Από τον μεταμοντερνισμό στη σύγχρονη νεοφασιστική απειλή

Και ακριβώς, η Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη συνιστά μια ενιαία (ενιαιακή κατά τον Πλωτίνο) σύλληψη και των δύο, βγάζοντας έτσι τη σκέψη από το νεοκαντιακό κριτικισμό, χωρίς όμως και να ξεπέφτει στον πρακτικισμό, όπως απευχόνταν και ο Αντόρνο. Με αναφορά εννοείται στην 11η θέση του Μαρξ για τον Φόϋερμπαχ, χωρίς όμως να δέχεται τις νεοκαντιανής ουσιαστικά έμπνευσης ενστάσεις και ενδοιασμούς του Αντόρνο. Έτσι αναζητούμε πάντοτε την απελευθερωτική πράξη, σύμφωνα με την ιστορική επισήμανση-προτροπή του Μαρκούζε, γνήσιου κληρονόμου του λουξεμπουργικού επαναστατικού πνεύματος και συνεχιστή της γκραμσιανής σύλληψης της πράξης.

Η ριζική και συστηματική κριτική του μεταμοντερνισμού μας οδηγεί στην εξίσου, αν όχι περισσότερο, σημαντική επεξεργασία μιας συστηματικής θεωρίας του μοντερνισμού, με βάση την ιστορία και τη θεωρία της μοντέρνας τέχνης, ιστορικής και νεότερης. Η αντιπαράθεση με το μεταμοντερνισμό 0150 στη συνέχεια του άρθρου κριτική του Χάμπερμας– έθεσε τις βάσεις για μια ανασυγκρότηση-αναδόμηση του μοντέρνου μοντέλου: Συστηματική πλέον θεωρητικοποίηση του μοντερνισμού αυτόνομα, και συγχρόνως εμβάθυνση σχετικά με τις βάσεις του, μορφολογικές και αισθητικές, τη γένεση και την εξέλιξή του.

Έτσι, ουσιαστικά δημιουργήθηκε μια νέα θεωρητικοποίηση: Ο αισθητικός μοντερνισμός, θεωρητικοποιημένος σε συνδυασμό με τον κοινωνικό και ιδεολογικό, αλλά και το κοινωνικό κίνημα γενικότερα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο της γενικότερης, συστηματικότερης και αναβαθμισμένης θεωρητικοποίησης του μοντέρνου, κεντρική θέση έχει ο Σκλάβος, ο Τζιακομέττι και ο Στέρης, αλλά και οι άλλοι μεγάλοι καλλιτέχνες της πρωτοπορίας που μελέτησα στη συνέχεια: Στάμος, Κουνέλης, Σαραφιανός, Κοντός, Τούγιας, Μοντιλιάνι, Μάρντεν, κ.α. Επίσης, τα μεγάλα ρεύματα της πρωτοπορίας: Cobra, αμερικάνικος αφηρημένος εξπρεσιονισμός, Μινιμαλισμός, Arte Pauvera, κ.α. με έμφαση πάντοτε στην ρωσική πρωτοπορία*.

Γενικότερα δε, μοντερνισμός, πρωτοπορία και Κριτική Θεωρία πηγαίνουν μαζί, είναι αλληλένδετες δυναμικές καταστάσεις, και με τη μια ή την άλλη μορφή συνιστούν μια από τις βάσεις της Νέας Κριτικής Θεωρίας και Πράξης. Μια άλλη είναι το ίδιο το ριζοσπαστικό κοινωνικό κίνημα και γενικότερα το κίνημα της αμφισβήτησης, καθώς και η ίδια η κριτική πράξη, η πράξη διαρκούς αντίστασης-απελευθέρωσης τουλάχιστον από τις διάφορες ψευδείς αντιλήψεις –les faux semblants όπως έλεγε ο Σατλέ– μέσα στις δεδομένες πάντοτε ιστορικές συνθήκες: κοινωνικές, πολιτικές, ιδεολογικές, καλλιτεχνικές, αισθητικές, πολιτισμικές. Έτσι αναδύεται η ιστορική σημασία της απελευθερωτικής πράξης στη συνέχεια του νεοανθρωπιστικού μαρξισμού, με προεξάρχοντα τον Μαρκούζε. Η πράξη κατά την 11η θέση για τον Φόιερμπαχ, όμως, πριν και πάνω από όλα.

