Πώς η Ελλάδα παίζει το παιχνίδι της Τουρκίας

Η Αθήνα μπορεί να εικάζει, αλλά δεν γνωρίζει ακριβώς πώς, πότε και πόσο μακριά θα κινηθεί η Τουρκία – ούτε τι θα έκαναν πραγματικά οι σύμμαχοι της Ελλάδας στο μέλλον. Το παίγνιο είναι πολυπαραγοντικό και δικτυωμένο. Η Άγκυρα είναι ορθολογικός παίκτης, που παίζει για να βελτιώσει τη θέση της με όλα τα διαθέσιμα μέσα.

Σε τέτοιο περιβάλλον, η στρατηγική είναι διαδικασία διαρκούς μάθησης: Ξεκινάς με μια εκτίμηση για τον αντίπαλο και την αναθεωρείς κάθε φορά που εκείνος σου δίνει στοιχεία. Δεν χρειάζονται μαθηματικά για να το καταλάβεις. Όταν ο γείτονας δημιουργεί τετελεσμένα, εισβάλλει σε χώρες, απειλεί με πόλεμο και διευρύνει απαιτήσεις, το να εξακολουθείς να του συμπεριφέρεσαι όπως στον παίκτη που φαντάστηκες στην αρχή, δεν είναι απλώς αφέλεια.

Η Αθήνα μπορεί να εικάζει, αλλά δεν γνωρίζει ακριβώς πώς, πότε και πόσο μακριά θα κινηθεί η Άγκυρα – ούτε τι θα έκαναν στην πράξη οι σύμμαχοι της Ελλάδας στο μέλλον. Το παίγνιο είναι πολυπαραγοντικό και δικτυωμένο. Η Άγκυρα έχει ήδη αποκαλύψει τον “τύπο” της: Στην Κύπρο η Τουρκία απέδειξε ότι μπορεί να αλλάξει την πραγματικότητα επί του εδάφους και να μεταθέσει στην Αθήνα το δίλημμα, αν είναι δηλαδή διατεθειμένη να πληρώσει για να ανατρέψει την πραγματικότητα αυτή.

Στο Ιράκ και στην Συρία η Τουρκία απέδειξε ότι η πολεμική επέμβαση είναι βασικό εργαλείο της πολιτικής της. Έναντι της Ελλάδας, αμφισβητεί πλέον την ίδια την ελληνική κυριαρχία και ετοιμάζεται. Πρόκειται για αφοσιωμένο παίκτη, που κλιμακώνει κάθε φορά που του δίνεται η ευκαιρία. Αυτά δεν αποτελούν εικασίες για προθέσεις· είναι παρατηρήσεις πάνω σε κινήσεις. Και οι παρατηρήσεις σε ένα παίγνιο αλλάζουν τις πεποιθήσεις σου. Ή μήπως όχι;

Διαφορετικές κυβερνήσεις, ίδια “λάθη”

Το 2017 η κυβέρνηση Τσίπρα έβλεπε “νέο κεφάλαιο”. Ο Ερντογάν ήρθε στην Αθήνα και, μέσα στην ίδια επίσκεψη, άνοιξε το θέμα της Λωζάννης. Η Άγκυρα κοιτούσε το αντικείμενο· η Αθήνα την εικόνα. Και η Αθήνα προσποιήθηκε ότι ο “διάλογος” μετασχηματίζει το –
παίγνιο  μια οφθαλμαπάτη που την πρόσφερε απλόχερα στο εγχώριο ακροατήριο. Όμως, ο διάλογος από μόνος του δεν αλλάζει τις αποδόσεις. Το αποτέλεσμα: Μέχρι το 2019 η Τουρκία γεωτρούσε γύρω από την Κύπρο.

Οι κυβερνήσεις Μητσοτάκη συνέχισαν την ίδια πολιτική με άλλο περιτύλιγμα: Rafale, Belharra, συμφωνίες με συμμάχους. Ψελλίσματα διαλόγου και αγορές παρουσιάστηκαν ως απόδειξη αποτροπής. Κανένας όμως δεν αποτρέπει επειδή ξοδεύει πολλά, ή επειδή συνομιλεί· αποτρέπει όταν καθιστά τη συνέχιση της στρατηγικής του αντιπάλου ασύμφορη. Αυτή είναι το μόνο που μετράει στο πεδίο. Το αποτέλεσμα ήταν μεταξύ άλλων οι χιλιάδες παραβιάσεις ελληνικών χωρικών υδάτων, στον σκληρό πυρήνα της κρατικής κυριαρχίας.

