Από τον Ρήγα στη Μεγάλη Ιδέα – Ήταν προοδευτικός ο ελληνικός αλυτρωτισμός;

Έξοχη αποτύπωση των παραπάνω αποτελούν τα δημώδη/δημοτικά άσματα της εποχής με κορυφαίο το ποντιακό: “Μην κλαις μην κλαις Άη-Γιάννε μου και μη δερνοκοπάσαι/η Ρωμανία πέρασεν η Ρωμανία επάρθεν/η Ρωμανία αν πέρασεν ανθεί και φέρει κι άλλο”. Από τον 16ο αιώνα η οπτική αυτή παίρνει ποικίλες μορφές και επεξεργασίες μέχρι να σχηματοποιηθεί στην σφαιρική πρόταση του Ρήγα. Το όλον ζήτημα εκτεινόμενο σε τρεις και πλέον αιώνες, αν και σποράδην έχει μελετηθεί, γεγονός παραμένει ότι χρήζει συστηματικότερης και πολυεπίπεδης ανάλυσης, δεδομένων και των αναδιπλώσεων και ποικίλων μορφών που παίρνει στις νέες συνθήκες μετά την δημιουργία του ανάπηρου και υπό όρους ανεξάρτητου νέου ελληνικού κράτους.

Ουσιαστικά όμως η ωρίμανση, όπως – άλλωστε – και η γένεση της Μεγάλης Ιδέας, αποτελούσε μιαν ιστορική πραγματικότητα, που ήταν ζήτημα χρόνου να πάρει πιο σαφή χαρακτηριστικά. Μέσα σε αυτό το πεδίο, είναι ως ένα βαθμό φυσικό, η πανσπερμία των οπτικών, απόψεων, αλλά και πρακτικών να πάρει πολλαπλές διαστάσεις, τόσο στην σύνθεση των ιδεών, όσο και στην αποτύπωση του οράματος.

Αναγκαίο, πάντως, είναι να επισημανθεί ότι: Πρώτον, η απελευθέρωση από την τουρκική και ενετική σκλαβιά, ο αλυτρωτισμός και η Μεγάλη Ιδέα ως κορυφαία σύλληψη-στόχος στον δρόμο για την απελευθέρωση, είχαν βαθύτατες ρίζες που μας πηγαίνουν, όπως ήδη σημείωσα, κατευθείαν στον 15ο αιώνα (άλωση Κωνσταντινούπολης το 1453 και της Τραπεζούντας το 1461). Δεύτερον, ότι η ιδέα αυτή ήταν απλωμένη σε ολόκληρο τον Ελληνικό Κόσμο που περιελάμβανε η Χάρτα του Ρήγα, ιδιαίτερα όμως και εμφανώς κυρίαρχη στις περιοχές που από το λυκαυγές της ιστορίας κατοικούνταν από συμπαγείς ελληνικούς πληθυσμούς, από την Κύπρο έως την Βόρεια Ήπειρο, από την Κρήτη έως το Μοναστήρι και την Φιλιππούπολη και από την Ιωνία έως τον Πόντο.

Τρίτον, η Μεγάλη Ιδέα, ως ιδέα απελευθέρωσης των σκλάβων αδελφών, κάλυπτε την συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων, με εξαίρεση μια μερίδα των ηγετικών τάξεων που είχε ποικίλους και σε κάθε περίπτωση ισχυρούς βαθμούς εξάρτησης – συνάρτησης με τα κατοχικά καθεστώτα. Τέλος, τέταρτον ότι η καθολικά αποδεκτή ιδέα της απελευθέρωσης από τον ξένο ζυγό, δεν συνέπιπτε αναγκαστικά στο τι, στο πώς και στο δια ταύτα, αλλά, σε σημαντικό βαθμό και σε συνάρτηση με τις συγκυρίες, έπαιρνε και διαφορετικό χαρακτήρα, (συχνά καιροσκοπικό), όπως φάνηκε και στην περίπτωση του Εθνικού Διχασμού το 1915.

