Jean Ziegler: Ένας ξεχωριστός Ελβετός διανοούμενος

Ο Ziegler γεννήθηκε στην κωμόπολη Thun της Βέρνης στις 19 Απριλίου 1934. Σπούδασε νομικά στην Βέρνη και στην Γενεύη και μετά συνέχισε με σπουδές Κοινωνιολογίας στην Σορβόννη, όπου πραγματοποίησε διδακτορικό. Εκεί γνώρισε τον Jean-Paul Sartre και την Simone de Beauvoir, προσχώρησε στον μαρξισμό και υποστήριξε την αλγερινή αντιαποικιακή επανάσταση. Το 1952 στο Παρίσι γνώρισε τον Αββά Pierre και συνεργάστηκε μαζί του στην φιλανθρωπική του οργάνωση.

Το 1961 ταξίδεψε στο Κονγκό και υπήρξε μάρτυς της φτώχειας και της της διαφθοράς του καθεστώτος. Το 1964 στην Γενεύη γνώρισε τον Che Guevara, τον οποίον ξενάγησε στην Ελβετία. Του ζήτησε να τον εντάξει στο αντάρτικο στην Λατινική Αμερική, αλλά ο Τσε του συνέστησε να αγωνισθεί για την αλλαγή των πραγμάτων στην Ευρώπη, που είναι η καρδιά του καπιταλισμού. Συμβουλή που ο νεαρός κοινωνιολόγος ακολούθησε.

Ο Ziegler ακολούθησε διπλή σταδιοδρομία, ακαδημαϊκή και πολιτική. Όταν κάποτε τον ρώτησα τι από τα δύο είναι σημαντικότερο, μου απάντησε αν θυμάμαι καλύτερα ποιός ήταν πρωθυπουργός της Γαλλίας το 1981 ή πότε πήρε το βραβείο Nobel ο Sartre. Του απάντησα «το δεύτερο» και μου είπε: «Είδες;». Ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης δίδασκε την Κοινωνιολογία ως επιστημονικό εργαλείο αλλαγής των πραγμάτων, θεωρώντας ότι ο κόσμος είναι άδικος, άνισος και ανήθικος. Το μάθημά του ήταν ολιστικό, συμπεριελάμβανε θεωρητικές, ιστορικές, πολιτικές και ιδεολογικές παραμέτρους.

Η διδασκαλία του ήταν θυελλώδης, βιωματική, συναρπαστική. Η επιστημονική του σκέψη εκινείτο μεταξύ Μαρξισμού και Σχολής της Φρανκφούρτης, αλλά η αφετηρία του ήταν η κοινωνική δικαιοσύνη (σε σημείο που τον πείραζα λέγοντάς του ότι κατά βάθος ήταν χριστιανός. Άλλωστε η Ελβετία είναι η έδρα του προτεσταντισμού στην αυστηρότερη μορφή του). Παράλληλα με την Γενεύη, δίδασκε και στην Σορβόννη, την alma matter του.

Ο Ziegler και ο Τρίτος Κόσμος

Ο Ziegler εκλεγόταν συνεχώς ομοσπονδιακός βουλευτής του Σοσιαλιστικού κόμματος της Ελβετίας από το 1981 έως το 1999 (προηγουμένως είχε εκλεγεί δημοτικός σύμβουλος της Γενεύης το 1963-67 και στην συνέχεια εκπρόσωπος της Γενεύης στο Ελβετικό Εθνικό Συμβούλιο το 1967-1983 και το 1987-1999). Εθεωρείτο εκπρόσωπος της πλέον ριζοσπαστικής του πτέρυγας. Με πήρε κάποτε μαζί του για να παρακολουθήσω μία εξαιρετικά επαναστατική ομιλία του σε εργάτες σε μία αίθουσα κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό της Γενεύης.

