Η γεωπολιτική της συστημικής εξάντλησης και τα όρια της ανθρώπινης κυριαρχίας

Αντί να αντιμετωπίζουμε την ιστορία ως διαδοχή ανταγωνισμών μεταξύ κρατών, όπου η έκβαση καθορίζεται κυρίως από τη σχετική στρατιωτική ισχύ και την πολιτική βούληση των αντιπάλων, προτείνω μια συστημική οπτική: Οι σύγχρονες συγκρούσεις πρέπει να εξετάζονται ως διαδικασίες που καταπονούν τα ίδια τα οικονομικά, ενεργειακά, τεχνολογικά, κοινωνικά, και οικολογικά συστήματα τα οποία καθιστούν δυνατή την πολεμική ισχύ.

Η βασική θεωρητική μετατόπιση είναι “από την έννοια της νίκης στην έννοια της αντοχής”. Το αποφασιστικό ερώτημα δεν είναι απλώς ποιος διαθέτει περισσότερη καταστροφική ικανότητα, αλλά ποιος μπορεί να διατηρήσει για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα την πολύπλοκη υποδομή που απαιτείται για την αναπαραγωγή αυτής της ικανότητας. Συνεπώς, η ισχύς δεν αποτελεί ένα σταθερό απόθεμα αλλά μια δυναμική διαδικασία αναπαραγωγής.

Ισχύς και ευπάθεια

Αυτό μεταβάλλει και την ίδια την έννοια της γεωπολιτικής ισχύος. Ένα οπλοστάσιο έχει αξία μόνο στον βαθμό που μπορεί να αναπληρώνεται. Πίσω από την παραγωγή όπλων βρίσκεται ένα εκτεταμένο δίκτυο ενεργειακών, εξορυκτικών, τεχνολογικών, χρηματοπιστωτικών, βιομηχανικών, και κοινωνικών προϋποθέσεων. Συνεπώς, η στρατιωτική ισχύς αποτελεί την επιφάνεια ενός πολύ βαθύτερου συστήματος. Ο πόλεμος δεν διεξάγεται μόνο μεταξύ στρατών αλλά εντός ολόκληρου του πολιτισμού που τους συντηρεί.

Η νεωτερική αντίληψη της ισχύος στηρίχθηκε στην υπόθεση ότι η παραγωγική, ενεργειακή, και τεχνολογική επέκταση μπορεί να μεταφράζεται σχεδόν γραμμικά σε αυξημένη στρατιωτική ικανότητα. Οι μελέτες μου καταδεικνύουν ότι η παγκοσμιοποίηση και η αυξανόμενη αλληλεξάρτηση υπονομεύουν αυτή την απλοποιημένη σχέση. Η ισχύς ενισχύεται μέσω της πολυπλοκότητας, αλλά ταυτόχρονα εξαρτάται από αυτήν. Όσο περισσότερες αλυσίδες εφοδιασμού, τεχνολογικά συστήματα, ενεργειακές ροές, χρηματοπιστωτικές σχέσεις, και διεθνείς υποδομές απαιτούνται, τόσο περισσότερα είναι τα σημεία στα οποία το σύστημα μπορεί να παρουσιάσει δυσλειτουργία.

Έτσι, εμφανίζεται ένα θεμελιώδες παράδοξο: η ίδια διαδικασία που πολλαπλασιάζει την ισχύ πολλαπλασιάζει και την ευπάθεια. Η πολυπλοκότητα λειτουργεί ταυτόχρονα ως μηχανισμός παραγωγής δυνατοτήτων και ως μηχανισμός συσσώρευσης εξαρτήσεων. Κατά συνέπεια, οι σύγχρονοι πόλεμοι αποκτούν χαρακτήρα υπερτοπικό. Η γεωγραφική θέση μιας σύγκρουσης δεν ταυτίζεται πλέον με τη γεωγραφία των συνεπειών της.