Μεγάλη Ιδέα και ελληνικός αλυτρωτισμός

Ολόκληρη η περίοδος από τα μέσα του 18ου αιώνα, μέχρι και τα μετά την Ανεξαρτησία χρόνια έως την Μικρασιατική Καταστροφή, βρίθει περιπτώσεων συγκλίσεων ή αποκλίσεων, που αποδεικνύουν ότι τα επιμέρους στενά τοπικά, ταξικά ή ιδιοτελή πολιτικά συμφέροντα, κατάφερναν συχνά να επιβάλλουν την “στενή – συντεχνιακή τους λογική” σε βάρος του γενικού συμφέροντος της απελευθέρωσης από την ξένη κατοχή.

Φυσικό, λοιπόν, είναι κατά την γνώμη μου, το γεγονός ότι μέσα σε μιαν ιδιαζόντως πολυπαραγοντική αλλά και αντιφατική κατάσταση, τα προκύψαντα αποτελέσματα να απέχουν πόρρω, τόσο από τους ασφαλείς επί χάρτου σχεδιασμούς των “ιδεαλιστών”, που στηρίζονταν σε μια σειρά υποθετικών υπολογισμών, όσο και από τις άκρως ιδεολογικοποιημένες παρεμβάσεις των σύγχρονων ιστορικών αναθεωρητών, δηλωμένων πολεμίων του έθνους, του εθνισμού και του πατριωτισμού, ότι αφού η Μεγάλη Ιδέα είναι τόσο στιγματισμένη από αντιφάσεις και ανακολουθίες “καλύτερα να μην υπήρχε”, ή εν πάση περιπτώσει πρέπει συλλήβδην να απορριφθεί από γενέσεώς της ως αντιδραστικό δημιούργημα.

Το βέβαιον πάντως και ιστορικά αποδεδειγμένο με αναμφισβήτητα στοιχεία, είναι ότι ο αλυτρωτισμός παραμένει η κινητήρια δύναμη,, όσο και το υπ’αρ. 1 ζήτημα τόσο του απελευθερωμένου, όσο και του αλύτρωτου ή παροικιακού Ελληνισμού. Και το πιο σημαντικό• ότι την εμπροσθοφυλακή του την αποτελούν οι πιο ακραιφνείς ριζοσπάστες-δημοκράτες που συμβαίνει να είναι και οι κορυφαίοι στον 18ο και 19ο αιώνα. Αναφέρομαι στον Ρήγα Βελεστινλή και τον Ρόκκο Χοϊδά. Για τον πρώτο έχω εξαντλητικά αναφερθεί• αξίζει, λοιπόν, να σταθώ ενδεικτικά στον δεύτερο.

Ιδού λοιπόν ένα απόσπασμα από την παρέμβαση του μεγάλου αυτού πατριώτη-δημοκράτη στην δίκη κατά της εφημερίδας “Ελληνική Δημοκρατία”. Υπεραμυνόμενος του συνθήματος της Ελληνικής Δημοκρατίας ότι η επανάσταση είναι ο νόμος της προόδου, θύμισε στους βουλευτές ότι, όταν ο Όθωνας παραβίαζε τους νόμους της πολιτείας, η θέληση του έθνους για τον τερματισμό αυτών των παραβιάσεων με επανάσταση εκφράστηκε τελικά. «Η ίδια η πατρίδα, δηλαδή, δίδαξε τους πολίτες ότι πρέπει να γίνονται επαναστάτες κάθε φορά που χλευάζεται η δικαιοσύνη – όπως ακριβώς επαναστάτες πρέπει να γίνουν και οι αλύτρωτοι Έλληνες του βορρά, προκειμένου να αποτινάξουν τον τουρκικό ζυγό για να κερδίσουν την εθνική ανεξαρτησία τους».

Αυτά δεν είναι λόγια κανενός ακροδεξιού σοβινιστή, αλλά οι θέσεις ενός αταλάντευτου ριζοσπάστη – δημοκράτη, που το κυρίαρχο συγκρότημα εξουσίας κυνήγησε ανελέητα σε όλη του την ζωή, για να τον εξοντώσει τελικά στις φυλακές της Χαλκίδας στις 15 Μαΐου 1890. Ας σοβαρευτούμε. Είναι καιρός η ελληνική κοινωνία να αποενοχοποιηθεί και σε αυτό το ζήτημα, που είναι όχι μόνο η ιστορική μνήμη μας, αλλά και οι αγώνες μας για την ελευθερία και την αυτοδιάθεση.