Από τη Χούντα στα Μνημόνια – Το ταξίδι στη σφαίρα των ιδεών

Ουσιαστικά η Νέα Kριτική Θεωρία από τότε άρχισε να υπάρχει ως θεωρητικοποίηση και της πράξης του κινήματος, της ιστορικής εμπειρίας του διεθνούς κινήματος κ.τ.λ., αλλά και πρωταρχικά της ατομικής πράξης των τότε αγωνιστών συγκεκριμένα. Όμως, κατά κανόνα όσοι μετείχαν στις διάφορες οργανώσεις και κινήματα, ακόμη και της ριζοσπαστικής Aριστεράς, από το 1973 και μετά, αρχίζουν να μην πολυασχολούνται με τη θεωρία. Έχουν συνήθως μια κριτική στάση, στη συνέχεια των γνώσεών τους, των θεωρητικοποιήσεων των μεγάλων ηγετών του κινήματος, αλλά δυστυχώς απέκτησαν και μια μάλλον παθητική στάση.

Το σύστημα είχε αρχίσει να είναι, ή τουλάχιστον να παρουσιάζεται, άτρωτο. Η νέα αυτή κατάσταση που διαμορφώθηκε ως άλλη πλευρά του ακτιβισμού ιδίως μετά το 1973 είχε σαν αποτέλεσμα τη μη συστηματική προσπάθεια διερεύνησης των θεωρητικών και πρακτικών θεμάτων από ακτιβιστές πλέον και όχι γκραμσιανούς αγωνιστές. Στη συνέχεια οι διάφορες πρακτικιστικές-ακτιβιστικές οργανώσεις με την κρίση του κινήματος που εμφανίστηκε στη μεταπολίτευση διαλύθηκαν.

Εκτοτε δεν έμεινε παρά ο μοναχικός θεωρητικός και πρακτικός δρόμος. Πρέπει να φθάσουμε στην κίνηση για την υπεράσπιση του ΚΑΠΑ στο Παρίσι για να γίνει κάποια επανασύνδεση της θεωρίας με την πράξη, ή τουλάχιστον στην κρίσιμη αυτή περίοδο να ακούγονται πάλι θετικά οι θεωρητικές προσεγγίσεις. Είχαν προηγηθεί  παρεμβάσεις σε αμφιθέατρα στο Παρίσι στους φοιτητικούς κύκλους που ήταν ακόμη ζωντανό το πνεύμα του κινήματος, στη συνέχεια εισηγήσεων διαφόρων θεωρητικών και οι οποίες είχαν προκαλέσει κάποια αίσθηση.

Mετά, όταν άρχισε η επέλαση της παγκοσμιοποίησης και η κρίση του 2008 και τα Μνημόνια ευαισθητοποιήθηκε κάπως ένα μικρό κοινό, αν και οι παλιοί φίλοι και σύντροφοι που ζούσαν ακόμη είχαν μείνει προσηλωμένοι στα παλιά σχήματα. Η εμπειρία, όμως, του κινήματος δίδαξε ότι προέχει η διατήρηση μιας έστω και κατ’ ελάχιστον αυτόνομης κριτικής στάσης, ως προϋπόθεση συστηματικότερων κριτικών πάντοτε προσεγγίσεων και θεωρητικοποιήσεων.

Αυτή η στάση απέδωσε έστω και σχετικά και στην περίοδο της κριτικής της έντονης τάσης προς την απο-ιδεολογικοποίηση που ακολούθησε στην αρχή της δεκαετίας του 1990, στην ιδεολογική μεταστροφή ή και αντιστροφή, στη συστηματική κριτική του μεταμοντερνισμού. Στη συνέχεια η περίοδος της μοναχικής αλλά συστηματικής όμως πλέον σύλληψης και συγκρότησης της Νέας Κριτικής Θεωρίας και πράξης μέχρι σήμερα.

Η όλη πορεία κατέληξε να γίνει απελπιστικά μοναχική, καθόσον πολλοί φίλοι αγωνιστές, θεωρητικοί και καλλιτέχνες εγκατέλειψαν τον μάταιο τούτο κόσμο, ενώ άλλοι εγκατέλειψαν τον αγώνα. Όμως, τουλάχιστον κατορθώθηκε η διατήρηση των κριτικών παραδόσεων του ιστορικού και του νεότερου ριζοσπαστικού κινήματος, προσβλέποντας πάντοτε σε καλύτερες ημέρες. Νέα Κριτική Θεωρία όμως πάντοτε, απέναντι στο σύστημα, πάντοτε αυτόνομα και κριτικά. Και κυρίως πράξη. Διαρκώς κριτική πράξη και αντίσταση…

H ύπαρξη του ερευνητή των δύσκολων κοινωνικών θεμάτων δεν μπορούσε παρά να ταυτιστεί με τη θεωρία. Η ζωή ως θεωρία, μόνον ως θεωρία. Νέα Κριτική Θεωρία ειδικότερα. Αλλά κι αυτή ως πράξη. Και η πράξη ως διαρκής θεωρία και συνάμα ως διαρκής αντίσταση, σύμφωνα και με τον Μπέρνχαρντ. Η συνέντευξη, η διάλεξη, η εισήγηση, το κείμενο, είναι μορφές ύπαρξης-αντίστασης. Αρκετές συνεντεύξεις, διαλέξεις και εισηγήσεις έγιναν κείμενα, μερικές φορές αυτοτελή, και κάποιες φορές μάλιστα αυτούσια. Άλλες φορές έγιναν κείμενα με αλλαγές, τροποποιήσεις, συμπληρώσεις κ.α.