Εμπλέκοντας τη χώρα σε συμμετρικό ανταγωνισμό ακριβών πλατφορμών, η Αθήνα έπαιξε ακριβώς το παιχνίδι που ευνοεί τον μεγαλύτερο. Όπως λέει ο καθηγητής Κώστας Γρίβας, ένας ορθολογικός παίκτης θα έκανε το αντίστροφο: Θα μετέτρεπε τη γεωγραφία του Αιγαίου σε πολλαπλασιαστή ισχύος, με κλάσμα του κόστους. Όχι επειδή τα F-35 είναι αχρείαστα. Αλλά επειδή το σωστό ερώτημα δεν είναι “ποιο όπλο είναι καλύτερο”, αλλά “ποια αρχιτεκτονική κάνει το τουρκικό τετελεσμένο ακριβότερο, ανά ελληνικό ευρώ”.

Μήπως δεν πρόκειται για “λάθος”

Η κυβέρνηση προέταξε τα “ήρεμα νερά” ως απόδειξη σώφρονος στάσης. Παρά την αριστοτεχνική επικοινωνιακή διαχείριση, η πραγματικότητα διαψεύδει το εγχώριο αφήγημα και η ελληνική “πολιτική” μοιάζει ανεξήγητη, αν θεωρήσουμε ότι το κράτος μεγιστοποιεί το εθνικό συμφέρον. Η θεωρία παιγνίων προσφέρει μια εναλλακτική ερμηνεία. Ίσως η κυβέρνηση να μην είναι ανορθολογική ή ανίκανη. Ίσως απλώς να βελτιστοποιεί άλλη συνάρτηση.

Για το κράτος, το αντικείμενο του παιγνίου είναι κυριαρχία, ασφάλεια, σχετική ισχύς. Για την ελληνική κυβέρνηση όμως υπάρχουν και άλλες αποδόσεις: Μπίζνες, “καλές σχέσεις” με διεθνείς παράγοντες, ο συμβολισμός μιας εντυπωσιακής αγοράς που μαγεύει το εκλογικό σώμα. Κλασικό πρόβλημα εντολέα-εντολοδόχου.

Και η οφθαλμαπάτη είναι πειστική. Το καινούργιο αεροσκάφος φωτογραφίζεται· τα αποθέματα πυρομαχικών, όχι. Η σύνοδος κορυφής παράγει εικόνα· η μεταβολή της σχετικής ισχύος, όχι. Τα “ήρεμα νερά” αποδίδουν αμέσως, ενώ ο λογαριασμός έρχεται χρόνια μετά – όταν οι σημερινοί πολιτικοί δεν θα βρίσκονται στην εξουσία. Αυτό εξηγεί πολλά. Δεν δικαιολογεί τίποτα.

Τα “ήρεμα νερά” ως πληροφορία για την Τουρκία

Κάθε κίνηση δίνει στην Άγκυρα δεδομένα σχεδόν δωρεάν: Πόσο γρήγορα αντιδρά η Ελλάδα, πόσο αντέχει, τι θεωρεί κόκκινη γραμμή, πότε παρεμβαίνουν οι τρίτοι, τι μένει. Στον Έβρο η κυβέρνηση απέκρουσε, ως όφειλε, μια εισβολή οργανωμένη από το τουρκικό κράτος μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες. Στην Κάσο, οι κάμερες δεν ήταν εκεί. Τι ακριβώς έκαναν οι σύμμαχοι όταν η Τουρκία εμπόδισε τις έρευνες; Και τι έκανε η ελληνική κυβέρνηση;

Το συμπέρασμα είναι σαφές: Η Τουρκία μαθαίνει. Η Ελλάδα όχι – δεν την ενδιαφέρει, γιατί παίζει άλλο παίγνιο: Παιχνίδι εντυπώσεων στο εσωτερικό, κατευνασμού στο εξωτερικό, με κεντρικό ζητούμενο να αγοραστεί χρόνος. Η Κάσος αποκαλύπτει ολόκληρο τον μηχανισμό: Τουρκικός εξαναγκασμός με ελάχιστο κόστος, ελληνική προσαρμογή, επικοινωνιακή διαχείριση στο εσωτερικό και, στον επόμενο γύρο, μια Τουρκία που γιγαντώνει τις αξιώσεις της και έχει μάθει περισσότερα για το πόσο μακριά μπορεί να φτάσει και με ποιο κόστος.

