσεις, αποκλεισμοί, απαγορεύσεις, μηχανισμοί επιβολής τιμωριών, αποκλεισμός ανταγωνιστών κοκ.

Ο Τούρκος ναύαρχος δείχνει να συνειδητοποιεί με πλήρη διαύγεια και επάρκεια αυτήν τη σημαντική ιστορική ρωγμή. Επισημαίνει μάλιστα ότι πλέον η στάση του Τραμπ να επικεντρώνει την δράση του στην ασφάλεια των ΗΠΑ και όχι του ΝΑΤΟ εν γένει και να μετατρέψει την δυσανάλογη αμερικανική συνδρομή (2/3 των δαπανών του ΝΑΤΟ και 16% του προϋπολογισμού των ΗΠΑ) σε οικονομικό όφελος, διαταράσσει την ισορροπία μεταξύ οικονομίας και ασφάλειας για τους Ευρωπαίους συμμάχους, οι οποίοι βιώνουν την νέα κατάσταση ως απειλή για την κυριαρχία και την αυτονομία τους.

Δεν χάνει βεβαίως την ευκαιρία να καταδείξει την υποκρισία της Δύσης, όταν έντρομη διαπιστώνει την ακύρωση των διεθνών κανόνων, τώρα που θίγεται η ίδια, ενώ πρόθυμα συναινεί στην καταστρατήγηση των ίδιων κανόνων όταν αυτό συμβαίνει σε βάρος άλλων, όπως στην Παλαιστίνη ή την Κολομβία.

Οι Τούρκοι μελετούν τα μαθήματα του Νταβός

Η ανάλυση του Gürdeniz όμως δεν είναι αφηρημένου ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος. Για έναν οξυδερκή νου εκπαιδευμένο να σκέπτεται πολιτικά και στρατηγικά, η ανάγνωση των παραμέτρων της νέας κατάστασης είναι προσανατολισμένη στη συναγωγή διδαγμάτων για την εξωτερική πολιτική της χώρας του.

Επισημαίνει πως η εντατικοποίηση των ανταγωνισμών μεταξύ μεγάλων δυνάμεων «δημιουργεί ρίσκα και ευκαιρίες» για χώρες μεσαίας ισχύος όπως η Τουρκία· για χώρες, οι οποίες, όπως γράφει «αποφεύγουν την ανελαστική ευθυγράμμιση και την πλήρη ρήξη». «Χώρες, που είναι ικανές να οικοδομήσουν ανθεκτικότητα στην ενέργεια, την τροφή, τα κριτικής σημασίας ορυκτά, την οικονομία και την διπλωματία, είναι σε θέση να αναδιατυπώσουν τις συνεργασίες τους σε ένα κατακερματισμένο παγκόσμιο σύστημα».

Προβλέπει ότι οι ευρωπαϊκές χώρες, αργά ή γρήγορα θα στραφούν στην αποκατάσταση δεσμών με την Κίνα, όπως έκανε πριν από αυτούς η Ρωσία. Οι δε ΗΠΑ θα εξασθενίσουν ακόμα περισσότερο και λόγω του εσωτερικού τους κατακερματισμού και της αυξανόμενης έντασης μεταξύ των ανταγωνιστικών μερίδων οικονομικών και πολιτικών, που τείνουν να πάρουν εκρηκτική διάσταση.

Στην κατάληξη του άρθρου του, συνοψίζει τα «ισχυρά μαθήματα» που προσφέρει στην Τουρκία το Νταβός ΄26. Και το σημείο αυτό είναι και το πλέον ενδιαφέρον από ελληνική σκοπιά. Το γενικό συμπέρασμα του συνάγει είναι ότι δεν υπάρχει κανένα αφήγημα παγκόσμιας τάξης που να είναι διαρκούς ισχύος. Δεν μπορεί κανείς να στηριχθεί σε έννοιες όπως η «βασισμένη σε κανόνες τάξη», «στρατηγική συνεργασία» ή «συμμαχική αλληλεγγύη». Καθόσον, αυτές οι έννοιες ακυρώνονται, όποτε έρχονται σε σύγκρουση με τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων.