Ήταν στενός φίλος και έχαιρε της εκτίμησης και της φιλίας των μεγάλων Ευρωπαίων σοσιαλιστών ηγετών (Willy Brandt, Carl Schmitt, François Mitterand, Felipe Gonzalez κ.ά.), όπως και πολλών ηγετών του Τρίτου Κόσμου, πχ. του Fidel Castro. Ιδιαίτερες σχέσεις είχε αναπτύξει με Αφρικανούς και λατινοαμερικανούς πολιτικούς και ακαδημαϊκούς, με αποτέλεσμα το όνομά του να είναι διάσημο στον Τρίτο Κόσμο.

Ο Ziegler είχε αναπτύξει την θεωρία της πάλης των τάξεων σε πλανητικό επίπεδο, όπου το προλεταριάτο είναι οι υπανάπτυκτες πρώην αποικίες του Τρίτου Κόσμου, και οι ανεπτυγμένες καπιταλιστικές μητροπόλεις είναι οι κάτοχοι των μέσων παραγωγής, που απομυζούν και εκμεταλλεύονται τις πρώην αποικίες τους. Ταυτόχρονα, όμως, είχε αμφισβητήσει την υπανάπτυξη σε πολιτιστικό επίπεδο, θεωρώντας ότι οι κοινωνίες του Τρίτου Κόσμου υπερέχουν σε πολλά επίπεδα των ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών, πχ στην διαχείριση του πένθους.

Τα πορίσματά του ήταν προϊόν επιτόπιας έρευνας και συνεχών ταξιδιών στην Αφρική και στην Λατινική Αμερική. Εξ άλλου, παράλληλα με την Σχολή Κοινωνικών και Οικονομικών Επιστημών, δίδασκε και στο περίφημο IUED (Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Αναπτυξιακών Σπουδών) της Γενεύης, που διαμόρφωνε στελέχη εξειδικευμένα την Ανάπτυξη του Τρίτου Κόσμου.

Επειδή ο Ziegler θεωρούσε ότι οι τριτοκοσμικές κοινωνίες δεν έχουν ίση πρόσβαση σε εκπαιδευτικές ευκαιρίες όσο οι ανεπτυγμένες, για αυτό έμπρακτα βοηθούσε φοιτητές από την Αφρική και την Λατινική Αμερική, ιδίως όταν αυτοί ήταν πολιτικοί πρόσφυγες από αυταρχικά καθεστώτα, διευκολύνοντας την παραμονή τους στην Ελβετία, διορίζοντάς τους βοηθούς του στο Πανεπιστήμιο κλπ. Σχετικός με αυτά ήταν ο διορισμός του ως Ειδικού Εμπειρογνώμονα του ΟΗΕ για το δικαίωμα της διατροφής το διάστημα 2000-2016.

Η Ελβετία τα πλένει λευκότερα!

Οι έρευνες του Ziegler σχετικά με το ελβετικό τραπεζικό σύστημα οδήγησαν στην έκδοση βιβλίων («Η Ελβετία τα πλένει λευκότερα») στα οποία αποκάλυπτε ότι διάφοροι τριτοκοσμικοί δικτάτορες καταθέτουν τα κλοπιμαία από τις χώρες τους σε ελβετικές τράπεζες υπό την προστασία του περίφημου τραπεζικού απορρήτου, ενώ αποκάλυψε σε άλλο βιβλίο του («Ο χρυσός των ναζί», μετάφραση του υπογράφοντος στις εκδόσεις Παπαζήση) ότι οι ελβετικές τράπεζες παρακράτησαν τα χρήματα των Εβραίων θυμάτων του Ολοκαυτώματος και τελικώς τα παρέδωσαν μόνον μετά από παρέμβαση του αμερικανικού κράτους. Για τις έρευνές του καταδιώχθηκε δικαστικά από το ελβετικό τραπεζικό σύστημα και του επεβλήθη πρόστιμο 6,6 εκατομμυρίων ελβετικών φράγκων, με αποτέλεσμα να πτωχεύσει.

