Το σχέδιο της Άγκυρας για περιφερειακή ηγεμονία στη Μέση Ανατολή
20/11/2026
Η προσοχή της ελληνικής κοινής γνώμης εστιάζεται στην Τουρκία πάντα υπό το πρίσμα της αντιπαλότητάς της κατά της Ελλάδας και τις απαιτήσεις της σχετικά με τα νησιά, το Δόγμα της Γαλάζιας Πατρίδας, το καλώδιο με την Κύπρο, τους εξοπλισμούς, και όσα κατά καιρούς βρίσκει η Άγκυρα για να εγείρει αξιώσεις από την Αθήνα.
Ωστόσο, η γειτονική χώρα έχει πολλά περισσότερα στο πιάτο της πέραν της Ελλάδας και της Κύπρου, θέλοντας να γίνει ρυθμιστής στην ευρύτερη περιοχή. Αυτή η διάσταση δεν λαμβάνεται συνήθως υπόψη, αν και μια επισκόπηση μπορεί να βοηθήσει καλύτερα στην εξήγηση των κινήτρων της Άγκυρας. Η επίθεση της Χαμάς κατά του Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023 και όλα όσα ακολούθησαν ανέτρεψαν το τοπίο και τις γεωπολιτικές ισορροπίες στη Μέση Ανατολή δημιουργώντας ένα νέο περιβάλλον ανταγωνισμού για την περιφερειακή πρωτοκαθεδρία.
Προηγουμένως, ο υπάρχων συσχετισμός ήταν μια διαπάλη μεταξύ των “μεγάλων” του Κόλπου, κυρίως τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, που βασιζόταν στην οικονομική διπλωματία, στην εξομάλυνση των σχέσεων με πρώην αντιπάλους και στη σταδιακή αποκλιμάκωση των ανταγωνισμών, και του Ιράν που ακολουθούσε μια διαφορετική πιο συγκρουσιακή πολιτική. Οι πόλεμοι στη Γάζα, στο Ιράν και στον Περσικό Κόλπο, ωστόσο, ανέτρεψαν σε μεγάλο βαθμό αυτούς τους σχεδιασμούς, δημιουργώντας ένα κενό ισχύος και μια αίσθηση γενικευμένης αβεβαιότητας για το μέλλον της περιοχής.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η Τουρκία επιχείρησε να αξιοποιήσει τις νέες ευκαιρίες, επαναφέροντας με μεγαλύτερη ένταση τις φιλοδοξίες της για ανάδειξη σε κυρίαρχη περιφερειακή δύναμη. Κατά την προηγούμενη δεκαετία είχε βρεθεί σε διπλωματική απομόνωση, εξαιτίας των επιλογών της μετά την “Αραβική Άνοιξη”, κατάφερε σταδιακά να αποκαταστήσει, σε κάποιο βαθμό, τις σχέσεις της με σημαντικούς αραβικούς παράγοντες. Παράλληλα, εξασφάλισε την υποστήριξη του Ντόναλντ Τραμπ, αν και υστερεί στην ευρύτερη Ουάσινγκτον για ορισμένες από τις περιφερειακές της επιδιώξεις και επιχείρησε να αντιμετωπίσει το χρόνιο εσωτερικό πρόβλημα του Κουρδικού, μέσω μιας νέας ειρηνευτικής διαδικασίας με το PKK.
Ωστόσο, η επιστροφή της Τουρκίας στο προσκήνιο δεν συνεπάγεται και τη δυνατότητά της να διαμορφώσει μια νέα περιφερειακή τάξη πραγμάτων σύμφωνα με τις δικές της προτεραιότητες. Η Άγκυρα έχει ανακτήσει επιρροή, αλλά δεν διαθέτει την ισχύ για να επιβάλει ένα συνολικό σύστημα ασφαλείας στους υπόλοιπους, ισχυρούς περιφερειακούς δρώντες. Αντίθετα, οι προσπάθειές της να δημιουργήσει κλειστά σχήματα συνεργασίας ενδέχεται να ενισχύσουν την ανασφάλεια των χωρών που μένουν εκτός αυτών, αναπαράγοντας ακριβώς τις συνθήκες ανταγωνισμού που υποτίθεται ότι επιδιώκει να περιορίσει.