Που πρέπει λοιπόν να στηρίξει η Τουρκία την ασφάλειά της, την οικονομία της και την εξωτερική της πολιτική; Η απάντησή του στο ερώτημα είναι: «Σε συγκεκριμένες ικανότητες, στην αποτροπή και σε πολυδιάστατες εξωτερικές σχέσεις, μάλλον παρά σε αφηρημένες νόρμες». Οι οικονομικές παράμετροι (εμπόριο, οικονομία, ενέργεια, αγροτική παραγωγή, διαχείριση υδάτινων πόρων) ταυτίζονται πλέον με ζητήματα εθνικής ασφάλειας και απαιτούν επειγόντως στρατηγική επανεκτίμηση. Η «αυτάρκεια, η διαφοροποίηση της παραγωγής και η ανθεκτικότητα έχουν πλέον επιτακτικό χαρακτήρα».

Η αρχιτεκτονική της ασφάλειας δεν μπορεί πλέον να στηρίζεται στην «λογική ενός μοναδικού συμμαχικού άξονα. Θα πρέπει να θεμελιώνεται στο «εθνικό δυναμικό, μια ρωμαλέα αμυντική βιομηχανία και μια πολυεπίπεδη αποτροπή». Το πιο σκληρό μάθημα του Νταβός ΄26, για τον Gürdeniz είναι ότι «σε έναν κόσμο όπου η ισχύς υπερισχύει του νόμου, εκείνοι που πραγματικά χρειάζονται τον νόμο είναι εκείνοι που είναι ικανοί να τον υπερασπίσουν».

Πολύ ενδιαφέρων ισχυρισμός, καθόσον υποβιβάζει το διεθνές δίκαιο, από «αφηρημένη ηθική επιταγή» σε εργαλείο της ισχύος. Η διασφάλιση της εθνικής ισχύος και η ετοιμότητα και ευελιξία των εθνικών κρατών να αναπροσαρμόζουν τις συνεργασίες και συμμαχίες τους σε έναν ανταγωνιστικό πολυπολικό κόσμο μεταβαλλόμενων ισορροπιών.

Η Ελλάδα χωρίς χάρτη επιβίωσης

Η κατάληξη του αξίζει να παρατεθεί ολόκληρη: «Σε τελική ανάλυση, οι πηγές της ασφάλειες, της ευημερίας και του κύρους είναι η εσωτερική δυνατότητα και η στρατηγική ευφυία, όχι οι εξωτερικές αναφορές. Σε αυτήν την νέα εποχή, η επιβίωση ανήκει στα κράτη που συνδυάζουν ισχυρή διακυβέρνηση, παραγωγικές οικονομίες, ανεξάρτητη άμυνα και πολυδιάστατη διπλωματία ». (η έμφαση προστέθηκε).

Δύσκολα αποφεύγει κανείς τη μελαγχολία που προκαλεί συνειρμικά η σύγκριση του επιπέδου αυτής της σκέψης με τα αντίστοιχα καθ’ υμάς. Η ζωή όμως αλλάζει χωρίς να κοιτάζει την δική μας μελαγχολία. Και το ανησυχητικό είναι πως όσα συμπεραίνει ο ναύαρχος για τον χάρτη επιβίωσης που πρέπει να ακολουθήσει ένα έθνος, είναι η απαρίθμηση των ακριβώς αντίθετων από τις επιλογές που κάνει αδίστακτα και χαζοχαρούμενα η επίσημη Ελλάδα, επαναπαυμένη που την πηγαίνει το όχημα της “σωστής πλευράς της ιστορίας”.

Και το ανησυχητικό γίνεται τρομακτικό, όταν συνειδητοποιήσει κανείς πως εκείνοι που μελετούν τη νέα κατάσταση με τόση επιστημονική επάρκεια και πολιτική ωριμότητα είναι οι ακριβώς απέναντι, από τη συσχέτιση με τους οποίους θα εξαρτηθεί η εθνική μας ύπαρξη.