Η ισορροπία δυνάμεων και το παράδοξο της διεθνούς τάξης

Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η σταθερότητα προϋποθέτει την προσεκτική διαχείριση των σχέσεων μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, την αμοιβαία αναγνώριση της ισχύος και των συμφερόντων τους, και την αποτροπή της ηγεμονικής επικράτησης οποιασδήποτε από αυτές. Η ειρήνη δεν προκύπτει από την εξάλειψη του ανταγωνισμού, αλλά από τη διαμόρφωση συνθηκών υπό τις οποίες η ανατροπή της υφιστάμενης τάξης συνεπάγεται δυσανάλογο κόστος.

Στο πλαίσιο αυτό, οι μικρότερες και μεσαίες δυνάμεις μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση της ισορροπίας, επηρεάζοντας τη συγκρότηση συμμαχιών και περιορίζοντας τη συγκέντρωση ισχύος. Αντίθετα, η προσπάθεια μιας μεγάλης δύναμης να τις εντάξει σε έναν αποκλειστικό συνασπισμό εναντίον των ανταγωνιστών της μπορεί να εντείνει τις αντιπαραθέσεις και να υπονομεύσει τη διεθνή σταθερότητα.

Αντίστοιχα, οι μικρότερες δυνάμεις ενδέχεται να αναλάβουν υπέρμετρους κινδύνους όταν υπερεκτιμούν τις δυνατότητές τους ή εκλαμβάνουν την υποστήριξη μιας ισχυρότερης δύναμης ως ανεπιφύλακτη εγγύηση για την πραγμάτωση των φιλοδοξιών τους (π.χ., σχέση Τραμπ-Νετανιάχου). Η εξωτερική προστασία μπορεί τότε να δημιουργήσει συνθήκες ηθικού κινδύνου, καθώς μέρος του κόστους των επιλογών τους μεταφέρεται στον προστάτη τους.

Η προσέγγιση αυτή διαθέτει σημαντική ερμηνευτική ισχύ: αναγνωρίζει τον καθοριστικό ρόλο της ισχύος, την αβεβαιότητα των διεθνών σχέσεων, και τον κίνδυνο που συνεπάγεται η επιδίωξη ηγεμονίας. Ωστόσο, η ικανότητά της να εξηγεί τη διατήρηση της ειρήνης υπό ορισμένες συνθήκες δεν σημαίνει ότι αρκεί για να θεμελιώσει μια ανθεκτική διεθνή τάξη. Το κρίσιμο πρόβλημα εμφανίζεται όταν η ισορροπία δυνάμεων θεωρείται αυτάρκης εγγύηση σταθερότητας και το συμφέρον αναγορεύεται σε αποκλειστικό κριτήριο της κρατικής συμπεριφοράς.

Εάν οι διεθνείς δεσμεύσεις έχουν αξία μόνο στον βαθμό που εξυπηρετούν τα εκάστοτε συμφέροντα, τότε η τήρησή τους παραμένει ανακλητή. Όσο η διατήρηση μιας συμφωνίας αποφέρει οφέλη, η συμμόρφωση είναι ορθολογική· όταν η παραβίασή της φαίνεται περισσότερο επωφελής, η αναθεώρησή της μπορεί να θεωρηθεί εξίσου ορθολογική.

Ανακύπτει, συνεπώς, ένα θεμελιώδες ερώτημα: εάν τα κράτη οφείλουν να μεγιστοποιούν το συμφέρον τους, τι τα εμποδίζει να επιδιώξουν μεγαλύτερα οφέλη μέσω της ανατροπής της διεθνούς τάξης κάθε φορά που παρουσιάζεται μια ευνοϊκή ευκαιρία;

Η ρεαλιστική απάντηση 

Η ρεαλιστική απάντηση μπορεί να περιλάβει τη μακροχρόνια ασφάλεια, τη φήμη, το κόστος των αντιδράσεων, και τα οφέλη της συνεργασίας στον υπολογισμό του συμφέροντος. Η αυτοσυγκράτηση, επομένως, δεν είναι ασύμβατη με τον ρεαλισμό. Ωστόσο, η ενσωμάτωση αυτών των παραγόντων δεν εξαλείφει το πρόβλημα της αξιοπιστίας των δεσμεύσεων.

