Από την κριτική του Μεταμοντερνισμού στην απελευθερωτική πράξη

Πολλά παλαιότερα θέματα, επαναθεωρητικοποιημένα κριτικά, αλλά και νέα θεωρητικοποιημένα υπό την οπτική της αναγκαίας κριτικής του μεταμοντερνισμού, οδηγούσαν στη διαδοχική-παρατακτική (parataxe λέει ο Αντόρνο) θεωρητικοποίηση μέσω της συγγραφής μικρών δοκιμίων. Με πολλά μικρά δοκίμια –κατά κανόνα πάντοτε λιγότερο ή περισσότερο αυτοτελή– συγκροτήθηκε από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 μια ριζικά, και κυρίως μεθοδικά νέα θεωρητικοποίηση. Σε διάλογο βέβαια με τους μεγάλους κριτικούς φιλόσοφους και θεωρητικούς από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, και στη συνέχειά τους και στη συνέχεια των κατακτήσεων της αισθητο-καλλιτεχνικής πρωτοπορίας του 20ου αιώνα και κυρίως του καινοτόμου, αυτόνομου και δημιουργού πνεύματός της, και μάλιστα ίσως όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία, συγκροτήθηκε σιγά-σιγά η Νέα Κριτική Θεωρία και πράξη.

Έτσι, δημοσιεύτηκε το ιδρυτικό κείμενο Κοινωνική Θεωρία και Αισθητική, ενώ με το έργο Θεωρία Πολιτισμού, η νέα αυτή θεωρητικοποίηση αποκτά ουσιαστική υπόσταση. Με το Κριτική Θεωρία της Μοντέρνας Τέχνης δίνεται το στίγμα της νέας θεωρητικοποίησης στο χώρο της αισθητικής, ενώ με το “Προς τη μεταπαγκοσμιοποίηση” και το “Η εποχή της καθορισμένης άρνησης” σε συνθήκες δύσκολες πλέον λόγω κρίσης, που εντωμεταξύ έχει ξεσπάσει, η νέα αυτή θεωρητικοποίηση αποκτά δύο συγκροτημένες σύγχρονες γενικότερες προσεγγίσεις.

Στη συνέχεια ολοκληρώθηκαν τρεις νέοι τόμοι για τον Σκλάβο –ουσιαστικά ήταν μια πρώτη λιγότερο ή περισσότερο σημαντική προσπάθεια συγκεκριμενοποίησης αυτής της νέας θεωρητικοποίησης– και τρεις νέοι τόμοι με νεώτερα κείμενα-δοκίμια Νέας Κριτικής Θεωρίας και Πράξης, που επεκτείνουν, ανασυγκροτούν και, λαμβάνοντας υπόψη τα νεώτερα δεδομένα, συστηματοποιούν την όλη αυτή προσπάθεια, πάντα με ανοιχτό, διερευνητικό και διαλογικό τρόπο. Ουσιαστικά βέβαια όλα αυτά τα βιβλία συγκροτούνται από μικρά και, κατά κανόνα, αυτοτελή κείμενα-δοκίμια, πάντοτε μέσα στο πνεύμα του νεαρού Λούκατς.

Το τραγικό πνεύμα του Σκλάβου, τα τραγικά αδιέξοδα, η τραγωδία γενικότερα της νεώτερης σκέψης, όπως την έχουν επισημάνει και αναδείξει ο νεαρός Λούκατς και στη συνέχεια ο Γκολντμάν, διαπερνούν όλα αυτά τα κριτικά κείμενα, τα οποία εναγώνεια προσπαθούν να ανιχνεύσουν μια χαραμάδα αισιοδοξίας, μη χάνοντας  την ελπίδα στον άνθρωπο. Στον σκεπτόμενο ορθολογικά και δρώντα ιστορικοκοινωνικά άνθρωπο.