Η “μετάδοση” των σύγχρονων πολέμων

Οι ενεργειακές, εμπορικές, επισιτιστικές, και χρηματοπιστωτικές διασυνδέσεις μετατρέπουν μια περιφερειακή στρατιωτική κρίση σε μηχανισμό συστημικής μετάδοσης. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το πολεμικό γεγονός αποκτά πολλαπλές χρονικότητες και χωρικότητες: Συμβαίνει σε ένα συγκεκριμένο μέτωπο, αλλά οι συνέπειές του αναπαράγονται σε κοινωνίες και οικονομίες που δεν συμμετέχουν άμεσα στη σύγκρουση.

Στο οικονομικό επίπεδο, η κρίση δεν λειτουργεί απαραίτητα ως ένα μεμονωμένο σοκ αλλά ως σωρευτική διαδικασία ανατροφοδότησης. Η ενεργειακή διαταραχή μπορεί να προκαλέσει πληθωρισμό, ο πληθωρισμός να μειώσει το πραγματικό εισόδημα, η κοινωνική πίεση να αυξήσει την πολιτική αστάθεια, και η δημοσιονομική επιβάρυνση να περιορίσει τη δυνατότητα μακροχρόνιας εξωτερικής υποστήριξης. Καμία επιμέρους μεταβλητή δεν είναι κατ’ ανάγκην μοιραία, αλλά η κρίσιμη συνθήκη είναι η ταυτόχρονη σύγκλιση και αλληλοενίσχυση πολλών πιέσεων.

Η φθορά

Εδώ η πολιτική διάσταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η πολεμική ισχύς δεν στηρίζεται μόνο σε υλικούς πόρους, αλλά και στη νομιμοποίηση του κόστους τους. Η κοινωνία συναινεί στη συνέχιση μιας πολεμικής προσπάθειας όταν θεωρεί ότι ο επιδιωκόμενος σκοπός δικαιολογεί τη θυσία. Η συναίνεση αυτή, όμως, είναι πεπερασμένη. Όταν οι απαιτήσεις του πολέμου αρχίζουν να ανταγωνίζονται τις βασικές ανάγκες της κοινωνίας, το πολιτικό σύστημα αντιμετωπίζει ένα ενδογενές όριο: Η σύγκρουση δεν απειλεί πλέον μόνο λόγω του εξωτερικού αντιπάλου, αλλά και λόγω της εσωτερικής φθοράς που προκαλεί η ίδια η προσπάθεια συνέχισής της.

Ο Αμερικανός κοινωνικός ανθρωπολόγος και ιστορικός Joseph Tainter και ο Giuliano Di Bernardo προσδίδουν στον ανωτέρω ισχυρισμό μου μια θεωρία των ορίων της πολυπλοκότητας. Η πολυπλοκότητα έχει κόστος, και η αύξησή της δεν συνεπάγεται απεριόριστη αύξηση αποδοτικότητας. Υπάρχει ένα σημείο στο οποίο οι πρόσθετες επενδύσεις παράγουν ολοένα μικρότερες αποδόσεις. Εφαρμοζόμενη στον πόλεμο, αυτή η λογική σημαίνει ότι η διατήρηση της ίδιας στρατηγικής έντασης μπορεί να απαιτεί δυσανάλογα περισσότερους πόρους, ενώ συνάμα αποδίδει ολοένα μικρότερο αποτέλεσμα. Η ισχύς τότε εισέρχεται σε καθεστώς φθίνουσας οριακής απόδοσης.

Το βαθύτερο όριο, ωστόσο, είναι οικολογικό. Η οικονομία, η τεχνολογία, και η στρατιωτική ισχύς δεν υπάρχουν σε ένα άυλο πεδίο απεριόριστων δυνατοτήτων, αλλά αποτελούν μορφές οργάνωσης υλικών και ενεργειακών ροών μέσα στη βιόσφαιρα. Τα χρηματοπιστωτικά εργαλεία μπορούν να αναδιανείμουν πόρους, αλλά δεν μπορούν να καταργήσουν τις φυσικές τους προϋποθέσεις. Συνεπώς, η γεωπολιτική έχει μια θερμοδυναμική και οικολογική βάση: η ανθρώπινη ισχύς υπόκειται τελικώς στα όρια της υλικής πραγματικότητας.

