ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Νέες προσεγγίσεις εισβάλουν στη σωματιδιακή φυσική

Νέες προσεγγίσεις εισβάλουν στη σωματιδιακή φυσική, Νικόλαος Λάος
Πηγή: UNSPLASH

Η σύγχρονη φυσική βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα παράδοξο που αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη φιλοσοφική και επιστημολογική βαρύτητα: διαθέτει τα ισχυρότερα μαθηματικά εργαλεία στην ιστορία της, τους μεγαλύτερους επιταχυντές σωματιδίων, τεράστια υπολογιστική ισχύ και ένα εξαιρετικά επιτυχημένο θεωρητικό οικοδόμημα.

Παρ’ όλα αυτά, η αναζήτηση νέων θεμελιωδών νόμων μοιάζει να έχει περιέλθει σε μια παρατεταμένη στασιμότητα. Το Καθιερωμένο Πρότυπο περιγράφει με εκπληκτική ακρίβεια τις γνωστές στοιχειώδεις αλληλεπιδράσεις, αλλά αδυνατεί να εξηγήσει τη σκοτεινή ύλη, τη σκοτεινή ενέργεια, την ασυμμετρία ύλης και αντιύλης και, κυρίως, να ενσωματώσει τη βαρύτητα σε ένα ενιαίο κβαντικό πλαίσιο.

Το ανησυχητικό δεν είναι απλώς ότι δεν έχουμε βρει τις απαντήσεις. Είναι ότι ένα σημαντικό τμήμα της θεωρητικής φυσικής φαίνεται να έχει επενδύσει τεράστιο διανοητικό κεφάλαιο σε θεωρίες των οποίων η πειραματική επιβεβαίωση παραμένει απροσδιόριστη. Τρεις κριτικές φωνές, ο Andrew Pickering, ο Alexander Unzicker και ο Gary Taubes, φωτίζουν διαφορετικές όψεις αυτής της κρίσης.

Ο Βρετανός κοινωνιολόγος, φιλόσοφος και ιστορικός της επιστήμης Andrew Pickering, στο βιβλίο του “Constructing Quarks: A Sociological History of Particle Physics”, στρέφεται εναντίον μιας σχεδόν μεταφυσικής αντίληψης που έχει διεισδύσει στη σύγχρονη θεωρητική φυσική: ότι η φύση οφείλει να υπακούει σε μαθηματικά κομψές, συμμετρικές και αισθητικά ικανοποιητικές αρχές.

Η έννοια της φυσικότητας (naturalness), σύμφωνα με την οποία οι θεμελιώδεις παράμετροι μιας θεωρίας δεν θα έπρεπε να απαιτούν ακραίες λεπτορυθμίσεις, χρησιμοποιήθηκε επί δεκαετίες ως ισχυρό κίνητρο για την αναζήτηση νέας φυσικής. Όταν όμως οι σχετικές προβλέψεις δεν επιβεβαιώνονται, η αισθητική προτίμηση κινδυνεύει να μετατραπεί σε δογματική προσδοκία.

Προβλήματα στη σύγχρονη φυσική

Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι η υπερσυμμετρία. Επί δεκαετίες παρουσιάστηκε ως μία από τις πλέον υποσχόμενες επεκτάσεις του Καθιερωμένου Προτύπου. Προέβλεπε την ύπαρξη υπερσυμμετρικών εταίρων για τα γνωστά σωματίδια, όπως τα squarks, τα gluinos και τα neutralinos. Οι προσδοκίες ήταν υψηλές: η υπερσυμμετρία θα μπορούσε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της μάζας του Higgs, να διευκολύνει την ενοποίηση των αλληλεπιδράσεων και να προσφέρει υποψήφια σωματίδια σκοτεινής ύλης.

Ωστόσο, οι πολυετείς αναζητήσεις στον Μεγάλο Επιταχυντή Αδρονίων δεν έχουν εντοπίσει υπερσυμμετρικά σωματίδια. Αντί η απουσία τους να οδηγήσει σε ριζική αναθεώρηση των αρχικών προσδοκιών, μεγάλο μέρος της θεωρητικής έρευνας στράφηκε σε πιο σύνθετες εκδοχές της θεωρίας και σε υψηλότερες ενεργειακές κλίμακες.

