Γιατί οι κοινωνίες συνηθίζουν την παρακμή

Σε κάθε εποχή, η παρακμή αλλάζει μορφή. Άλλοτε εμφανίζεται με τη μορφή πολέμων, οικονομικών καταρρεύσεων ή μεγάλων πολιτικών κρίσεων. Άλλοτε εξελίσσεται τόσο αργά, ώστε γίνεται σχεδόν αόρατη. Δεν συνοδεύεται από θεαματικές καταστροφές, ούτε από ιστορικές ημερομηνίες που χαράζονται στη συλλογική μνήμη. Προχωρά αθόρυβα, μέσα από μικρές καθημερινές υποχωρήσεις, μέχρι τη στιγμή που μια κοινωνία διαπιστώνει ότι δεν είναι πια αυτή που κάποτε φιλοδοξούσε να γίνει.

Η παρακμή δεν είναι η απώλεια της ευημερίας. Είναι η απώλεια της δημιουργικής δύναμης μιας κοινωνίας. Είναι η στιγμή που σταματά να παράγει περισσότερες δυνατότητες από όσες καταναλώνει. Που αρχίζει να ζει από το έργο των προηγούμενων γενεών, χωρίς να δημιουργεί αντίστοιχη παρακαταθήκη για τις επόμενες. Οι θεσμοί εξακολουθούν να λειτουργούν, οι επιχειρήσεις να δραστηριοποιούνται, οι πόλεις να μεγαλώνουν, όμως κάτι ουσιαστικό έχει αλλάξει. Η κοινωνία δεν επενδύει πλέον στο αύριο, διαχειρίζεται απλώς το σήμερα.

Γι’ αυτό και η παρακμή δεν μπορεί να μετρηθεί αποκλειστικά με οικονομικούς δείκτες. Υπάρχουν χώρες που πλουτίζουν, ενώ ταυτόχρονα αποδυναμώνονται. Και άλλες που περνούν δύσκολες περιόδους χωρίς να χάνουν την αυτοπεποίθησή τους, επειδή διατηρούν ζωντανή την ικανότητά τους να δημιουργούν, να συνεργάζονται και να ελπίζουν.

Η οικονομία είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί για να περιγράψει την κατάσταση μιας κοινωνίας. Οι αριθμοί αποτυπώνουν το εισόδημα, όχι όμως την εμπιστοσύνη. Μετρούν την παραγωγή, όχι την αξιοπρέπεια. Υπολογίζουν τον πλούτο, όχι την ποιότητα των θεσμών, ούτε την πίστη των ανθρώπων στο κοινό τους μέλλον. Ίσως γι’ αυτό η μεγαλύτερη σύγχυση της εποχής μας είναι ότι ταυτίσαμε την Ανάπτυξη με την Πρόοδο. Η Ανάπτυξη αφορά κυρίως τα μεγέθη. Η Πρόοδος αφορά τη ζωή των ανθρώπων.

Μια οικονομία μπορεί να αναπτύσσεται ενώ η κοινωνία αισθάνεται φτωχότερη. Μπορεί να αυξάνονται οι επενδύσεις, ενώ οι νέοι αδυνατούν να αποκτήσουν κατοικία. Μπορεί να βελτιώνονται οι στατιστικοί δείκτες, ενώ η ανασφάλεια, η μοναξιά και η αβεβαιότητα μεγαλώνουν. Όταν η ανάπτυξη δεν μετατρέπεται σε καλύτερη καθημερινότητα, παύει να αποτελεί συνώνυμο της προόδου.

Το ίδιο συμβαίνει και με την οικονομία. Η ίδια η λέξη προέρχεται από τον «νόμο του οίκου», από την ορθολογική διαχείριση όσων είναι αναγκαία για να ευημερεί μια κοινότητα. Σήμερα, όμως, συχνά αντιμετωπίζεται ως ένας αυτόνομος μηχανισμός, σχεδόν αποκομμένος από την κοινωνία που υποτίθεται ότι υπηρετεί. Όταν η οικονομία παύει να υπηρετεί τον άνθρωπο και ο άνθρωπος καλείται να υπηρετήσει την οικονομία, τότε έχει χαθεί η αρχική της αποστολή.

Η απώλεια της εμπιστοσύνης

Η παρακμή αρχίζει πάντοτε από τέτοιες μετατοπίσεις. Όχι από μια μεγάλη κατάρρευση, αλλά από μια σειρά μικρών αντιστροφών αξιών. Η αλήθεια υποχωρεί μπροστά στην επικοινωνία. Η ουσία παραχωρεί τη θέση της στην εικόνα. Η αξιοκρατία αντικαθίσταται από τα δίκτυα επιρροής. Η ευθύνη διαχέεται μέχρι που δεν ανήκει σε κανέναν. Και η εμπιστοσύνη, που αποτελεί το πιο πολύτιμο κεφάλαιο κάθε δημοκρατίας, αρχίζει να φθείρεται.