Η αντίθεση με τον Χάμπερμας

Βασική θέση σε αντίθεση με τον ύστερο δυστυχώς Χάμπερμας, ήταν και είναι: O Διαφωτισμός και ο Ανθρωπισμός ως μεγάλες νεώτερες ιστορικές κατακτήσεις πρέπει να διατηρηθούν ως τέτοιες. Προσπαθώντας πάντοτε να τις βελτιώσουμε, να τις συμπληρώσουμε, ακόμη και να τις ανασυγκροτήσουμε, με βάση τα διδάγματα της τραγικής εμπειρίας του ναζισμού και του φασισμού, αλλά όχι να τις εγκαταλείψουμε άκριτα.

Η μεταμοντέρνα και η αντι-άνθρωπο- εγκατάλειψή τους από τους νεοσυντηρικούς όλων των αποχρώσεων, οδηγούν άμεσα ή έμμεσα, κρυφά ή φανερά, και στην εγκατάλειψη της “μεταφυσικής την ώρα της πτώσης της”, για να θυμηθούμε και τον Αντόρνο της αρχής της κρίσιμης Dialectique négative. Δηλαδή, στην εγκατάλειψη της όποιας δυνατότητας κριτικής σκέψης έχει μείνει μετά το Άουσβιτς, αλλά  και του Γκιουλάγκ, αλλά και όποιας κριτικής δυνατότητας έχει μείνει στον Λόγο, όσο αυτός ακόμη δεν έχει εργαλειοποιηθεί πλήρως, που ήταν και ο εφιάλτης του Χορκχάϊμερ.

Αλλά και όχι μόνο αυτό. Η αναφορά στις πηγές της νεώτερης σκέψης, με επίκεντρο πάντα τον σκεπτόμενο και δρώντα ορθολογικά άνθρωπο, επιτρέπει να διερευνήσουμε και να κατακτήσουμε όσο πιο κριτικά και διαλεκτικά γίνεται τα σύγχρονα τραγικά αδιέξοδα που έχουν δημιουργήσει η παγκοσμιοποίηση, ο ταξηφιλευθερισμός, ο πολεμοχαρής πολεμοκρατικός σύγχρονος ολιγαρχικός-δεσποτικός καπιταλισμός κ.α. Κάθε άλλη στάση οδηγεί αναπόφευκτα, άμεσα ή έμμεσα, ρητά ή υπόρρητα, στη συνθηκολόγηση και στην απολογητική του συστήματος.

Μέσα στις σύγχρονες ολικά αδιέξοδες συνθήκες, η μορφή των μικρών και με διαφορετικές θεματικές κειμένων προσπαθεί να βγάλει τη σκέψη από το αποστεωμένο και ουσιαστικά ιδεαλιστικό, και εν πολλοίς προκατασκευασμένο παραδοσιακό-ιδεαλιστικό θεωρητικό σύστημα. Στην εποχή δε του τέλους των βεβαιοτήτων, των ασύμμετρων απειλών και των αμέτρητων αντινομιών –πρώτος ο Γκράμσι στη φυλακή είχε επισημάνει– μέσω αυτής της μορφής κειμένων –και συνεχών παρεμβάσεων– η σύγχρονη νέα λογική έρευνα, σκέψη και πράξη είναι δομικά ανοιχτή και αντιτελεολογική. Κι αυτός, καθώς η πρώην τελεολογική θεωρητικοποίηση του DIAMAT (και όχι μόνον) ήταν ουσιαστικά προκατασκευασμένη και ιδεοληπτική, χωρίς πάντα να εγκαταλείπεται ο υπέρτατος σκοπός της αναζήτησης της δικαιοσύνης και της απελευθέρωσης του ανθρώπου.