Εδώ αναδύεται ένα βασανιστικό ερώτημα: πόσες φορές μπορεί μια αποτυχημένη πρόβλεψη να μετασχηματίζεται σε νέα θεωρητική παραλλαγή προτού αναγνωρίσουμε ότι ίσως ακολουθούμε λάθος δρόμο; Ερώτημα το οποίο έχει, εμμέσως και αμέσως, θέσει και ο Βρετανός μαθηματικός φυσικός Sir Roger Penrose.

Ακόμα εντονότερο είναι το πρόβλημα της θεωρίας χορδών. Η υπόσχεσή της είναι εντυπωσιακή: τα στοιχειώδη σωματίδια δεν είναι σημειακές οντότητες, αλλά διαφορετικές διεγέρσεις απειροελάχιστων χορδών. Το θεωρητικό πλαίσιο περιλαμβάνει φυσικά έναν κβαντικό φορέα της βαρύτητας, το graviton. Ωστόσο, η θεωρία διαθέτει ένα τεράστιο πλήθος μαθηματικά επιτρεπτών λύσεων, το περίφημο “landscape”, οι οποίες μπορούν να αντιστοιχούν σε διαφορετικές φυσικές πραγματικότητες.

Η σύνδεσή της με την υπόθεση του πολυσύμπαντος δημιουργεί μια ιδιαίτερα δύσκολη επιστημολογική κατάσταση: όταν μια θεωρία μπορεί να προσαρμοστεί σε έναν τεράστιο αριθμό διαφορετικών συμπάντων, πώς ακριβώς διακινδυνεύει μια σαφή, διαψεύσιμη πρόβλεψη για το δικό μας; Μπορεί να έχει μαθηματική αξία, αλλά καμία θεωρία δεν έχει το δικαίωμα να παρουσιάζεται ως φυσική περιγραφή της πραγματικότητας χωρίς επαρκή εμπειρική στήριξη.

Ανάλογο πρόβλημα εμφανίζεται στην ερμηνεία της κβαντομηχανικής. Η ερμηνεία των πολλών κόσμων υποστηρίζει ότι όλες οι δυνατές εκβάσεις μιας κβαντικής διαδικασίας πραγματοποιούνται σε διαφορετικούς κλάδους της κυματοσυνάρτησης. Πρόκειται για μια συνεπή ερμηνευτική προσέγγιση, αλλά η ύπαρξη αυτών των παράλληλων κλάδων δεν έχει επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα. Η κριτική εδώ δεν αφορά την επιτυχία της κβαντομηχανικής, αλλά το κατά πόσο μια ερμηνεία που δεν παράγει διακριτές πειραματικές προβλέψεις μπορεί να διεκδικεί καθεστώς φυσικής ανακάλυψης.

Το μποζόνιο Higgs

Ο Γερμανός θεωρητικός φυσικός και νευροεπιστήμονας Alexander Unzicker, στα βιβλία “The Higgs Fake” και “Bankrupting Physics”, προχωρά σε ακόμα πιο επιθετική αμφισβήτηση της σύγχρονης σωματιδιακής φυσικής. Στρέφεται εναντίον της τάσης να αντιμετωπίζεται το Καθιερωμένο Πρότυπο ως ένα σχεδόν ολοκληρωμένο σύστημα, παρά τις πολυάριθμες παραμέτρους του και τα βαθιά αναπάντητα ερωτήματά του. Το γεγονός ότι η θεωρία περιγράφει με ακρίβεια τα δεδομένα δεν σημαίνει αυτομάτως ότι αποκαλύπτει και τον βαθύτερο μηχανισμό της φύσης.

Η κριτική του αποκτά ιδιαίτερη οξύτητα στην περίπτωση του μποζονίου Higgs. Η ανακάλυψη του 2012 αποτελεί πραγματική και ισχυρά τεκμηριωμένη πειραματική επιτυχία. Ωστόσο, η επιβεβαίωση ενός σωματιδίου με ιδιότητες συμβατές με το Higgs δεν ισοδυναμεί με την ολοκλήρωση της κατανόησης του μηχανισμού που εξηγεί τις μάζες των στοιχειωδών σωματιδίων.

