Γιατί η πολύ αυστηρή δίαιτα γυρίζει μπούμεραγκ!

Ορισμένα από αυτά τα προγράμματα διατροφής είτε επιβάλλουν έναν ακραίο ενεργειακό περιορισμό, (πχ < 800 θερμίδες ημερησίως, επιδιώκοντας την ταχεία απώλεια βάρους – ακόμα και 1,5 έως 2,5 κιλά την εβδομάδα), είτε απλά είναι εξαιρετικά περιοριστικά ως προς την ποικιλία, αποκλείοντας ολόκληρες ομάδες τροφίμων.

Αυτά τα προγράμματα, στερούνται της απαραίτητης ποικιλίας και ισορροπίας, με αποτέλεσμα να εξουθενώνουν τον οργανισμό και να εγκυμονούν κινδύνους. Παρά την αρχική επιτυχία, το κοινό τους γνώρισμα παραμένει αποθαρρυντικό. Η απουσία σωστής διατροφικής παιδείας οδηγεί συνήθως σε έναν φαύλο κύκλο, επαναφέροντας το άτομο σε χειρότερη κατάσταση από εκείνη που ξεκίνησε, ακυρώνοντας έτσι κάθε πρόσκαιρο όφελος.

Στέρηση και ψυχολογική πίεση: Ένα υπερβολικά αυστηρό διατροφικό πλάνο, που δεν επιτρέπει την παραμικρή παρέκκλιση, ασκεί τεράστια ψυχολογική πίεση στο άτομο που προσπαθεί να το ακολουθήσει. Η προσπάθεια για απόλυτη πειθαρχία μετατρέπει συχνά τη διατροφή σε έναν εξαντλητικό ψυχαναγκασμό, που στερεί τη χαρά της καθημερινότητας. Όμως, αυτή η διαρκής καταπίεση έχει ημερομηνία λήξης. Αργά ή γρήγορα, ο οργανισμός και η ψυχολογία αντιδρούν στην αυστηρότητα, οδηγώντας το άτομο σε ξεσπάσματα στο φαγητό.

Τότε, η ανάγκη για εκτόνωση στρέφει τον άνθρωπο με βουλιμία προς όλα εκείνα τα τρόφιμα, που του ήταν “απαγορευμένα”, με αποτέλεσμα να χάνεται κάθε μέτρο και έλεγχος. Οι παρατεταμένες δίαιτες, το “yo-yo dieting” (επαναλαμβανόμενη δίαιτα και αύξηση βάρους) ή και γενικότερα, η προσπάθεια περιορισμού της τροφής – κρύβουν τον κίνδυνο για ανάπτυξη υπερφαγίας.

Μηχανισμοί που οδηγούν σε Υπερφαγία

Η εμφάνιση των υπερφαγικών επεισοδίων δεν είναι ένα τυχαίο γεγονός, αλλά το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης σύνθετων ψυχοκοινωνικών και βιολογικών μηχανισμών. Σύμφωνα με τους Spitzer et al. (1993), οι μηχανισμοί αυτοί συχνά εδράζονται σε ένα υπόβαθρο γενικής ψυχοπαθολογίας, που περιλαμβάνει την υπερβολική ανησυχία για το σωματικό βάρος, το ιστορικό κατάθλιψης και τη χρήση ουσιών ή αλκοόλ. Η υπερφαγία λειτουργεί μέσω τριών κύριων οδών:

• Η διαταραχή αποτελεί συχνά μια άμεση βιολογική και ψυχολογική αντίδραση στην παρατεταμένη στέρηση τροφής. Ο οργανισμός, υπό την πίεση της εξαντλητικής δίαιτας, ενεργοποιεί την υπερφαγία ως μηχανισμό επιβίωσης.
• Το φαγητό χρησιμοποιείται ως μέσο “αυτο-ανακούφισης” από αρνητικά συναισθήματα ή ακόμη και ως ένα είδος ασυνείδητης αυτο-τιμωρίας. Όταν το άτομο αδυνατεί να διαχειριστεί την εσωτερική του πίεση, η υπερφαγία προσφέρει μια προσωρινή φυγή από το συναίσθημα του κενού.
• Συγκεκριμένες πτυχές της προσωπικότητας “πυροδοτούν” την απώλεια ελέγχου. Η υψηλή παρορμητικότητα και η συναισθηματική αστάθεια καθιστούν το άτομο ευάλωτο σε απότομες μεταβολές της συμπεριφοράς. Η χαμηλή αυτοεκτίμηση και η υπερευαισθησία στην απόρριψη δημιουργούν ένα αίσθημα “κοινωνικής πείνας”, το οποίο το άτομο προσπαθεί να κορέσει μέσω της τροφής.

Αυτοί οι μηχανισμοί εξηγούν και την αστάθεια στο σωματικό βάρος. Ενώ το άτομο μπορεί να επιδείξει αρχικά μεγάλο ενθουσιασμό και να επιτύχει απώλεια βάρους, η έλλειψη εσωτερικών μηχανισμών διαχείρισης και η ανικανότητα ανοχής της μοναξιάς ή της ανίας, οδηγούν στην εγκατάλειψη της προσπάθειας. Έτσι, το φαγητό μετατρέπεται από πηγή θρέψης σε κύριο μέσο ελέγχου των συναισθημάτων, οδηγώντας σε έναν αέναο κύκλο απώλειας και ανάκτησης βάρους (weight cycling).