Οι τυμβωρύχοι του μεταμοντερνισμού

Στην εποχή του τέλους των μεγάλων αφηγήσεων, όπως διακήρυτταν με περιττό θράσος οι τυμβωρύχοι του κινήματος μεταμοντέρνοι, συγκροτήθηκε μια νέα, αλλά παρόλα αυτά συνεκτική, ορθολογική και δυναμική Κριτική Θεωρία και Πράξη και μάλιστα σε διαρκή διαδικασία διεύρυνσης, επέκτασης, όπως ήθελε ο Γκολντμάν. Συστηματοποιεί συνεχώς τις διάφορες κριτικές εννοιολογήσεις μας, όπως επέμενε εμφατικά ο Σατλέ, με επίκεντρο την αναζήτηση, με όρους ιδεολογικής ηγεμονίας, όπως ήθελε ο Γκράμσι, απελευθερωτικής, πάντα κατά τον Μαρκούζε, στην εποχή της ολικά πραγμοποιημένης και πραγμοποιητικής παγκοσμιοποίησης. Η Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη εν τω γίγνεσθαί της προς τη συνειδητοποίηση της ανάγκης της απελευθέρωσης της ύψιστης κοινωνικής, διαφωτιστικής και ανθρωπιστικής δραστηριότητας (activité), όπως θα έλεγε και ο Χάμπερμας. Όχι μόνο επικοινωνιακής αλλά ολικής πράξης.

Υπ’ αυτή την έννοια ήταν αναγκαία η κριτική  του μεταμοντερνισμού, σύμφωνα με το μοντέλο της κριτικής του Μαρξ στη Γερμανική Ιδεολογία. Αλλά όχι μόνο κριτική για την κριτική, ή κριτική-κριτική, όπως έλεγε και ο ίδιος ο Μαρξ. Κριτική ολική, κάθετη, μετωπική, και συγχρόνως ριζοσπαστική, δηλαδή να φτάνει στις ρίζες του όλου προβλήματος: ο μεταμοντερνισμός ως αποτέλεσμα της κρίσης γενικότερα και ειδικότερα της κρίσης του κινήματος, σε μια περίοδο ριζικής αναδιάρθρωσης του κεφαλαίου, του συστήματος κ.τ.λ.

Έτσι, μέσα από αυτή τη συστηματική κριτική προσέγγιση του συστήματος και συγχρόνως του εποικοδομήματος, στόχος είναι να φθάσουμε στη σύλληψη της νέας μοντερνιτέ, όπως την έχουμε αποκαλέσει. Εξάλλου, είναι απόλυτα αναγκαίο να μην υποχωρήσει το μοντέρνο πρόταγμα, όπως είχε επισημάνει ο Χάμπερμας. Επίκεντρο της όλης αυτής κριτικής είναι πάντοτε η θεωρία του νεαρού Μαρξ για την αλλοτρίωση, ανασυγκροτημένη και προσαρμοσμένη στις σύγχρονες συνθήκες στην περίοδο της κρίσης του ύστερου καπιταλισμού προς την παγκοσμιοποιητική μετεξέλιξή του.

Μετά, με την παγκοσμιοποίηση, τα πράγματα άλλαξαν ραγδαία προς πιο αρνητικές καταστάσεις, ιδεολογικές και κοινωνικές. Ο μεταμοντερνισμός μεν ξεχάστηκε από το σύστημα, αλλά οι νέες ιδεολογικές μορφές του ήταν πολύ πιο ακραίες, μέσω της ανάδυσης, διάδοσης και επιβολής χωρίς σοβαρές αντιστάσεις του νεοφιλελευθερισμού. Αυτός, από την εμφάνισή του ήταν ένας καλυμμένος ταξη-φιλελευθερισμός, με ό,τι αυτό σήμαινε για τη μετέπειτα ιδεολογική και όχι μόνο μετεξέλιξη του συστήματος προς πιο ολοκληρωτικές και αυταρχικές μορφές. Για την ακρίβεια, με ορατό πλέον τον κίνδυνο του νεοφασισμού σε μεγάλες χώρες, καθόσον έχουν ατονήσει οι κοινωνικές αντιστάσεις και όχι μόνον.

---

* H χώρα μας παρά τις περιπέτειες που πέρασε στα νεότερα χρόνια, στην εποχή της σιμήτιας τεχνητής ευφορίας ευτύχησε να αποκτήσει ένα σημαντικό τμήμα της ιστορικής συλλογής Κωστάκη έργων καλλιτεχνών της ρώσικης πρωτοπορίας. Όμως, μην γνωρίζοντας οι κρατούντες, ή μη θέλοντας να κατανοήσουν για κάποιους ευνόητους ίσως λόγους, τη σημασία αυτής της συλλογής διεθνώς, μέχρι τώρα την έχουν θαμμένη. Μια πρόσφατη δυστυχώς μικροέκθεση στο 2ο υπόγειο της Εθνικής Πινακοθήκης κάποιων ιστορικών, κατά τα άλλα, έργων της ρώσικης πρωτοπορίας, δεν αλλάζει την κατάσταση, ενώ η υποτιθέμενη δημιουργία ενός νέου κτιριακού χώρου στη Θεσσαλονίκη, μάλλον με τουριστική μπίζνα μοιάζει. Είναι βέβαιο ότι θα χαθεί έτσι η εσωτερικότητα (intimité), το όλο μοναδικό πνεύμα των ιστορικών έργων της ρώσικης πρωτοπορίας.