Γιατί το Higgs έχει τη συγκεκριμένη μάζα; Γιατί οι μάζες των άλλων σωματιδίων εμφανίζουν τόσο διαφορετικές τιμές; Γιατί υπάρχουν ακριβώς τρεις οικογένειες φερμιονίων; Το Καθιερωμένο Πρότυπο περιγράφει αυτές τις ιδιότητες, αλλά δεν εξηγεί θεμελιωδώς γιατί είναι έτσι. Ο Unzicker θέτει, επομένως, ένα ουσιώδες ζήτημα: μήπως η φυσική συγχέει την επιτυχή ταξινόμηση των φαινομένων με την πραγματική κατανόησή τους;

Ο Αμερικανός δημοσιογράφος Gary Taubes, στο βιβλίο του “Nobel Dreams: Power, Deceit, and the Ultimate Experiment”, προσθέτει μια διαφορετική, αλλά εξίσου ενοχλητική διάσταση. Μέσα από την ιστορία των πειραμάτων που οδήγησαν στην ανακάλυψη των φορέων της ασθενούς αλληλεπίδρασης, αναδεικνύει τον ρόλο της φιλοδοξίας, του ανταγωνισμού, της επιστημονικής εξουσίας και της διεκδίκησης της αναγνώρισης.

Η επιστήμη εμφανίζεται όχι ως μια απρόσωπη μηχανή παραγωγής αλήθειας, αλλά ως ανθρώπινος θεσμός, ευάλωτος στις ίδιες πιέσεις που χαρακτηρίζουν κάθε πεδίο κοινωνικής δραστηριότητας.

Κρίση επιστημονικού προσανατολισμού

Η προειδοποίηση είναι σημαντική. Όταν μια ερευνητική ομάδα έχει επενδύσει χρόνια, τεράστιους πόρους και το επιστημονικό της κύρος σε ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα, η διάκριση ανάμεσα στην επιστημονική παρατήρηση και στην επιθυμητή ερμηνεία μπορεί να γίνει δυσκολότερη.

Η ανάγκη για εντυπωσιακές ανακαλύψεις, καριέρα και χρήματα, καθώς και η πίεση των δημοσιεύσεων και η συγκέντρωση επιστημονικής εξουσίας σε συγκεκριμένες μεγάλες συνεργασίες δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο η κριτική σκέψη, η αυτοκριτική και η ανεξάρτητη επαλήθευση αποκτούν ακόμα μεγαλύτερη σημασία.

Η σύγχρονη κρίση μπορεί να μην είναι κρίση γνώσης, αλλά κρίση επιστημονικού προσανατολισμού. Η μεγαλύτερη απειλή για τη φυσική δεν είναι ότι δεν γνωρίζει ακόμα τι είναι το σύμπαν, αλλά ότι ενδέχεται να αρχίσει να θεωρεί πως η μαθηματική δυνατότητα μιας εξήγησης αποτελεί αυτάρκη ένδειξη της αλήθειας της.

Η φύση δεν ενδιαφέρεται για την κομψότητα των εξισώσεών μας, ούτε για το κύρος των ερευνητικών ιδρυμάτων μας. Δεν υποχρεούται να επιβεβαιώσει τις προσδοκίες μας. Και ίσως αυτό ακριβώς να είναι το δυσκολότερο μάθημα που καλείται σήμερα να ξαναμάθει η σύγχρονη σωματιδιακή φυσική: ότι σκοπός της δεν είναι να κατασκευάζει έναν κόσμο που να ικανοποιεί τα μαθηματικά μοντέλα της και να επιβραβεύει συγκεκριμένους καριερίστες, αλλά να ανακαλύπτει έναν κόσμο που υπάρχει ανεξάρτητα από αυτά.

Οι απόψεις που αναφέρονται στο κείμενο είναι προσωπικές του αρθρογράφου και δεν εκφράζουν απαραίτητα τη θέση του SLpress.gr

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση του άρθρου από άλλες ιστοσελίδες χωρίς άδεια του SLpress.gr. Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των 2-3 πρώτων παραγράφων με την προσθήκη ενεργού link για την ανάγνωση της συνέχειας στο SLpress.gr. Οι παραβάτες θα αντιμετωπίσουν νομικά μέτρα.

Ακολουθήστε το SLpress.gr στο Google News και μείνετε ενημερωμένοι

Kαταθέστε το σχολιό σας. Eνημερώνουμε ότι τα υβριστικά σχόλια θα διαγράφονται.

0 ΣΧΟΛΙΑ
Παλιότερα
Νεότερα Με τις περισσότερες ψήφους
0
Kαταθέστε το σχολιό σαςx