Η εμπιστοσύνη είναι αόρατη όσο υπάρχει. Γίνεται όμως εμφανής όταν χαθεί. Τότε οι πολίτες αμφισβητούν τους θεσμούς, οι θεσμοί δυσκολεύονται να εμπνεύσουν σεβασμό και η κοινωνία κατακερματίζεται σε άτομα που λειτουργούν περισσότερο ως ανταγωνιστές, παρά ως συμμέτοχοι ενός κοινού εγχειρήματος.

Η απώλειά της έχει αλυσιδωτές συνέπειες. Οι άνθρωποι συνεργάζονται λιγότερο. Επενδύουν λιγότερο. Συμμετέχουν λιγότερο. Αναλαμβάνουν μικρότερα ρίσκα. Προσδοκούν λιγότερα από τη χώρα τους και τελικά λιγότερα από τον ίδιο τους τον εαυτό. Έτσι η παρακμή μετατρέπεται από θεσμικό, σε πολιτισμικό φαινόμενο. Δεν αφορά πλέον μόνο το κράτος. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τις δυνατότητές της.

Όταν η προσπάθεια δεν ανταμείβεται με συνέπεια, η δημιουργικότητα υποχωρεί. Όταν η αριστεία αντιμετωπίζεται με καχυποψία και η μετριότητα συμβιβάζεται με τον εαυτό της, το πρόβλημα δεν είναι μόνο παραγωγικό. Είναι βαθιά πολιτισμικό. Οι πιο δημιουργικοί άνθρωποι αναζητούν περιβάλλοντα όπου μπορούν να εξελιχθούν, ενώ όσοι μένουν πίσω προσαρμόζονται σε ολοένα χαμηλότερες προσδοκίες. Καμία κοινωνία δεν μπορεί να προοδεύσει όταν χάνει συστηματικά εκείνους που έχουν τη μεγαλύτερη διάθεση να δημιουργήσουν.

Το τέλος των προσδοκιών

Υπάρχει, όμως, ένα ακόμη πιο βαθύ επίπεδο, το οποίο συνήθως διαφεύγει της προσοχής μας. Οι θεσμοί δεν επηρεάζουν μόνο τις αποφάσεις των ανθρώπων. Διαμορφώνουν και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται. Όταν για μεγάλο χρονικό διάστημα η εμπειρία του πολίτη είναι ότι η συνέπεια δεν αρκεί, ότι η δικαιοσύνη καθυστερεί, ότι οι κανόνες εφαρμόζονται επιλεκτικά, ή ότι η συμμετοχή δεν αλλάζει τίποτα ουσιαστικό, τότε δεν αλλάζει μόνο η γνώμη του για το κράτος. Αλλάζει η ίδια η εικόνα που έχει για τη δύναμη της συλλογικής δράσης. Η κοινωνία αρχίζει να χαμηλώνει τις προσδοκίες της.

Όχι επειδή οι άνθρωποι έπαψαν να ονειρεύονται, αλλά επειδή έμαθαν να προστατεύονται από τη διάψευση των προσδοκιών τους. Η προσαρμογή είναι ένας από τους σημαντικότερους μηχανισμούς επιβίωσης του ανθρώπου. Χάρη σε αυτήν αντέχει τις δυσκολίες, ξεπερνά τις κρίσεις και συνεχίζει να προχωρά. Υπάρχουν όμως στιγμές όπου η ίδια αυτή ικανότητα λειτουργεί αντίστροφα. Όταν μια κοινωνία προσαρμόζεται διαρκώς στη δυσλειτουργία, κινδυνεύει να πάψει να τη θεωρεί δυσλειτουργία.

Τότε η εξαίρεση μετατρέπεται σε κανόνα. Οι πολίτες δεν εκπλήσσονται όταν συναντούν αναξιοκρατία. Δεν περιμένουν αποτελεσματικούς θεσμούς. Δεν θεωρούν αυτονόητο ότι οι κανόνες ισχύουν για όλους. Δεν προσδοκούν ότι οι προσπάθειές τους θα βρουν δίκαιη ανταπόδοση. Η παρακμή δεν επιβάλλεται μόνο από πάνω. Κάποια στιγμή εγκαθίσταται και στον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τον εαυτό της. Και τότε γίνεται πολύ δυσκολότερο να ανατραπεί.