Κύκλος ελέγχου και απώλειας Ελέγχου: Ο κύκλος της υπερφαγίας τροφοδοτείται από την ψευδαίσθηση του απόλυτου ελέγχου. Όταν ένα άτομο επιβάλλει στον εαυτό του αυστηρούς κανόνες και στερήσεις, δημιουργεί μια κατάσταση διαρκούς πίεσης. Η παραμικρή παρέκκλιση από αυτούς τους κανόνες βιώνεται ως απόλυτη αποτυχία, οδηγώντας στο φαινόμενο “όλα ή τίποτα”. Σε εκείνο το σημείο, ο έλεγχος καταρρέει και δίνει τη θέση του στην απώλεια ελέγχου. Το υπερφαγικό επεισόδιο λειτουργεί τότε ως μια προσωρινή εκτόνωση του συσσωρευμένου άγχους, την οποία όμως διαδέχονται οι τύψεις και η ανάγκη για ακόμα πιο αυστηρό έλεγχο, κλειδώνοντας το άτομο σε έναν φαύλο κύκλο.

Δίαιτα: Βιώσιμες διατροφικές προσεγγίσεις

Η αντιμετώπιση της επεισοδιακής υπερφαγίας απαιτεί μια ριζική μετατόπιση από το παραδοσιακό μοντέλο της “δίαιτας” σε ένα μοντέλο διατροφικής αποκατάστασης. Η βιβλιογραφία επιβεβαιώνει ότι η εφαρμογή ενός απλού, περιοριστικού διαιτολογίου απώλειας βάρους σε άτομα με υπερφαγικά επεισόδια όχι μόνο αποτυγχάνει, αλλά συχνά επιδεινώνει τη συχνότητα των επεισοδίων. Η αποτελεσματική παρέμβαση, ανάλογα και με την σοβαρότητα της κατάστασης, βασίζεται στη συνέργεια διαιτολόγου-διατροφολόγου και ψυχολόγου. Πριν από οποιαδήποτε προσπάθεια ρύθμισης του βάρους, είναι απαραίτητο:

• Ψυχολογική υποστήριξη και θεραπεία: είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει συνεργασία με έναν ψυχολόγο/ψυχίατρο, καθώς μέσω των συνεδριών, ο ασθενής θα κληθεί να αποκωδικοποιήσει τα συναισθήματα, που πυροδοτούν τα υπερφαγικά επεισόδια. Επιπλέον η ψυχολογική υποστήριξη από ανθρώπους του κοινωνικού του περίγυρου (οικογένεια, φίλοι), είναι εξαιρετικά σημαντική.
• Η Διατροφική Εκπαίδευση: ο ασθενής θα πρέπει να καταλάβει ότι ο διαιτολόγος – διατροφολόγος δεν λειτουργεί ως “ελεγκτής”, αλλά ως τον επιστήμονα υγείας που θα τον βοηθήσει να αποδομήσει τον φόβο του για τις “απαγορευμένες” τροφές.
• Διάκριση Οργανικής και Συναισθηματικής Πείνας: Ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία είναι η εκπαίδευση του ατόμου στη διάκριση των σημάτων του σώματος: Η οργανική πείνα, η οποία εμφανίζεται σταδιακά, γίνεται αισθητή στο στομάχι και ικανοποιείται με οποιοδήποτε θρεπτικό τρόφιμο. Η εγκεφαλική/συναισθηματική πείνα, που εμφανίζεται ξαφνικά, είναι επιτακτική, εστιάζει σε συγκεκριμένες γεύσεις (συνήθως λιπαρά ή γλυκά) και δεν σταματά με τον βιολογικό κορεσμό.

Για να γίνει η διατροφή βιώσιμη, ενσωματώνονται τεχνικές που ξεπερνούν τη μέτρηση θερμίδων:

• Ενσυνείδητη Διατροφή (Mindful Eating): Η εστίαση στην εμπειρία του φαγητού (γεύση, υφή, μυρωδιά) βοηθά στην επανασύνδεση με το αίσθημα του κορεσμού και μειώνει την ταχύτητα κατανάλωσης, η οποία είναι χαρακτηριστικό της υπερφαγίας.
• Ουδετερότητας της Τροφής: Η κατάργηση των ηθικών χαρακτηρισμών (“καλό” vs “κακό” φαγητό) μειώνει την ψυχολογική πίεση και την ενοχή, η οποία αποτελεί το κύριο καύσιμο του υπερφαγικού κύκλου.
• Δομημένη Ευελιξία: Αντί για αυστηρά γεύματα, προτείνεται ένα πλαίσιο που επιτρέπει την κατανάλωση όλων των τροφίμων με μέτρο, διασφαλίζοντας ότι ο οργανισμός δεν θα νιώσει την απειλή της στέρησης.

Η υπερφαγία δεν είναι απλώς μια πρόσκαιρη “κακή συνήθεια”, αλλά ένα μήνυμα του σώματός σου προς εσένα, για έκκληση βοήθειας!

 

---

 

Η Ιουλία Μαρία Πρίγκου είναι κλινική διαιτολόγος-διατροφολόγος

Σε συνεργασία με το medNutrition