Οι αραβικές εξεγέρσεις και η νέα περιφερειακή συγκυρία
Η τουρκική στρατηγική δεν είναι καινοφανής. Το καθεστώς Ερντογάν, την δεκαετία 2010, είχε αντιμετωπίσει τις αραβικές εξεγέρσεις ως ιστορική ευκαιρία για την επέκταση της τουρκικής επιρροής. Η εκτίμηση της Άγκυρας ήταν ότι η πολιτική αλλαγή στις αραβικές χώρες θα ευνοούσε την άνοδο κυβερνήσεων με ιδεολογικές και πολιτικές συγγένειες προς την τουρκική ηγεσία, κυρίως μέσω των οργανώσεων που συνδέονταν με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα.
Το εγχείρημα, όμως, απέτυχε. Η ανατροπή του Μοχάμεντ Μόρσι στην Αίγυπτο το 2013 και η αποτυχία της τουρκικής πολιτικής στη Συρία, όπου το καθεστώς Άσαντ επέζησε για περισσότερο από μία δεκαετία, οδήγησαν την Τουρκία σε απομόνωση. Παράλληλα, συγκροτήθηκε ένας ανταγωνιστικός άξονας Αιγύπτου, Σαουδικής Αραβίας και Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, ο οποίος αντιμετώπιζε με καχυποψία τις σχέσεις της Άγκυρας με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα και επιδίωκε να περιορίσει την παρουσία της από τη Βόρεια Αφρική και την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι το Κέρας της Αφρικής. Η αντιπαράθεση αυτή εκδηλώθηκε μέσα από παράλληλες συγκρούσεις στη Λιβύη, στη Σομαλία και στη Συρία, στις οποίες η Άγκυρα δεν τα πήγε και τόσο καλά. Μέχρι πιο πρόσφατα.
Η κατάρρευση του καθεστώτος Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024 ανέτρεψε θεαματικά αυτή την κατάσταση. Η Τουρκία βρέθηκε ξαφνικά με σημαντική επιρροή στη μεταπολεμική Συρία, δίνοντας ίσως τη μεγαλύτερη στρατηγική επιτυχία της Άγκυρας εδώ και πολλά χρόνια, προσφέροντας τη δυνατότητα να επηρεάσει άμεσα τη συγκρότηση της νέας συριακής κρατικής και στρατιωτικής δομής.
Ωστόσο, η ίδια εξέλιξη δημιούργησε νέες αντιπαραθέσεις με το Ισραήλ το οποίο δείχνει πλέον μεγαλύτερη ευθιξία μετά την 7η Οκτωβρίου. Η ενίσχυση της τουρκικής παρουσίας στη Συρία θεωρήθηκε από το Ισραήλ δυνητική απειλή για την ελευθερία στρατιωτικής δράσης στην περιοχή, για θέματα που θεωρεί ζωτικής σημασίας.
Από την άλλη πλευρά, η Άγκυρα αντιμετωπίζει τις ισραηλινές επιδρομές σε συριακούς στόχους ως εμπόδιο στην προσπάθεια διείσδυσης της στη νέα συριακή κυβέρνηση και τις κρατικές – στρατιωτικές δομές. Πολιτικά, όμως, η διείσδυση είναι εντυπωσιακή. Έτσι, η συριακή επικράτεια κινδυνεύει να μετατραπεί σε πεδίο άμεσης αντιπαράθεσης δύο περιφερειακών δυνάμεων, με τον κίνδυνο μιας στρατιωτικής σύγκρουσης να μην μπορεί πλέον να αποκλειστεί.