Και μια φορά η διάλεξή για τον Στέρη έγινε βιβλίο: Τα βασικά σημεία της διάλεξης μετεξελίχθηκαν σιγά-σιγά σε κεφάλαια του βιβλίου, διατηρώντας ουσιαστικά τη βασική δομή της διάλεξης. Το ίδιο ισχύει και για τα μαθήματα και τις σημειώσεις για μαθήματα ή μετά τα μαθήματα. Όλα έχουν ουσιαστικά μια υπόσταση. Εκφάνσεις μιας συνεχούς και συστηματικής θεωρητικοποίησης. Μιας  αυθεντικής, πρωτότυπης, καινοτόμας, ρηξικέλευθης Νέας Κριτικής Θεωρίας και πράξης.

Οι διαλέξεις, οι εισηγήσεις, οι συνεντεύξεις ως στοχασμός, ως μια συνειδητή στοχαστική πράξη που θέλει να είναι, προσπαθούν να κάνουν συμμέτοχο και τον ακροατή. Το ίδιο ισχύει για όλη τη Νέα Κριτική Θεωρία, παρά την παντοτινή, τη δομική αποστασιοποίηση, μπρεχτικής προέλευσης, μορφής, έμπνευσης, επίδρασης, με βάση  το έργο του Μπρεχτ.

Το δίπολο Μπρεχτ-Μπέκετ και η τραγική δομή της θεωρίας

Οι Μπρεχτ-Μπέκετ είναι ένα ανυπέρβλητο δίπολο, που σε καθορίζει άμεσα και έμμεσα, ρητά και υπόρρητα από την αρχή της όλης θεωρητικής προσπάθειας. Οι επιδράσεις βέβαια δεν περιορίζονται σε αυτούς τους δύο καθοριστικούς, προσδιοριστικούς, θεατρικούς συγγραφείς της πρωτοπορίας. Η θεωρητικοποίηση δομικά είναι ένα τραγικό θεατρικό έργο, ευριπίδειας κυρίως μορφής, αλλά επικαιροποιημένη και διαμεσολαβημένη από τον Μπρεχτ και τον Μπέκετ. Άλλοτε περισσότερο από τον έναν και άλλοτε από τον άλλο. Σύνθεση;

Ανώτερο και από τη φύση του σύνθετο επίπεδο σκέψης, στοχασμού, προβληματικής. Σκέπτεσαι θεωρητικά, σημαίνει ότι σκέπτεσαι με έννοιες, και κατά τον Αντόρνο με μοντέλα, σε ένα κάποιο επίπεδο στοχασμού, προβληματικής. Σκέπτεσαι κριτικά αφετηριακά μάλιστα και για πάντα σε σχέση με την τέχνη, την κουλτούρα, την ιδεολογία, την κοινωνία, τον πολιτισμό, τις αλληλοδράσεις, τις αλληλοσυνδέσεις τους κ.τ.λ. σημαίνει ότι πλέον ζεις με τη θεωρία. Με την Κριτική Θεωρία ειδικότερα, καθόσον το πέρασμα από τη μια κατάσταση στην άλλη είναι ένα πέρασμα κριτικό, ένα πέρασμα σε μια νέα κριτική κατάσταση.

Η πράξη μέσα σε αυτή τη σύνθετη κατάσταση είναι μια οντότητα σε διασύνδεση με αυτές τις συνεχώς μεταλλασσόμενες διαλεκτικά καταστάσεις, αλλά και αυτόνομη, αυθύπαρκτη, αυτοτελής: Η πράξη απέναντι στη Νέα Κριτική Θεωρία και απέναντι στο σύστημα. Η παραδειγματική πράξη των πρωτοποριών, ιστορικών και νεότερων, η κοινωνική ριζοσπαστική πράξη. Η πράξη  ως τέτοια, αλλά πάντα και ως σύνθετο αποτέλεσμα της ιστορικοκοινωνικής συνειδητοποίησης.

Η λογική του έργου για τον Σκλάβο είναι πάντα παρούσα. Ουσιαστικά η Νέα Κριτική Θεωρία και πράξη είναι μία συστηματοποίηση, επέκταση και ανασυγκρότηση αυτής της λογικής και μεθοδολογίας: Επισήμανση, ανάδειξη των αντιθέσεων και των αντινομιών χωρίς απολυτοποιήσεις και χωρίς εύκολες λύσεις. Συνεχείς προσδιορισμοί-οριοθετήσεις του (ή των) πεδίου(-ων) (délimitations de champs), συνεχείς κριτικές πάντα θεωρητικοποιήσεις, αν και οι αντινομίες, όπως είχε επισημάνει και ο Γκράμσι στον μοντερνισμό επιμένουν και στην παγκοσμιοποίηση μάλιστα αποκτούν ακραίες μορφές.

Στη Νέα Κριτική Θεωρία και πράξη δεν υπάρχουν βεβαιότητες. Η σημασία των μη λεχθέντων άμεσα, των υπονοούμενων, των κειμένων και των συγκειμένων, των σηματοδοτήσεων (significations) μέχρι την απελευθέρωση, αλλά πρώτιστα σήμερα για την απελευθέρωση: Παρελθόν, παρόν, μέλλον, κατά το γκραμσιανό πάντοτε σχήμα, με επίκεντρο το αναγκαίο διαλεκτικό ξεπέρασμα των αντινομιών…