Και μαθαίνει τρία επιπλέον πράγματα: Δεν χρειάζεται να κερδίσει στον πρώτο γύρο, αρκεί να μεταφέρει ζωντανές τις απαιτήσεις της στον επόμενο. Η Ελλάδα αποδίδει τεράστια αξία στην αποφυγή της έντασης και δέχεται να χάνει λίγο κάθε φορά, ώστε να μη διακινδυνεύσει να χάσει πολύ μία φορά. Οι τρίτοι ενδιαφέρονται περισσότερο να κατευνάσουν, παρά να τιμωρήσουν εκείνον που κλιμακώνει. Έτσι, όμως, το τουρκικό κόστος εξατμίζεται, οι απαιτήσεις διογκώνονται και η ελληνική σχετική θέση απομειώνεται σε κάθε γύρο – καθιστώντας μια μελλοντική τουρκική επέμβαση φθηνότερη και πιθανότερη.

Το κατώφλι του πολέμου

Ο πόλεμος κοστίζει. Γι’ αυτό συνήθως υπάρχει ένα ειρηνικό αποτέλεσμα που και οι δύο πλευρές προτιμούν. Το ερώτημα είναι πότε αποτυγχάνει η διαπραγμάτευση. Όσο η Άγκυρα κρίνει ότι το όφελος μιας στρατιωτικής ενέργειας είναι μικρότερο από το κόστος της, δεν κινείται. Αν όμως συμβούν ταυτόχρονα τέσσερα πράγματα  – αυξηθεί η σχετική της ισχύς, παραμείνει υψηλή η αξία του τετελεσμένου, μειωθεί η εκτίμησή της για την ελληνική αποφασιστικότητα και κρίνει διαχειρίσιμες τις διεθνείς αντιδράσεις – η σχέση αντιστρέφεται. Η κίνηση που χθες ήταν ασύμφορη μπαίνει σήμερα στον υπολογισμό και αύριο γίνεται συμφέρουσα.

Καμία σοβαρή ανάλυση δεν θεωρεί τον πόλεμο βέβαιο. Η ελληνική πολιτική όμως τον κάνει πιθανότερο: Μεταβάλλει σταδιακά τις συνθήκες ώστε η χρήση ισχύος να γίνεται περισσότερο ορθολογική επιλογή για την Τουρκία. Και δεν θα τη συγκρατήσει το γεγονός ότι η Αθήνα επιθυμούσε ειρηνικό “συμβιβασμό”. Η επιθυμία της Αθήνας είναι ήδη μέρος του υπολογισμού της.

Τι θα έκανε ένας ορθολογικός παίκτης

Όταν διακυβεύεται η ισορροπία ισχύος και τα κυριαρχικά δικαιώματα, πρώτη έρχεται η επιβίωση και μετά οι μπίζνες. Η λογική επιτάσσει σκλήρυνση της ελληνικής στάσης και αλλαγή αντικειμένου: Από τις οφθαλμαπάτες, στην ισχύ. Η Κύπρος στο κέντρο του παιγνίου. Η Ελλάδα χρειάζεται μακροχρόνιο εθνικό δόγμα απελευθέρωσης. Ο χρόνος οφείλει να καθιστά την κατοχή ακριβότερη. Ελλάδα και Κύπρος χρειάζονται κοινή στρατηγική απέναντι στα ευρωπαϊκά προνόμια που γιγάντωσαν την τουρκική οικονομία.

Η ΕΕ πρέπει να λειτουργεί ως μοχλός. Η Άγκυρα μάς προσφέρει άφθονες ευκαιρίες: Εκπομπές άνθρακα, επικίνδυνα απόβλητα στην Αλιάγα, ανθρώπινα δικαιώματα, εργαλειοποίηση της μετανάστευσης, απειλή πολέμου, εχθρικές ενέργειες. Και ζητά ταυτόχρονα ανακούφιση από τον ευρωπαϊκό μηχανισμό άνθρακα, αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης, απελευθέρωση θεωρήσεων, πρόσβαση σε Ευρωπαϊκά προγράμματα. Κάθε όφελος που απαιτεί ομοφωνία πρέπει να έχει τουλάχιστον ισομεγέθες αντίτιμο σε Κυπριακό, Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο – αλλιώς μπλοκάρεται. Το ελληνικό “όχι” κοστίζει λίγο στην Ελλάδα και πολλά στην Τουρκία. Όπως είπε πρώην υφυπουργός, απευθυνόμενη στο ελληνικό κοινό, “το τζάμπα πέθανε”.