Ο πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ εναντίον του Ιράν δημιουργεί επίσης αντιφατικές συνέπειες για την Τουρκία. Η αποδυνάμωση της ιρανικής παρουσίας στη Συρία και η υποχώρηση της επιρροής της Τεχεράνης στο Ιράκ προσφέρουν στην Άγκυρα περιθώρια επέκτασης. Αν και η Τεχεράνη έχασε τεράστια επιρροή στον Λίβανο, η Τουρκία δεν έχει ρίζες. Παράλληλα, όμως, μια ενδεχόμενη κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος θα μπορούσε να προκαλέσει αποσταθεροποίηση στα ανατολικά σύνορα της Τουρκίας, ενώ η επιβίωσή του μετά τον πόλεμο ενδέχεται να οδηγήσει σε ανανεωμένη ιρανική διεκδικητικότητα.
Οι πυλώνες της τουρκικής στρατηγικής
Απέναντι σε αυτό το σύνθετο περιβάλλον, ο Ερντογάν ακολουθεί μια στρατηγική τριών βασικών κατευθύνσεων. Πρώτον, επιδιώκει στενότερη σχέση με τις ΗΠΑ, προσπαθώντας να εκμεταλλευτεί την προσωπική του σχέση με τον Ντόναλντ Τραμπ. Δεύτερον, προωθεί την εξομάλυνση των σχέσεων με τις αραβικές χώρες, με στόχο τη συγκρότηση ενός ευρύτερου περιφερειακού πλαισίου συνεργασίας. Τρίτον, επιχειρεί να επιλύσει το Κουρδικό ζήτημα, περιορίζοντας μια εσωτερική αδυναμία, που επί δεκαετίες αξιοποιείται από ανταγωνιστικές δυνάμεις.
Η προσέγγιση με την Ουάσινγκτον απέφερε ελάχιστα αποτελέσματα αλλού, αλλά σημαντικά στη Συρία. Η αμερικανική κυβέρνηση αναγνώρισε τον αναβαθμισμένο ρόλο της Τουρκίας στη Συρία, ενώ η Άγκυρα συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις για την κατάπαυση του πυρός μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς τον Οκτώβριο του 2025. Ο Ερντογάν προσκλήθηκε στο Συμβούλιο Ειρήνης για τη Γάζα, ενώ η Τουρκία ανέλαβε ενεργό διαμεσολαβητικό ρόλο στις επαφές μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν.
Η δημόσια υποστήριξη του Τραμπ προς την αμυντική συμφωνία της Μέκκας, που υπέγραψαν τον Αύγουστο του 2026 η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, επιβεβαίωσε την αναγνώριση της τουρκικής περιφερειακής βαρύτητας από τον Λευκό Οίκο. Αλλά, το πόσο μακριά πάει η εύνοια στην Ουάσινγκον δεν θα έπρεπε να δημιουργεί εφησυχασμό στην Άγκυρα, καθώς η αμερικανική υποστήριξη έχει σαφή όρια.
Η Τουρκία αποκλείστηκε από την προγραμματισμένη διεθνή στρατιωτική δύναμη και την εκπαίδευση αστυνομικών για τη Γάζα, εξαιτίας των ισραηλινών αντιρρήσεων για την παρουσία τουρκικών στρατευμάτων. Αντίστοιχα, η αμερικανική ανοχή στην τουρκική δραστηριότητα στη Συρία δεν εμπόδισε το Ισραήλ να συνεχίσει τις επιθέσεις του κοντά σε τουρκικές θέσεις. Συνεπώς, η προσωπική σχέση Ερντογάν-Τραμπ δεν αρκεί για να εξουδετερώσει τις στρατηγικές αντιθέσεις μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ.
