Συνιστά απειλή για την Ελλάδα η τριμερής συμμαχία Τουρκίας-Σαουδικής Αραβίας-Πακιστάν;

Τη συμφωνία υπέγραψαν ο Ταγίπ Ερντογάν, ο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν και ο Σεχμπάζ Σαρίφ, σε μια συγκυρία κατά την οποία η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε βαθιά αποσταθεροποίηση και η Σαουδική Αραβία αντιμετωπίζει αυξημένες απειλές κατά κρίσιμων υποδομών της. Οι τρεις πλευρές επιμένουν ότι το νέο σχήμα έχει αμυντικό χαρακτήρα και δεν στρέφεται εναντίον συγκεκριμένου κράτους.

Οι λεπτομέρειες της συμφωνίας δεν έχουν ακόμη δημοσιοποιηθεί στο σύνολό τους. Αυτό όμως που ήδη γνωρίζουμε αρκεί για να τη διαφοροποιήσει από τις συνήθεις συμφωνίες στρατιωτικής συνεργασίας. Η ρήτρα σύμφωνα με την οποία μια επίθεση εναντίον ενός μέλους αφορά και τα υπόλοιπα δύο εισάγει σαφώς τη λογική της συλλογικής άμυνας. Δεν πρόκειται βεβαίως για ένα νέο ΝΑΤΟ, αφού δεν υπάρχει, τουλάχιστον προς το παρόν, κοινή στρατιωτική διοίκηση ή μόνιμος μηχανισμός επιχειρησιακού σχεδιασμού. Υπάρχει όμως κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή πολιτική διακήρυξη.

Η εξέλιξη αυτή δεν εμφανίστηκε από το πουθενά. Σαουδική Αραβία και Πακιστάν είχαν ήδη προχωρήσει σε διμερή συμφωνία αμοιβαίας άμυνας, ενώ η στρατιωτική συνεργασία μεταξύ των δύο κρατών είναι παλαιά και ιδιαίτερα στενή. Κατά τη διάρκεια της τρέχουσας σύγκρουσης με το Ιράν, το Πακιστάν έχει ήδη αναπτύξει στη Σαουδική Αραβία στρατιώτες, μαχητικά αεροσκάφη και συστήματα αεράμυνας. Η ένταξη της Τουρκίας μεταβάλλει επομένως την κλίμακα του εγχειρήματος.

Η συμφωνία αλλάζει τις γεωπολιτικές εξισώσεις

Και εδώ ακριβώς αρχίζει η στρατηγική διάσταση της συμφωνίας. Τα τρία κράτη διαθέτουν διαφορετικά αλλά εξαιρετικά συμπληρωματικά χαρακτηριστικά. Η Σαουδική Αραβία διαθέτει τεράστιους χρηματοδοτικούς πόρους και μεγάλη ενεργειακή ισχύ. Το Πακιστάν διαθέτει μεγάλες ένοπλες δυνάμεις, στρατιωτική εμπειρία και, κυρίως, πυρηνικό οπλοστάσιο. Η Τουρκία διαθέτει μεγάλη στρατιωτική ισχύ, αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία και μια εξωτερική πολιτική που χρησιμοποιεί όλο και περισσότερο τη στρατιωτική ισχύ ως εργαλείο γεωπολιτικής επέκτασης.

Αν αυτά τα στοιχεία αρχίσουν να λειτουργούν συνδυαστικά, τότε δημιουργείται μια νέα εξίσωση: σαουδαραβικά κεφάλαια, τουρκική αμυντική βιομηχανία και πακιστανική στρατιωτική ισχύς.

Το σημαντικότερο επομένως δεν είναι αν το νέο σχήμα συμφωνίας θα αποκτήσει αύριο κοινό επιτελείο. Είναι αν θα οδηγήσει σε κοινά εξοπλιστικά προγράμματα, ασκήσεις, ανταλλαγή πληροφοριών και σταδιακή επιχειρησιακή διαλειτουργικότητα. Αν συμβεί αυτό, η Τουρκία θα αποκτήσει μεγαλύτερη αγορά για τα οπλικά της συστήματα, πρόσβαση σε κεφάλαια και ένα ευρύτερο στρατηγικό βάθος από την Ανατολική Μεσόγειο έως τον Περσικό και τη Νότια Ασία.

Η μάχη για τους εμπορευματικούς διαδρόμους

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη διάσταση. Η συμμαχία μπορεί να αποκτήσει σημασία και στη μάχη για τον έλεγχο των εμπορευματικών ροών μεταξύ Ασίας και Ευρώπης. Εδώ ιδιαίτερη σημασία έχει ο India-Middle East-Europe Economic Corridor (IMEC), ο οποίος σχεδιάστηκε για να συνδέσει την Ινδία με την Ευρώπη μέσω του Κόλπου, της Σαουδικής Αραβίας και της Ανατολικής Μεσογείου, παρακάμπτοντας την Τουρκία. Η Άγκυρα είχε αντιδράσει εξαρχής σε αυτόν τον σχεδιασμό συμφωνίας, ακριβώς επειδή θεωρεί ότι η γεωγραφική της θέση πρέπει να της εξασφαλίζει κεντρικό ρόλο στις ροές εμπορίου και ενέργειας μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