Το Αιγαίο πρέπει να είναι χώρος άρνησης. Δικτυωμένη, πολυεπίπεδη άρνηση πρόσβασης – αφορμή για τεχνολογική επανάσταση και αναγέννηση της οικονομίας σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας. Πλήρης και άμεση άσκηση όλων των νομίμων δικαιωμάτων της χώρας και κανόνες εμπλοκής που καθιστούν την παραβίαση χωρικών υδάτων και εναερίου χώρου θανάσιμα επικίνδυνη για εκείνον που την επιχειρεί. Σε ένα παίγνιο όπου τα τετελεσμένα δημιουργούνται ευκολότερα απ’ όσο ανατρέπονται, όποιος αποδέχεται ότι θα κινηθεί δεύτερος μπορεί να έχει χάσει πριν καν αντιδράσει.

Η οικονομία πρέπει να έχει στρατηγικό βάθος. Καμία αποτροπή δεν μπορεί να σταθεί πάνω σε δημογραφική συρρίκνωση, διογκούμενο ιδιωτικό χρέος, αποβιομηχάνιση και καταδιωκόμενη αγροτική παραγωγή. Η Τουρκία πέρασε από την εισαγωγή σχεδόν του συνόλου του οπλισμού της, στην εγχώρια παραγωγή drones, πλοίων και πυραύλων. Η Ελλάδα στο ίδιο διάστημα αποβιομηχανίστηκε και έχασε τους νέους της. Χρειάζεται να ξαναχτίσει παραγωγική βάση, να κατοχυρώσει ενεργειακή και επισιτιστική αυτάρκεια, να παράγει η ίδια τα όπλα της και πάνω απ’ όλα να κρατήσει και να μεγαλώσει τον πληθυσμό της. Η ισχύς δεν αγοράζεται. Παράγεται.

Το σκορ

Μετά από μία δεκαετία της ίδιας “πολιτικής”, έγινε η Τουρκία λιγότερο αναθεωρητική; Λιγότερο ικανή να ασκήσει στρατιωτική πίεση; Εγκατέλειψε το casus belli; Τις γκρίζες ζώνες; Τις αξιώσεις αποστρατιωτικοποίησης; Το τουρκολιβυκό; Το αντίθετο. Διατήρησε κάθε απαίτηση, πρόσθεσε νέες, ανέπτυξε την πολεμική της βιομηχανία, και κέρδισε έδαφος και πολύτιμες πληροφορίες για το πώς αντιδρά η Ελλάδα.

Και η Ελλάδα; Αγόρασε πρόσκαιρη ηρεμία. Αγόρασε ακριβά όπλα, χωρίς να αξιοποιήσει τη γεωγραφία της. Και κατέστησε την άρνησή της να σηκώσει ανάστημα απολύτως ορατή σε εχθρούς και φίλους. Η Τουρκία παίζει επαναλαμβανόμενο παίγνιο: Παρατηρεί, μαθαίνει, αναθεωρεί, περιμένει καλύτερες αποδόσεις. Η Ελλάδα επαναλαμβάνει την ίδια στρατηγική εγχώριας παραπλάνησης και εξωτερικού κατευνασμού.

Αυτό φέρνει πιο κοντά τη στιγμή που η Άγκυρα θα ζυγίσει κόστος και όφελος και θα κρίνει ότι αξίζει να παγιώσει στο πεδίο τις αξιώσεις της. Τότε θα είναι αργά να ανακαλύψουμε ότι η αποτροπή δεν ήταν τα Rafale, οι φωτογραφίες και τα “ήρεμα νερά”. Τότε η ιστορία θα γράψει με μαύρα γράμματα τα ονόματα όσων οδήγησαν εκεί τη χώρα. Η Ελλάδα όμως θα έχει ήδη ζήσει μια νέα καταστροφή.