Η Συμφωνία της Μέκκας
Ακόμη μεγαλύτερο προβληματισμό προκαλεί η αμυντική συμφωνία της Μέκκας. Παρότι η Άγκυρα υποστηρίζει ότι δεν στρέφεται εναντίον συγκεκριμένης χώρας και αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο συμμετοχής και άλλων κρατών, όπως η Αίγυπτος, η Συρία ή ακόμη και το Ιράν, η δημιουργία ενός τέτοιου σχήματος ενδέχεται να εκληφθεί ως απειλή από τους Χούθι, το Ιράν και το Ισραήλ. Αντί να περιορίσει τις εντάσεις, θα ίσως επιταχύνει τη διαμόρφωση ανταγωνιστικών συνασπισμών.
Επιπλέον, η συμφωνία ενδέχεται να εμπλέξει την Τουρκία σε πολεμικές συγκρούσεις που δεν εξυπηρετούν τα κατά Ερντογάν συμφέροντα της. Η Σαουδική Αραβία αναζητά ήδη τουρκική και πακιστανική υποστήριξη για την αεράμυνα και την προστασία της επικράτειάς της, ενώ οι τρεις χώρες έχουν συμφωνήσει να προετοιμάσουν δυνάμεις ταχείας ανάπτυξης. Μια ενδεχόμενη αποστολή τουρκικών στρατευμάτων θα απαιτούσε ξεχωριστή κοινοβουλευτική έγκριση, αλλά ακόμη και μια περιορισμένη ανάπτυξη θα μπορούσε να οδηγήσει σε ευρύτερη εμπλοκή της Άγκυρας στον πόλεμο της Υεμένης, ή σε άλλες περιφερειακές συγκρούσεις.
Η Μέση Ανατολή χρειάζεται κάποιο σύστημα περιφερειακής ασφάλειας το οποίο, δεν μπορεί να επιβληθεί από μία μόνο χώρα, ούτε να στηρίζεται σε αμοιβαίες αμυντικές δεσμεύσεις που αποκλείουν άλλους σημαντικούς παράγοντες. Η αποχή από την επιθετικότητα και σε μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, θα είχε μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχίας. Αλλά, φευ, αυτό φαντάζει αδύνατο. Για να καταστεί αυτό εφικτό, θα απαιτούνταν ενεργότερη αμερικανική παρέμβαση, ενδεχομένως με τη συνδρομή της Κίνας, ώστε να ενθαρρυνθούν αμοιβαίες δεσμεύσεις μεταξύ αντιπάλων όπως το Ιράν και η Σαουδική Αραβία.
Το Κουρδικό ως πεδίο στρατηγικής επιτυχίας
Εκεί όπου η Τουρκία έχει ουσιαστικότερες δυνατότητες να επιτύχει τους στόχους της είναι κυρίως το Κουρδικό. Η διαδικασία “Τουρκία χωρίς Τρομοκρατία”, η οποία ξεκίνησε το 2025, έχει ήδη οδηγήσει σε ορισμένες σημαντικές εξελίξεις. Ο Αμπντουλάχ Οτσαλάν κάλεσε το PKK να αφοπλιστεί και να διαλυθεί, ενώ τον Μάιο του 2025 η οργάνωση ανακοίνωσε την απόφασή της να τερματίσει τη δράση της.
Παράλληλα, στη Συρία προωθείται η ενσωμάτωση των κουρδικών στρατιωτικών δυνάμεων στον νέο συριακό στρατό. Ο Μαζλούμ Άμπντι, επικεφαλής των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων, διορίστηκε τον Αύγουστο του 2026 προεδρικός σύμβουλος. Η διαδικασία αυτή παραμένει εύθραυστη και οφείλεται σε σημαντικό βαθμό και στην αμερικανική πίεση, ωστόσο εξυπηρετεί μια θεμελιώδη τουρκική επιδίωξη, την αποτροπή δημιουργίας μιας αυτόνομης και ένοπλης κουρδικής οντότητας στα νότια σύνορά της.