Εάν το συμφέρον μεταβάλλεται μαζί με τις υλικές δυνατότητες, τις πολιτικές ηγεσίες, και τις διεθνείς συγκυρίες, η συνεργασία παραμένει ευάλωτη στις αλλαγές των στρατηγικών υπολογισμών. Η εξήγηση του γιατί τα κράτη συνεργάζονται δεν ισοδυναμεί με την εξήγηση του πώς η συνεργασία μπορεί να διατηρηθεί όταν μεταβάλλονται τα κίνητρά τους.

Η δυσκολία αυτή ενισχύεται από τη δυναμική φύση του διεθνούς συστήματος. Η οικονομική ανάπτυξη, η τεχνολογική πρόοδος, η στρατιωτική ενίσχυση, και η μεταβολή των συμμαχιών αναδιαμορφώνουν διαρκώς την κατανομή της ισχύος. Μια ανερχόμενη δύναμη μπορεί να θεωρήσει ότι η αναθεώρηση της τάξης εξυπηρετεί πλέον τα συμφέροντά της, ενώ μια δύναμη που υποχωρεί μπορεί να αισθανθεί την ανάγκη να δράσει πριν περιοριστούν περαιτέρω οι δυνατότητές της.

Παράλληλα, τα μέτρα που ένα κράτος λαμβάνει για την ενίσχυση της ασφάλειάς του μπορεί να εκληφθούν ως απειλή από τα υπόλοιπα, προκαλώντας εξοπλιστικούς ανταγωνισμούς, αντισυσπειρώσεις, και προληπτικές ενέργειες. Η ισορροπία δυνάμεων, επομένως, δεν αποτελεί αυτόματο μηχανισμό ειρήνης· μπορεί να αποτρέψει την ηγεμονία, αλλά και να αναπαράγει την ανασφάλεια. Αυτό είναι κάτι το οποίο τόσο οι υποστηρικτές της Ιερής Συμμαχίας όσο και, γενικότερα, οι υποστηρικτές της Realpolitik τείνουν να αγνοούν ή να υποβαθμίζουν.

Πέρα από την ισορροπία δυνάμεων

Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται η σημασία των αξιών, των κανόνων, των θεσμών, και της πολιτικής νομιμοποίησης. Αυτά δεν εξαλείφουν τις συγκρούσεις συμφερόντων ούτε λειτουργούν ανεξάρτητα από την ισχύ. Μπορούν, όμως, να δημιουργήσουν σταθερότερες προσδοκίες, να οριοθετήσουν αποδεκτές συμπεριφορές, να διευκολύνουν την επίλυση διαφορών, και να αυξήσουν το κόστος της μονομερούς αναθεώρησης των δεσμεύσεων. Οι θεσμοί παρέχουν διαδικασίες διαβούλευσης και διαχείρισης κρίσεων, ενώ οι κοινοί κανόνες προσφέρουν ένα πλαίσιο αναφοράς που υπερβαίνει, χωρίς να καταργεί, τον συγκυριακό υπολογισμό του οφέλους.

Η ιστορική εμπειρία της μεταναπολεόντειας Ευρώπης αναδεικνύει επιπλέον ότι η διεθνής τάξη δεν οργανώνεται αποκλειστικά μέσω της ισορροπίας δυνάμεων. Η ευρωπαϊκή διευθέτηση μετά το 1815 συνδύαζε τη διπλωματική συνεννόηση με την υπεράσπιση της μοναρχικής νομιμότητας και τη συντηρητική αντίδραση απέναντι στις επαναστατικές μεταβολές. Χρειάζεται, ωστόσο, να διακρίνουμε την Ιερή Συμμαχία από το ευρύτερο Σύστημα του Συνεδρίου της Βιέννης.