Η κριτική του Μεταμοντερνισμού

Απέναντι στο σύστημα, τους μανδαρίνους, τους ψευτο-ιστρούκτορες, αλλά με συνεχή θεωρητική έρευνα και επεξεργασία, ο κύριος στόχος είναι η σύλληψη και η συγκρότηση μιας νέας απελευθερωτικής, μαρκουζεϊκής πάντοτε έμπνευσης, θεωρητικοποίηση χωρίς κενά, λάθη, υπερβολές, και πάντα στη συνέχεια της βιβλιογραφίας, χωρίς ποτέ αυτή να αναπαράγεται μηχανικιστικά. Η θεωρητική και ιδεολογική εξάλλου αυτονομία ήταν και παραμένει το κύριο πρόταγμα αυτής της επίμονης προσπάθειας, όσο και το μεγάλο ζητούμενο.

Το όλο εγχείρημα ήταν και είναι δύσκολο, ειδικά αν ληφθεί υπόψη και το γεγονός της υποχώρησης έως κατάρρευσης των μεγάλων θεωρητικών και ιδεολογικών αναζητήσεων και συζητήσεων, και ειδικά αυτών που αναδείχθηκαν από το Μάη 68, την Άνοιξη της Πράγας κ.τ.λ. Όμως, ακολουθώντας συνέχεια και συστηματικά μια ανοιχτή, πολύμορφη και πολυεπίπεδη πρακτική ερευνών και διερευνήσεων, και με βάση πάντοτε τις θεμελιακά αυτόνομες ιστορικές κατακτήσεις των αισθητοκαλλιτεχνικών πρωτοποριών, συγκροτήθηκε προοδευτικά η Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη αυτόνομα.

Συγκροτείται στη συνέχεια εννοείται της Σχολής της Φρανκφούρτης, αλλά αυτόνομα πλέον, με δική της λογική και μεθοδολογία, με δικές της αρχές και προτάγματα. Ο συνθηκολογημένος όσο και αλλοτριωτικός μεταμοντερνισμός έπαψε πλέον να είναι αναφορά. Σημασία είχε και έχει πλέον ο αναγκαίος και επιβαλλόμενος αυτοπροσδιορισμός διά της πράξης, θεωρητικής και ιδεολογικοπολιτικής: το απελευθερωτικό ξεπέρασμα διά της καθορισμένης αρνητικής κριτικής και πράξης.

Υποσημείωση

Βασικό κείμενο αναφοράς ήταν το άρθρο του Γ. Χάμπερμας “La modernité: Un projet inachevé” (Critique, N. 413, σσ. 950-967) και στη συνέχεια το βιβλίο του, Le Discours philosophique de la modernité, (Gallimard). Δεν περιορίστηκα όμως σε αυτή την κριτική του Χάμπερμας, αρκετά μετριοπαθή. Προσπάθησα, όμως, με βάση την ιστορία της μοντέρνας τέχνης να φθάσω μέχρι τη ρίζα, όπως ήθελε και ο νεαρός Μαρξ, του θέματος. Δηλαδή, στην προκειμένη περίπτωση στην κριτική της καπιταλιστικής μετεξέλιξης προς την παγίωση του συστήματος και την αντεστραμμένη ιδεολογική αναπαραγωγή-απολογισμό-υπεράσπισή του από τους μεταμοντέρνους ιδεολόγους.

Έτσι, διευρύνοντας την όλη έρευνα αναδείχθηκαν νέα θέματα, που με την εμφάνιση λίγο αργότερα της θεωρίας περί τέλους της ιδεολογίας από τον νεοσυντηρητικό-απολογητή του συστήματος Φουκουγιάμα, πήρε άλλη διάσταση το όλο θέμα, ουσιαστικά με την παγκοσμιοποίηση, που επέφερε ριζικές πλέον αλλαγές στη δομή και στο εποικοδόμημα του συστήματος. Έτσι συγκρότησα στη Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη, δηλαδή μια νέα ριζοσπαστική ερευνητική ιδεολογική και επιστημονική υπόθεση με σύγχρονους, μοντέρνους πάντοτε όρους.

 

---

 

Γράφει ο καθηγητής Βασίλης Φιοραβάντες