Ο Ziegler υπήρξε μακράν ο πλέον αναγνωρίσιμος Ελβετός και ένας από τους πλέον επιδραστικούς διανοουμένους παγκοσμίως. Παρήγαγε συναρπαστικά βιβλία με τεράστια ευκολία και ταχύτητα, κάθε χρόνο κυκλοφορούσαν ένα ή δύο νέα βιβλία του. Αγαπούσε πολύ την Ελλάδα, σε μία δε επίσκεψή του στην Αθήνα τον πήγα να γνωρίσει τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, από τον οποίον ζήτησε να του διηγηθεί την σύλληψή του από τους συνταγματάρχες το 1967 (ο Κανελλόπουλος το έκανε σε άψογα γαλλικά). Θεωρούσε τους Έλληνες λαό που είχε πολεμήσει σκληρά για την ελευθερία του και τους θαύμαζε γιά αυτό.

Ας μου επιτραπεί μία προσωπική ανάμνηση. Μετά την ολοκλήρωση του διδακτορικού μου, το οποίο ο Ziegler και οι άλλοι δάσκαλοί μου μού έδωσαν με άριστα και imprimatur, διατηρήσαμε στενή επαφή. Μετέφρασα δύο βιβλία του και μου ζήτησε να μεταφράσω και την αυτοβιογραφία του, την οποίαν έχω αφήσει ημιτελή. Όταν το 2015 η Ελλάδα βρισκόταν στην δίνη της κρίσης, ο σπουδαίος αυτός άνθρωπος θυμήθηκε ότι είχε έναν μαθητή στην χειμαζόμενη Ελλάδα και μου τηλεφώνησε για να μου ζητήσει τον αριθμό του τραπεζικού λογαριασμού μου ώστε να μου καταθέσει χρήματα. Την επόμενη χρονιά τον συνάντησα στην Γενεύη και το επανέλαβε. Αρνήθηκα ξανά λέγοντάς του ότι δεν είναι πλούσιος για να μοιράζει χρήματα. Ο Ziegler τότε μου είπε: «Παιδί μου εγώ είμαι σοσιαλιστής. Αν δεν είμαι έτοιμος να βοηθήσω έναν μαθητή μου που έχει ανάγκη, τι σοσιαλιστής θα είμαι;»

Γαίαν έχοις ελαφράν Δάσκαλε.

 

---

 

Επιλογή από τα κυριότερα έργα του

· Sociologie de la nouvelle Afrique (“Sociology of the New Africa”), Gallimard, 1964.

· Sociologie et Contestation, essai sur la société mythique (“Sociology and Contestation”), Gallimard, 1969.

· Le pouvoir africain (“The African Power”), Éditions du Seuil, 1973, new edition 1979.

· Les vivants et la mort (“The Living and the Dead”), Éditions du Seuil, 1973. New edition 1978.

· Une Suisse au-dessus de tout soupçon, 1976. English-language edition, Switzerland Exposed (translated by R. S. Middleton), Allison & Busby, 1978.

· Main basse sur l’Afrique (“Pillage on Africa”), 1978. New edition 1980.

· Retournez les fusils ! Manuel de sociologie d’opposition (“Turn the Guns Around”), Seuil, 1980. New edition 1991 and again in 2014.

· Vive le pouvoir! Ou les délices de la raison d’état, Éditions du Seuil, 1985.

· La victoire des vaincus, oppression et résistance culturelle (“The Victory of the Defeated”), Éditions du Seuil, 1988.

· La Suisse lave plus blanc (“Swiss Whitewash”), 1990.

· Le bonheur d’être Suisse (“The fortune of being Swiss”), 1994.

· L’Or du Maniema (“The Gold of Maniema”), Éditions du Seuil, 1996.

· Les rebelles, contre l’ordre du monde (“The Rebels, Against World Order”), 1997.

· La Suisse, l’or et les morts (“The Swiss, the Gold, and the Dead”), 1997.

· Les seigneurs du crime : les nouvelles mafias contre la démocratie (“The Crime Lords: the New Mafias against Democracy”), Éditions du Seuil, 1998.

· Le Livre noir du capitalisme (“The Black Book of Capitalism”), co-authored, Temps des Cerises Edition, 1998.

· L’empire de la honte (“The Empire of Shame”), 2005.

· La haine de l’Occident (“Hate For the West”), 2008.