Το πανόραμα στην ενεργειακή απασχόληση παγκοσμίως

Στην Έκθεση υπογραμμίζεται ότι «η δημιουργία ενός δικτύου εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα για την ενεργειακή ασφάλεια. Σήμερα, οι ελλείψεις έχουν ήδη απτές επιπτώσεις: περίπου το 60% των εταιρειών ανέφεραν ελλείψεις εργατικού δυναμικού, θέτοντας σε κίνδυνο τα χρονοδιαγράμματα, την αξιοπιστία του συστήματος και τον έλεγχο του κόστους».

Η «επανεκπαίδευση των εργαζομένων στον ενεργειακό τομέα θα μπορούσε να βοηθήσει στην αντιμετώπιση των κενών σε εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό». Προηγούμενη ανάλυση του IEA έδειξε ότι «πάνω από το 40% των εταιρειών ενέργειας που συμμετείχαν στην έρευνα προτιμούν να προσλαμβάνουν εσωτερικά για να διατηρήσουν την τεχνογνωσία που αφορά τον συγκεκριμένο τομέα, ενώ φέτος το 50% των εργαζομένων σε ορυκτά καύσιμα δήλωσαν ότι θα έδιναν προτεραιότητα στην παραμονή τους στον ενεργειακό τομέα εάν αναζητούσαν εναλλακτική απασχόληση».

Οι θέσεις εργασίας στην ενέργεια «γενικώς πληρώνονται περισσότερο από συγκρίσιμες μη εξειδικευμένες θέσεις, αλλά οι μισθοί ποικίλλουν σημαντικά σε ολόκληρο τον τομέα. Το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και η πυρηνική ενέργεια προσφέρουν τις υψηλότερες αμοιβές, αντανακλώντας υψηλότερες απαιτήσεις δεξιοτήτων και ισχυρότερη ικανότητα ανταγωνισμού για ταλέντα. Το 2025, ο τομέας πετρελαίου και φυσικού αερίου κατέγραψε τις μεγαλύτερες αυξήσεις μισθών στις περισσότερες περιοχές, με μέσο όρο 3,7%, ακολουθούμενες από την πυρηνική ενέργεια με 3,2%, ενώ ο άνθρακας και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αυξήθηκαν κατά 1,2% και 0,8% αντίστοιχα».

Στην Έκθεση «η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) αναδεικνύεται ως ένα ισχυρό εργαλείο παραγωγικότητας στον τομέα της ενέργειας, αλλά οι σημερινές εφαρμογές δεν κάνουν πολλά για να μετριάσουν τις σοβαρές ελλείψεις σε εφαρμοσμένους τεχνικούς ρόλους».

Τα στοιχεία βασίζονται «στην ετήσια Έρευνα Απασχόλησης στον Ενεργειακό Κλάδο του IEA, η οποία συγκέντρωσε απαντήσεις από περισσότερες από 700 εταιρείες ενέργειας, συνδικάτα και εκπαιδευτικούς, παρέχοντας νέες προοπτικές σχετικά με τη δυναμική της εργασίας, τις ελλείψεις και τις εξελισσόμενες ανάγκες σε δεξιότητες. Η έκθεση περιλαμβάνει επίσης τομεακές εις βάθος αναλύσεις που προσφέρουν λεπτομερή ανάλυση των τάσεων σε διάφορα τμήματα του ενεργειακού τομέα».

Μοχλός ζήτησης

Στην έκθεση σημειώνεται ότι «ο τομέας της ηλεκτρικής ενέργειας είναι πλέον «ο μεγαλύτερος εργοδότης στον τομέα της ενέργειας, ξεπερνώντας για πρώτη φορά την προσφορά καυσίμων, καθώς η Εποχή του Ηλεκτρικού Ρεύματος επιταχύνεται. Τα τελευταία πέντε χρόνια, η απασχόληση στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας -συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής, της μεταφοράς, της διανομής και της αποθήκευσης- έχει αυξηθεί κατά 3,9 εκατομμύρια, αντιπροσωπεύοντας σχεδόν τα τρία τέταρτα όλων των προσθηκών θέσεων εργασίας στον τομέα της ενέργειας.