Η έννοια της “συστημικής εξάντλησης” προκύπτει ακριβώς από τη διασταύρωση αυτών των περιορισμών. Όταν πόλεμος, ενεργειακή ανασφάλεια, επισιτιστικές πιέσεις, οικονομικές κρίσεις, κλιματικές διαταραχές, και άλλες μορφές αστάθειας εμφανίζονται ταυτόχρονα, το σύστημα δεν διαθέτει απλώς λιγότερους πόρους, αλλά χάνει σταδιακά την ικανότητα να κατανέμει και να συντονίζει αποτελεσματικά τους διαθέσιμους πόρους. Το πρόβλημα μετατρέπεται, από πρόβλημα επάρκειας, σε πρόβλημα συστημικής διαχείρισης.

Μια νέα αντίληψη της ήττας

Από εδώ προκύπτει μια νέα αντίληψη της ήττας. Ένα κράτος μπορεί να διατηρεί στρατό, οπλικά συστήματα, και πολιτική βούληση, αλλά να έχει χάσει την ικανότητα αναπαραγωγής των υλικών και κοινωνικών προϋποθέσεων της πολεμικής προσπάθειας. Η σύγκρουση τότε δεν τερματίζεται επειδή κάποιος νίκησε, αλλά επειδή κατέρρρευσε η δυνατότητα συνέχισής της. Η προκύπτουσα “ειρήνη της εξάντλησης” δεν είναι κατ’ ανάγκην αποτέλεσμα επίλυσης, συμφιλίωσης ή αναγνώρισης ήττας, αλλά είναι αποτέλεσμα της εξαφάνισης της δυνατότητας περαιτέρω πολέμου.

Υπό το πρίσμα των προαναφερθέντων, πρέπει να αναγνωρίσουμε δύο ιστορικές δυναμικές: Πρώτον, την κλιμάκωση της γεωπολιτικής αντιπαράθεσης, και δεύτερον, τη σταδιακή εξάντληση των συστημικών της προϋποθέσεων. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιο από τα δύο σενάρια θα επικρατήσει, αλλά αν η ανθρώπινη κοινωνία μπορεί να αυξάνει επ’ αόριστον την πολυπλοκότητα, την κατανάλωση πόρων, και τη στρατιωτική ισχύ χωρίς να συναντήσει ένα φυσικό, οικονομικό ή κοινωνικό όριο.

Ποιος παράγοντας τελειώνει τον πόλεμο

Συλλογιστικώς, προκύπτει μια αντιστροφή της κλασικής έννοιας της ισχύος. Ισχυρό δεν είναι απλώς το κράτος που μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερες καταστροφές στον αντίπαλο, αλλά εκείνο που μπορεί να αναπαράγει την ισχύ του χωρίς να καταστρέφει τις προϋποθέσεις της ίδιας του της ύπαρξης. Η πραγματική στρατηγική ανθεκτικότητα δεν είναι η απεριόριστη δυνατότητα επιβολής, αλλά η δυνατότητα διατήρησης της πολυπλοκότητας που παράγει την ισχύ.

Αυτό φαίνεται να αντιλαμβάνονται σε σημαντικό βαθμό ο Ρώσος πρόεδρος Πούτιν και ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ, οι οποίοι δρουν με ιδιαίτερη μεθοδικότητα και λεπτότητα. Το σε ποιον βαθμό αντιλαμβάνεται αυτή την πραγματικότητα ο Αμερικανός πρόεδρος Τραμπ θα φανεί από το αν θα αποδεσμευθεί από τα διανοητικά δεσμά των νεοσυντηρητικών και της σιωνιστικής Δεξιάς.

Εν κατακλείδι, το βαθύτερο όριο της γεωπολιτικής δεν τίθεται, σε τελική ανάλυση, από τον αντίπαλο, αλλά από το ίδιο το σύστημα που καθιστά δυνατή την αντιπαράθεση. Ο πόλεμος μπορεί να τελειώσει όχι όταν υπάρξει νικητής, αλλά όταν ο κόσμος που τον τροφοδοτεί αδυνατεί πλέον να τον συντηρήσει. Η τελική ειρήνη δεν θα είναι τότε η ειρήνη της στρατιωτικής επικράτησης, αλλά η ειρήνη που επιβάλλει το όριο.