Η εξέλιξη αυτή έχει μεγαλύτερη στρατηγική σημασία από πολλές από τις φιλόδοξες περιφερειακές πρωτοβουλίες της Άγκυρας. Εφόσον ολοκληρωθεί, θα περιορίσει έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες ανασφάλειας της Τουρκίας και θα επιτρέψει την ανάπτυξη στενότερων σχέσεων με τη Δαμασκό και την κουρδική περιφερειακή κυβέρνηση στο βόρειο Ιράκ. Ωστόσο, η δημιουργία προϋποθέσεων για εσωτερική πολιτική σταθεροποίηση και βαθύτερες δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, είναι μάλλον ένα επιχείρημα στα λόγια.
Η τουρκική ισχύς αποδίδει περισσότερο όταν συνδυάζει τη διπλωματία, την οικονομική διείσδυση και την περιορισμένη χρήση στρατιωτικών μέσων για συγκεκριμένους σκοπούς. Κατά την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα, η Άγκυρα απέκτησε επιρροή μέσω της διαμεσολάβησης μεταξύ Συρίας και Ισραήλ, των επαφών μεταξύ παλαιστινιακών οργανώσεων και της ανάπτυξης οικονομικών και ενεργειακών διασυνδέσεων. Αντίθετα, οι ευρείες στρατιωτικές δεσμεύσεις και οι προσπάθειες επιβολής περιφερειακής ηγεμονίας ενέχουν τον κίνδυνο να την εμπλέξουν σε συγκρούσεις χωρίς να ενισχύσουν ουσιαστικά την ασφάλειά της.
Το τρίγωνο Τουρκία-Συρία-Ισραήλ
Η Τουρκία δεν μπορεί παρά να επικεντρωθεί στην ολοκλήρωση της ειρηνευτικής διαδικασίας με τους Κούρδους. Η προσπάθεια σταθεροποίησης και διείσδυσης στην Συρία παραμένει τεράστιας σημασίας, ιδίως για τον ΥΠΕΞ Χακάν Φιντάν που έχει επενδύσει πολλά σε αυτό (όπως και στις σχέσεις με το σιιτικό Ιράν). Η διαχείριση της αντιπαράθεσης με το Ισραήλ φαντάζει απίθανη. Επίσης, η ανάπτυξη οικονομικών διαδρόμων που θα συνδέουν τον Περσικό Κόλπο με την Ευρώπη μέσω Ιράκ, Ιορδανίας, Συρίας και Τουρκίας πνέει τα λοίσθια. Μπορεί να διατηρήσει στενή συνεργασία με τις χώρες του Κόλπου, χωρίς όμως να αναλαμβάνει δεσμεύσεις που θα την καθιστούν μέρος των πολεμικών τους αντιπαραθέσεων.
Η Τουρκία προβάλλει ότι έχει ανακτήσει τη θέση μιας μεγάλης περιφερειακής δύναμης, αλλά αυτό δεν πολύ απέχει από το να μετατρέψει τη Μέση Ανατολή σε χώρο στρατηγικής επιρροής της. Η διαφορά μεταξύ περιφερειακής ισχύος και περιφερειακής ηγεμονίας παραμένει καθοριστική. Σε ένα περιβάλλον όπου οι ανταγωνισμοί είναι έντονα στρατιωτικοποιημένοι και οι αντιλήψεις περί ασφάλειας μηδενικού αθροίσματος κυριαρχούν, η προσπάθεια επιβολής μιας τουρκικής τάξης πραγμάτων μπορεί να προκαλέσει περισσότερες αντιδράσεις από όσες μπορεί να αντιμετωπίσει η Άγκυρα.
Η πραγματική πρόκληση για τον Ερντογάν δεν είναι να αναλάβει τον ρόλο του περιφερειακού ηγεμόνα, αλλά να αξιοποιήσει την αυξημένη επιρροή της χώρας του χωρίς να υπερβεί τα όρια της ισχύος της, κάτι που του είναι πολύ δύσκολο στην δύση ενός πολύ φιλόδοξου βίου.