Η ηλιακή φωτοβολταϊκή ενέργεια αποτελεί τον κύριο μοχλό της ζήτησης, αντιπροσωπεύοντας το ήμισυ των προσθηκών θέσεων εργασίας στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας από το 2019. Η πυρηνική ενέργεια, τα δίκτυα και η αποθήκευση αντιπροσώπευαν ένα ακόμη τέταρτο των νέων θέσεων εργασίας στον τομέα της ενέργειας που παρατηρήθηκαν από το 2019, παρά το γεγονός ότι αντιμετωπίζουν πολλαπλά εμπόδια, όπως το αυξημένο κόστος εξαρτημάτων και η έλλειψη εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού. Οι επίμονες προκλήσεις στην αγορά υπεράκτιας ενέργειας έχουν επίσης επιβραδύνει την αύξηση της απασχόλησης στην αιολική ενέργεια, με απολύσεις στην κατασκευή στροβίλων, όπου οι θέσεις εργασίας μειώθηκαν κατά 6% το 2024.

Η απασχόληση στην κατασκευή οχημάτων συνέχισε να αυξάνεται, λόγω της ισχυρής αύξησης των θέσεων εργασίας που σχετίζονται με τα ηλεκτρικά οχήματα (EV), οι οποίες αυξήθηκαν κατά σχεδόν 800.000 πέρυσι. Στην Κίνα, σχεδόν το 40% όλων των θέσεων εργασίας στην κατασκευή οχημάτων συνδέεται πλέον με τα ηλεκτρικά οχήματα και τις μπαταρίες τους. Η απασχόληση σε άλλες τελικές χρήσεις ενέργειας αυξήθηκε κατά 2%, με την ηλεκτροκίνηση στα κτίρια και τη βιομηχανία να συμβάλλει σε ένα σημαντικό μέρος της αύξησης».

Περικοπές θέσεων εργατικού δυναμικού

Στην έκθεση περιγράφονται και οι αντιθέσεις στιν τομέα της ενέργεια σε όλο τον κόσμο -ενώ καταγράφεται αύξηση της ζήτησης για εργαζόμενους σε όλα τα μέρη του ενεργειακού συστήματος (όχι μόνο στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας), κάποιες επιχειρήσεις προχωρούν σε μειώσεις θέσεων.

«Οι θέσεις εργασίας στον τομέα της προμήθειας άνθρακα έχουν ανακάμψει στην Ινδία, την Κίνα και την Ινδονησία τα τελευταία χρόνια, οδηγώντας σε παγκόσμια επίπεδα απασχόλησης 8% υψηλότερα το 2024 από ό,τι το 2019, παρά τη μείωση κατά 20% στις προηγμένες οικονομίες κατά την ίδια περίοδο. Η προμήθεια πετρελαίου και φυσικού αερίου έχει ανακτήσει το μεγαλύτερο μέρος των θέσεων εργασίας που χάθηκαν το 2020, καθώς η παγκόσμια παραγωγική ικανότητα συνέχισε να επεκτείνεται. Ωστόσο, φαίνεται τώρα ότι πολλές εταιρείες εισέρχονται σε μια νέα περίοδο περικοπών ενόψει των χαμηλότερων τιμών και εσόδων του πετρελαίου, με ορισμένες μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες να ανακοινώνουν περικοπές θέσεων εργασίας το 2025».

Στην άυξηση των θέσεων εργασίας ηγήθηκαν το 2024 «οι αναδυόμενες αγορές και οι αναπτυσσόμενες οικονομίες (EMDEs), αντανακλώντας την κατάστασή τους ως ταχέως αναπτυσσόμενα κέντρα παγκόσμιας ενεργειακής ζήτησης. Συνολικά, η αύξηση της απασχόλησης ήταν ισχυρότερη στις αναδυόμενες οικονομίες, με επικεφαλής την Ινδία (5,8%), την Ινδονησία (4,8%) και τη Μέση Ανατολή (3,5%), σε σύγκριση με 2,2% στην Κίνα και μόλις 0,4% στις προηγμένες οικονομίες.