Η ιστορική αυτή εμπειρία δείχνει τόσο τη δυνατότητα των κοινών αντιλήψεων να ενισχύουν τη συνεργασία όσο και τα όριά τους: μια τάξη μπορεί να διατηρεί την ειρήνη μεταξύ των ισχυρών, ενώ ταυτόχρονα να αποκλείει πολιτικές διεκδικήσεις και να συσσωρεύει αντιθέσεις που υπονομεύουν μακροπρόθεσμα τη νομιμοποίησή της.

Εξίσου σημαντική είναι η διάκριση μεταξύ σταθερότητας και δικαιοσύνης. Μια διεθνής διευθέτηση μπορεί να διαρκεί επειδή οι ασθενέστεροι δεν διαθέτουν τη δύναμη να την αμφισβητήσουν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι απολαμβάνει ευρεία αποδοχή ή ότι είναι πολιτικά βιώσιμη.

Θεσμοί και διεθνής τάξη

Η αντιμετώπιση των μικρότερων κρατών αποκλειστικά ως μεταβλητών του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων παραβλέπει την πολιτική τους αυτονομία, τις εσωτερικές κοινωνικές διεργασίες, και τις δικές τους αντιλήψεις περί ασφάλειας και νομιμότητας. Παράλληλα, η θεσμική ακαμψία και η άρνηση ειρηνικής προσαρμογής μπορούν να μετατρέψουν τη διατήρηση της τάξης σε παράγοντα αποσταθεροποίησης.

Το βαθύτερο παράδοξο της Realpolitik είναι, συνεπώς, η ενδεχόμενη αυτοϋπονόμευσή της. Η διεθνής τάξη απαιτεί αυτοσυγκράτηση, αλλά, όταν αυτή δικαιολογείται αποκλειστικά από το συμφέρον, παραμένει ανακλητή τη στιγμή που μεταβάλλονται οι υπολογισμοί των κρατών.  Η επιδίωξη ενός άμεσου οφέλους μέσω της παραβίασης μιας συμφωνίας μπορεί να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη, να ενισχύσει τους ανταγωνιστικούς συνασπισμούς, και να αυξήσει το μελλοντικό κόστος ασφάλειας ακόμα και για εκείνον που αποκόμισε το αρχικό όφελος.

Μολονότι η ισορροπία δυνάμεων μπορεί να αποτελεί αναγκαίο στοιχείο της διεθνούς τάξης, δεν αρκεί από μόνη της για να εξασφαλίσει τη μακροχρόνια ανθεκτικότητά της. Μια βιώσιμη τάξη χρειάζεται μηχανισμούς ειρηνικής προσαρμογής, αξιόπιστους κανόνες, θεσμούς διαβούλευσης, πολιτική νομιμοποίηση, και δυνατότητα διαχείρισης των μεταβαλλόμενων συμφερόντων. Η κρίσιμη διάκριση είναι, τελικά, μεταξύ μιας τάξης που διατηρείται επειδή οι ισχυρότεροι δεν έχουν ακόμη συμφέρον να την ανατρέψουν και μιας τάξης που διαθέτει τις πολιτικές και θεσμικές προϋποθέσεις για να απορροφά τις μεταβολές χωρίς να καταρρέει.

Η πρώτη εξαρτάται πρωτίστως από τη συγκυρία· η δεύτερη επιχειρεί να μετατρέψει την προσωρινή σύμπτωση συμφερόντων σε ανθεκτικότερη μορφή συνεργασίας. Η μακροχρόνια ειρήνη δεν απαιτεί την κατάργηση του συμφέροντος, αλλά την οργάνωσή του μέσα σε ένα πλαίσιο κανόνων, θεσμών, και δεσμεύσεων που καθιστά τη διατήρηση της κοινής τάξης συμβατή με τη μεταβολή των επιμέρους συμφερόντων.