Η αναπαραγωγή της παρακμής

Σε αυτό ακριβώς το σημείο η παρακμή αποκτά τη μεγαλύτερη δύναμή της. Δεν χρειάζεται πλέον να επιβάλλεται. Αναπαράγεται μόνη της. Η κοινωνία αρχίζει να προσαρμόζει τις προσδοκίες της στις αδυναμίες των θεσμών, αντί να απαιτεί από τους θεσμούς να ανταποκριθούν στις ανάγκες της κοινωνίας. Το μέτρο της επιτυχίας δεν είναι πια το ιδανικό που επιδιώκεται, αλλά το πρόβλημα που καταφέραμε προσωρινά να αποφύγουμε. Έτσι, η φιλοδοξία αντικαθίσταται από τη διαχείριση, η δημιουργία από την επιβίωση και η πολιτική από τη διαρκή αντιμετώπιση της επόμενης κρίσης.

Η ιστορία δείχνει ότι καμία κοινωνία δεν έπεσε επειδή αντιμετώπισε δυσκολίες. Όλες αντιμετώπισαν. Εκείνο που έκανε τη διαφορά ήταν ο τρόπος με τον οποίο αντέδρασαν. Άλλες αξιοποίησαν τις κρίσεις ως αφετηρία ανανέωσης. Άλλες εγκλωβίστηκαν σε έναν κύκλο διαρκούς προσαρμογής, μέχρι που η παρακμή έγινε το νέο σημείο ισορροπίας τους.

Αυτός είναι ίσως ο πιο επικίνδυνος μετασχηματισμός. Η κοινωνία δεν παύει να λειτουργεί. Συνεχίζει να εργάζεται, να καταναλώνει, να εκλέγει κυβερνήσεις και να σχεδιάζει το αύριο. Όμως όλα αυτά γίνονται μέσα σε έναν ολοένα στενότερο ορίζοντα. Οι μεγάλες φιλοδοξίες αντικαθίστανται από μικρές επιδιώξεις και το συλλογικό όραμα περιορίζεται στη διαχείριση της καθημερινότητας.

Ένας πολιτισμός, όμως, δεν μεγαλουργεί όταν απλώς επιβιώνει. Μεγαλουργεί όταν πιστεύει ότι μπορεί να δημιουργήσει κάτι που δεν υπήρχε πριν από αυτόν. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η βαθύτερη διαφορά ανάμεσα στην κρίση και στην παρακμή. Η κρίση δοκιμάζει τις αντοχές μιας κοινωνίας. Η παρακμή διαβρώνει την αυτοπεποίθησή της. Η πρώτη μπορεί να αντιμετωπιστεί με σωστές πολιτικές αποφάσεις. Η δεύτερη απαιτεί κάτι πολύ δυσκολότερο: την αποκατάσταση της πίστης ότι η συλλογική προσπάθεια εξακολουθεί να έχει νόημα.

Δεν είναι τυχαίο ότι όλες οι μεγάλες περίοδοι αναγέννησης στην ιστορία προηγήθηκαν από μια αλλαγή νοοτροπίας. Οι κοινωνίες δεν αναγεννήθηκαν επειδή απέκτησαν ξαφνικά περισσότερους πόρους. Αναγεννήθηκαν επειδή απέκτησαν έναν νέο τρόπο να αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους. Ξαναβρήκαν την αυτοπεποίθηση να δημιουργήσουν, να καινοτομήσουν, να συνεργαστούν και να αναλάβουν ευθύνη για το κοινό τους μέλλον.

Καμία μεταρρύθμιση δεν μπορεί να πετύχει αν η κοινωνία θεωρεί εκ των προτέρων ότι θα αποτύχει. Καμία θεσμική αλλαγή δεν αποκτά διάρκεια όταν οι πολίτες την αντιμετωπίζουν με μόνιμη δυσπιστία. Και καμία δημοκρατία δεν μπορεί να ακμάσει όταν η συμμετοχή περιορίζεται στην έκφραση αγανάκτησης χωρίς πίστη στη δυνατότητα μεταβολής της πραγματικότητας.

Η εμπιστοσύνη κερδίζεται 

Η Δημοκρατία δεν είναι μόνο ένα σύστημα κανόνων. Είναι πρωτίστως μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες και στους θεσμούς τους. Όταν αυτή η σχέση εξασθενεί, η δημοκρατική λειτουργία δεν καταρρέει απαραίτητα. Αδειάζει όμως σταδιακά από το ουσιαστικό της περιεχόμενο. Γι’ αυτό η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας ίσως δεν είναι μόνο η αντιμετώπιση των οικονομικών, δημογραφικών ή γεωπολιτικών προβλημάτων. Είναι η αποκατάσταση της πεποίθησης ότι η κοινωνία μπορεί ακόμη να καθορίζει την πορεία της.