Η προσέγγιση Τουρκίας και Σαουδικής Αραβίας μπορεί να δημιουργήσει εναλλακτικές διαδρομές από τον Κόλπο προς την Ευρώπη μέσω τουρκικού εδάφους, αποδυναμώνοντας έτσι τον αρχικό σχεδιασμό του IMEC. Το Πακιστάν, από την πλευρά του, έχει κάθε λόγο να αντιμετωπίζει με επιφύλαξη έναν ινδοκεντρικό διάδρομο που θα ενίσχυε τη στρατηγική θέση της Ινδίας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η νέα συμμαχία δημιουργήθηκε για να ακυρώσει τον IMEC. Υπάρχει όμως εμφανής σύγκλιση συμφερόντων: η Τουρκία δεν θέλει να παρακαμφθεί, το Πακιστάν δεν θέλει να ενισχυθεί γεωπολιτικά η Ινδία και η Σαουδική Αραβία αποκτά περισσότερες εναλλακτικές οδεύσεις προς την Ευρώπη.

Τι σημαίνει η συμφωνία για την Ελλάδα

Για την Ελλάδα το ζήτημα της συμφωνίας δεν είναι ότι αύριο θα εμφανιστούν πακιστανικά μαχητικά στο Αιγαίο. Μια τέτοια εκτίμηση θα ήταν υπερβολική. Ούτε είναι δεδομένο ότι η Σαουδική Αραβία θα εμπλεκόταν σε μια ελληνοτουρκική κρίση. Το Ριάντ διατηρεί σημαντικές σχέσεις με την Αθήνα και οι βασικές στρατηγικές του προτεραιότητες βρίσκονται στον Περσικό και στην Ερυθρά Θάλασσα.

Υπάρχει όμως ένα κρίσιμο ερώτημα: τι θεωρείται “επίθεση” εναντίον ενός από τα συμβαλλόμενα κράτη; Σε μια ελληνοτουρκική σύγκρουση είναι σχεδόν βέβαιο ότι τόσο η Αθήνα όσο και η Άγκυρα θα ισχυρίζονται ότι αμύνονται. Το ακριβές εύρος της ρήτρας συλλογικής άμυνας είναι επομένως σημαντικό.

Ακόμη σημαντικότερη όμως είναι η μακροπρόθεσμη διάσταση. Η Τουρκία επιχειρεί να μετατραπεί σε κεντρικό κόμβο στρατιωτικών, οικονομικών και πολιτικών σχέσεων. Αναπτύσσει βάσεις, εξάγει όπλα, συνδέει τρίτες χώρες με την αμυντική της βιομηχανία και ταυτόχρονα επιδιώκει να καταστεί απαραίτητη για τη διακίνηση ενέργειας και εμπορευμάτων. Για την Ελλάδα αυτό σημαίνει ότι η απειλή δεν είναι μόνο στρατιωτική. Αν η Άγκυρα κατορθώσει να επαναφέρει μέσω Σαουδικής Αραβίας τις μεγάλες εμπορευματικές ροές προς την Τουρκία, τότε θα ενισχύσει ακόμη περισσότερο τη γεωοικονομική της θέση και θα περιορίσει τη σημασία της Ανατολικής Μεσογείου ως εναλλακτικής πύλης προς την Ευρώπη.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να αναζητήσει μια συμμετρική “αντιτουρκική συμμαχία”. Χρειάζεται να δημιουργήσει το δικό της πλέγμα ισχύος. Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν εδώ οι σχέσεις με την Ινδία, η οποία αντιμετωπίζει το Πακιστάν ως βασικό στρατηγικό αντίπαλο, αλλά και με την Κύπρο και το Ισραήλ. Παράλληλα, η Ελλάδα πρέπει να διεκδικήσει ενεργό ρόλο στον IMEC. Η σύνδεση Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ανατολικής Μεσογείου-Ευρώπης μπορεί να δώσει στη χώρα σημαντικό γεωοικονομικό ρόλο μέσω της ναυτιλίας, των λιμανιών και των μεταφορικών της υποδομών.

Πάνω απ’ όλα όμως, χρειάζεται ισχυρή εγχώρια αμυντική βιομηχανία. Διότι η Τουρκία δεν αυξάνει την ισχύ της μόνο αγοράζοντας όπλα. Την αυξάνει κατασκευάζοντας όπλα, δημιουργώντας εξαγωγικές αγορές και μετατρέποντας τις αμυντικές της σχέσεις σε πολιτική επιρροή. Η νέα συμφωνία δεν αλλάζει από μόνη της την ισορροπία στο Αιγαίο. Μπορεί όμως να αποτελέσει ένα ακόμη βήμα στη στρατηγική αναβάθμιση της Τουρκίας, αυτή τη φορά όχι μόνο στρατιωτικά αλλά και ως προς τον έλεγχο των μεγάλων εμπορευματικών ροών. Και αυτό είναι το στοιχείο που θα πρέπει πρωτίστως να προβληματίσει την Αθήνα.