Ωστόσο, η απασχόληση παραμένει πιο συγκεντρωμένη σε οικονομίες με εδραιωμένες εταιρείες ενέργειας και αλυσίδες εφοδιασμού που σχετίζονται με την ενέργεια. Για παράδειγμα, στη Μέση Ανατολή, την Κορέα και τον Καναδά, περισσότερο από το 4% του εργατικού δυναμικού απασχολείται στον τομέα της ενέργειας – σχεδόν διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο του 2%».

Εξειδικευμένο προσωπικό

Οι ελλείψεις εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού έχουν αναδειχθεί ως κορυφαία ανησυχία για τις επιχειρήσεις, ιδίως σε ρόλους εφαρμοσμένης τεχνικής -αντιπροσωπεύουν πάνω από το μισό του ενεργειακού εργατικού δυναμικού – υπερδιπλασιάζοντας το μερίδιό τους από το 25% στην ευρύτερη οικονομία.

Η απασχόληση σε αυτούς τους ρόλους έχει αυξηθεί κατά 2,5 εκατομμύρια από το 2019. Τα περισσότερα από τα κορυφαία ενεργειακά επαγγέλματα που αντιμετωπίζουν περιορισμούς στην ενέργεια θεωρούνται ρόλοι εφαρμοσμένης τεχνικής, συμπεριλαμβανομένων των ηλεκτρολόγων, των εγκαταστατών σωληνώσεων, των εργαζομένων σε ηλεκτρικές γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και των μηχανικών, ιδίως στην πυρηνική ενέργεια. Πολλές από αυτές τις ευρύτερες κατηγορίες είναι ήδη σε έλλειψη σε ολόκληρη την ευρύτερη οικονομία.

Στις ελλείψεις του εργατικού δυναμικού περιλαμβάνεται η γήρανση: «Το ενεργειακό εργατικό δυναμικό είναι μεγαλύτερο σε ηλικία από τον μέσο όρο της οικονομίας και πολύ λίγοι εξειδικευμένοι εργαζόμενοι εισέρχονται στον τομέα για να αντικαταστήσουν τους συνταξιούχους και να καλύψουν την αυξανόμενη ζήτηση. Ορισμένοι υποτομείς αντιμετωπίζουν σοβαρότερες προκλήσεις από άλλους. Σε ρόλους στην πυρηνική ενέργεια και στο δίκτυο, για κάθε νέο εργαζόμενο που εισέρχεται, υπάρχουν 1,7 και 1,4 εργαζόμενοι που πλησιάζουν στη συνταξιοδότηση, αντίστοιχα, σε σύγκριση με τον μέσο όρο της οικονομίας που είναι 1,2.

Η πίεση είναι μεγαλύτερη στις προηγμένες οικονομίες, όπου σε ολόκληρο τον ενεργειακό τομέα υπάρχουν 2,4 εργαζόμενοι που πλησιάζουν στη συνταξιοδότηση για κάθε εργαζόμενο κάτω των 25 ετών, σε σύγκριση με αναλογία περίπου 1:1 στις αναπτυσσόμενες χώρες. Οι ανισορροπίες αναμένεται να επιδεινωθούν – μεταξύ σήμερα και του 2035, δύο στις τρεις νέες προσλήψεις θα χρειαστούν μόνο και μόνο για να αντικαταστήσουν τους συνταξιούχους εργαζόμενους στον ενεργειακό τομέα».

Σύμφωνα πάντα με την τελευταία έκδοση της Παγκόσμιας Έκθεσης για την Ενεργειακή Απασχόληση «η ζήτηση σε ολόκληρη την οικονομία για τεχνικούς εργαζόμενους με εφαρμοσμένες τεχνικές γνώσεις αυξήθηκε κατά 16% μεταξύ 2015 και 2022, ωστόσο οι αποφοιτήσεις από σχετικά επαγγελματικά προγράμματα αυξήθηκαν μόνο κατά 9%. Αυτή η ευρύτερη έλλειψη επηρεάζει πλέον άμεσα τον ενεργειακό τομέα, καθιστώντας πιο δύσκολο για τις εταιρείες να προσλάβουν και να διατηρήσουν τους ειδικευμένους εργαζόμενους που χρειάζονται.