Αυτό δεν σημαίνει επιστροφή σε εύκολες υποσχέσεις. Οι κοινωνίες δεν αλλάζουν επειδή τους ζητείται να πιστέψουν. Πιστεύουν όταν αποκτούν εμπειρίες που αποδεικνύουν ότι η αλλαγή είναι εφικτή. Η εμπιστοσύνη δεν επιβάλλεται. Κερδίζεται. Η αξιοκρατία δεν διακηρύσσεται. Εφαρμόζεται. Η Δικαιοσύνη δεν αποκαθίσταται με συνθήματα. Αποκαθίσταται όταν οι πολίτες βλέπουν ότι οι ίδιοι κανόνες ισχύουν για όλους. Κάθε μικρή νίκη της διαφάνειας, κάθε θεσμός που λειτουργεί αμερόληπτα, κάθε δημόσια απόφαση που λαμβάνεται με γνώμονα το κοινό συμφέρον δεν λύνει μόνο ένα πρακτικό πρόβλημα.

Επαναφέρει σταδιακά κάτι πολύ σημαντικότερο: την αίσθηση ότι η κοινωνία δεν είναι έρμαιο των περιστάσεων, αλλά δημιουργός του μέλλοντός της. Αυτή είναι η πραγματική αντίστροφη πορεία της παρακμής. Όχι η άρνηση των προβλημάτων, αλλά η ανάκτηση της συλλογικής αυτοπεποίθησης.

Από την ανάπτυξη στην πρόοδο

Η Ελλάδα έχει γνωρίσει πολλές δύσκολες περιόδους στην ιστορία της. Καμία όμως δεν ξεπεράστηκε επειδή οι Έλληνες αποδέχθηκαν τη μοίρα τους. Ξεπεράστηκε όταν δημιουργήθηκε μια νέα πίστη ότι το μέλλον μπορούσε να είναι διαφορετικό από το παρόν. Σήμερα ίσως βρισκόμαστε μπροστά σε μια αντίστοιχη πρόκληση.

Δεν αρκεί να αυξήσουμε το εισόδημα αν συνεχίσουμε να μειώνουμε την εμπιστοσύνη. Δεν αρκεί να προσελκύσουμε επενδύσεις αν οι νέοι εξακολουθούν να αισθάνονται ότι η δημιουργικότητά τους αναγνωρίζεται περισσότερο στο εξωτερικό παρά στην πατρίδα τους. Δεν αρκεί να βελτιώσουμε τους δείκτες αν η κοινωνία εξακολουθεί να θεωρεί φυσιολογική τη μετριότητα, τη δυσπιστία και την παραίτηση.

Η πραγματική πρόοδος αρχίζει όταν οι πολίτες αισθάνονται ξανά ότι αποτελούν μέρος ενός κοινού εγχειρήματος. Όταν αντιλαμβάνονται ότι η προσωπική τους δημιουργία συνδέεται με τη συλλογική πρόοδο. Όταν η επιτυχία του ενός δεν θεωρείται απειλή για τον άλλον, αλλά συμβολή σε μια κοινωνία που γίνεται συνολικά καλύτερη. Για τον λόγο αυτό, η μεγάλη πρόκληση του 21ου αιώνα δεν είναι απλώς να διορθώσουμε όσα δεν λειτουργούν. Είναι να ξαναχτίσουμε τις προϋποθέσεις που επιτρέπουν σε μια κοινωνία να πιστεύει στον εαυτό της. Να αποκαταστήσουμε την αξιοπιστία των θεσμών.

Να επανασυνδέσουμε την οικονομία με τον άνθρωπο. Να μετατρέψουμε την Ανάπτυξη σε Πρόοδο. Να ξαναδώσουμε αξία στη συμμετοχή, στη δημιουργία και στην ευθύνη. Γιατί η παρακμή δεν τελειώνει τη στιγμή που λύνεται ένα οικονομικό πρόβλημα. Τελειώνει όταν μια κοινωνία ανακτά την ικανότητά της να οραματίζεται, να εμπιστεύεται και να δημιουργεί. Τότε οι κρίσεις εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά παύουν να καθορίζουν την ταυτότητά της. Τότε το μέλλον παύει να είναι φόβος και γίνεται ξανά υπόσχεση. Και τότε μια χώρα δεν αρκείται πλέον να διαχειρίζεται την παρακμή της. Αρχίζει, συνειδητά και συλλογικά, να οικοδομεί την Πρόοδό της.