Σχεδόν το 50% των εταιρειών ανέφεραν ότι προσλαμβάνουν από γειτονικές βιομηχανίες ή αυξάνουν την εσωτερική εκπαίδευση για να καλύψουν κενά. Για να αποφευχθεί η επιδείνωση της αναντιστοιχίας δεξιοτήτων έως το 2030, ο αριθμός των αποφοίτων που εισέρχονται στον ενεργειακό τομέα θα πρέπει να αυξηθεί κατά περίπου 40% παγκοσμίως, και ακόμη περισσότερο σε μια πορεία που ευθυγραμμίζεται με μηδενικές καθαρές εκπομπές έως το 2050.

Η επέκταση της ικανότητας κατάρτισης σε αυτό το επίπεδο θα κόστιζε περίπου 2,6 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ ετησίως παγκοσμίως – λιγότερο από το 0,1% των παγκόσμιων δημόσιων δαπανών για την εκπαίδευση. Ορισμένες περιοχές έχουν ήδη σημειώσει σημαντική πρόοδο στην προσέλκυση περισσότερων νέων στην σχετική επαγγελματική εκπαίδευση. Στην Κίνα, την Ινδονησία και τη Βόρεια Αφρική, το ποσοστό των νέων που εισάγονται σε πτυχία σχετικά με την ενέργεια αυξήθηκε κατά 25% την τελευταία δεκαετία, ενώ η Ευρώπη έχει ήδη ένα από τα υψηλότερα ποσοστά νέων που παρακολουθούν αυτά τα προγράμματα».

Με στοχευμένη επανεκπαίδευση, «περίπου τα δύο τρίτα των εργαζομένων στον τομέα της προμήθειας πετρελαίου και φυσικού αερίου διαθέτουν τις βασικές δεξιότητες που απαιτούνται για να μετακινηθούν εύκολα σε άλλους τομείς της ενέργειας, το ίδιο ισχύει και για περίπου τους μισούς εργαζόμενους που συνδέονται με αλυσίδες εφοδιασμού ηλεκτρικής ενέργειας από ορυκτά καύσιμα. Αντίθετα, ένα μικρότερο ποσοστό των ανθρακωρύχων μπορεί να επανεκπαιδευτεί γρήγορα, ιδίως όσοι βρίσκονται σε αγορές με υψηλά επίπεδα άτυπης απασχόλησης. Συνεπώς, οι εργαζόμενοι στον τομέα του άνθρακα και οι κοινότητες χρειάζονται πιο εξειδικευμένη υποστήριξη για να διασφαλιστεί μια δίκαιη, ανθρωποκεντρική μετάβαση».

Τεχνητή νοημοσύνη

«Οι εταιρείες ενέργειας υστερούν σε σχέση με άλλους τομείς στις δυνατότητες τεχνητής νοημοσύνης, με τις συγκεντρώσεις εργαζομένων με εξειδίκευση στην ΤΝ να είναι περίπου 40% χαμηλότερες από ό,τι στην τεχνολογία, τα χρηματοοικονομικά, την εκπαίδευση και τα μέσα ενημέρωσης. Και ενώ οι επενδύσεις σε δεξιότητες και δυνατότητες ΤΝ αυξάνονται στον ενεργειακό τομέα, οι τρέχουσες περιπτώσεις χρήσης δεν μειώνουν σημαντικά τη ζήτηση για εργαζόμενους με εφαρμοσμένη τεχνική στις κατασκευές, τις λειτουργίες και τη συντήρηση, οι οποίοι είναι ως επί το πλείστον χειρωνακτικοί ρόλοι που κυριαρχούνται από εργασίες που η ΤΝ δεν είναι επί του παρόντος κατάλληλη να αντικαταστήσει».

«Η συντονισμένη δράση από κυβερνήσεις, βιομηχανία και εκπροσώπους των εργαζομένων μπορεί να βοηθήσει στην αποτροπή της εξέλιξής τους σε καθοριστικό σημείο συμφόρησης και, αντίθετα, να επιτρέψει στον ενεργειακό τομέα να παρέχει υψηλής ποιότητας, καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα και να υποστηρίξει τις χώρες στην επίτευξη των στόχων τους για την ασφάλεια και τη βιωσιμότητα με οικονομικά προσιτό τρόπο».