Ο ορισμός της ηλιθιότητας: Εκχώρηση της κρίσης και ηθελημένη άγνοια

Το 1943, φυλακίστηκε από τους ναζί. Στη φυλακή, έγραψε επιστολές και ημερολόγια με θέμα την ηλιθιότητα, υποστηρίζοντας μάλιστα ότι η ηλιθιότητα αποτελεί μεγαλύτερη απειλή για τον πολιτισμό από ό,τι το κακό. Κατ’ αρχάς, ο Bonhoeffer διέκρινε τον όρο “ηλιθιότητα” από τον όρο “ανοησία”. Ανοησία είναι όταν κάποιος κάνει κάτι βλακώδες, απρόσεκτο, ή ασύνετο.

Συνδέεται με πράξεις χωρίς σύνεση, ή με έλλειψη προσοχής, ή με εσφαλμένη κρίση στη λήψη αποφάσεων. Για παράδειγμα, το να βάλει κάποιος λάθος καύσιμο σε ένα όχημα, ή το να κλοτσήσει δυνατά τη μπάλα και να σπάσει ένα τζάμι, ή το να μπερδέψει τη ζάχαρη με το αλάτι σε μια συνταγή, ή το να εκτελέσει μια εργασία πλημμελώς δεν αποτελεί ηλιθιότητα υπό την έννοια που δίνει στη λέξη ο Bonhoeffer.

Ούτε είναι η ηλιθιότητα το ίδιο με την έλλειψη γνωσιακής ικανότητας. Άλλωστε, στη ζωή, μπορεί να βρεθούμε αντιμέτωποι με καταστάσεις ή εργασίες που υπερβαίνουν τις δυνατότητές μας. Για παράδειγμα, κάποιος δεν είναι γνωσιακώς επαρκής στην κηπουρική ή στην καλλιέργεια λαχανικών. Επίσης, η ηλιθιότητα δεν ταυτίζεται με την άγνοια. Αν ένα άτομο δεν γνωρίζει κάτι, αυτό μπορεί να οφείλεται σε έλλειψη κατάλληλης εκπαίδευσης ή στην έλλειψη εμπειρίας αυτού του γεγονότος. Για παράδειγμα, αν δεν γνωρίζει την πρωτεύουσα του Λάος, έχει άγνοια. Διαβάζοντας έναν παγκόσμιο γεωγραφικό χάρτη ή ένα βιβλίο γεωγραφίας, μαθαίνει ότι η πρωτεύουσα του Λάος είναι η Βιεντιάν, κι έτσι επιλύει το πρόβλημα της άγνοιά του. Αυτό δεν αποτελεί ηλιθιότητα.

Ο Bonhoeffer επισήμανε σαφώς ότι η ηλιθιότητα δεν είναι οποιοδήποτε από τα προαναφερθέντα τρία πράγμα, δηλαδή δεν είναι ανοησία, ούτε έλλειψη γνωσιακής ικανότητας, ούτε άγνοια. Τι σημαίνει, λοιπόν, ηλιθιότητα κατά τον Bonhoeffer; Ο Bonhoeffer αποφάνθηκε ότι η ηλιθιότητα ορίζεται με βάση τα εξής τρία στοιχεία.

Τι ορίζει την ηλιθιότητα

Πρώτον, ηλιθιότητα σημαίνει την εκχώρηση της κριτικής σκέψης σε έναν τρίτο παράγοντα. Αυτός θα  μπορούσε να είναι ένας διδάσκαλος, ένας γονέας, ένας ιερέας, ένας influencer στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ή η τεχνολογία. Ειδικότερα, στην εποχή μας, πολλοί άνθρωποι εκχωρούν την κριτική σκέψη τους στην τεχνολογία. Το 2014, ο φιλόσοφος Robert J. Howell δημοσίευσε μια εργασία στην οποία παρουσίασε ένα πείραμα σκέψης γνωστό ως “Google Morals”.

Εξηγεί εκεί ότι, συχνά, χρησιμοποιούμε ηλεκτρονικές εφαρμογές για να κάνουν διάφορα πράγματα για εμάς. Το πιο κοινότυπο είναι το Google maps. Για παράδειγμα, για να μεταβούν από την κατοικία τους στον τόπο εργασίας τους, πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν τους χάρτες της Google, και ακόμα και έμπειροι οδηγοί ταξί χρησιμοποιούν τους χάρτες αυτούς ακόμα για τις πιο εύκολες διαδρομές. Οι περισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται άνετα να χρησιμοποιούν Google maps, ακόμα κι όταν το κάνουν με τον πιο βλακώδη τρόπο, όπως, λ.χ., όταν γνωρίζουν πλήρως τον προορισμό τους και τον βέλτιστο τρόπο μετάβασης σε αυτόν.

Εκχώρηση σκέψης

Μπορεί να είναι αθώο το να εκχωρήσουμε την πλοήγηση στην τεχνολογία, αλλά, στην προαναφερθείσα εργασία του, ο Robert J. Howell μάς καλεί να φανταστούμε μια εφαρμογή που θα ονομαζόταν Google Morals, στην οποία θα θέταμε οποιαδήποτε ερώτηση ηθικού περιεχομένου και θα μας έλεγε τι θα έπρεπε να κάνουμε σε οποιαδήποτε περίπτωση. Για παράδειγμα, φανταστείτε να βρίσκεστε σε ένα εστιατόριο και να ρωτάτε την εφαρμογή Google Morals αν είναι ορθό για εσάς να φάτε μπέργκερ με κρέας ή βίγκαν μπέργκερ, και η Google Morals να σας απαντά τι πρέπει να κάνετε.

Το μείζον ζήτημα δεν είναι το αν η εφαρμογή Google Morals κάνει κατάλληλο συλλογισμό ή όχι. Το μείζον ζήτημα, σύμφωνα με τον Howell, είναι ότι δεν πρέπει ποτέ να εκχωρούμε την ηθική συλλογιστική σε εφαρμογές. Στην εποχή μας, πάντως, ήδη πολλοί άνθρωποι θέτουν ερωτήσεις ηθικής σε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, χρησιμοποιώντας την ΑΙ ή ΤΝ για να κάνει την κριτική σκέψη για λογαριασμό τους. Αυτό αποτελεί ένα παράδειγμα αυτού που ο Bonhoeffer αποκαλεί ηλιθιότητα.

Η ηθελημένη άγνοια -η αμάθεια

Το δεύτερο συστατικό στοιχείο της ηλιθιότητας, κατά τον Bonhoeffer, είναι η ηθελημένη άγνοια -το να εθελοτυφλούμε. Όπως προανέφερα, η άγνοια από μόνη της δεν αποτελεί ηλιθιότητα, αλλά αν κάποιος είναι συνεχώς αδαής και δεν κάνει κάτι για να επιλύσει την άγνοιά του, τότε είναι ηλίθιος. Όταν, κατά την παράδοση, το Μαντείο των Δελφών αποφάνθηκε ότι ο Σωκράτης ήταν ο σοφότερος άνθρωπος της εποχής του, ο ίδιος ο Σωκράτης δήλωσε ότι αυτό που γνωρίζει, είναι ότι δεν γνωρίζει τίποτε.

Η δήλωση αυτή αποτελεί μια ομολογία άγνοιας, αλλά ο λόγος για τον οποίο το σχόλιό του δεν τον καθιστά ηλίθιο είναι το ότι αφιέρωσε τη ζωή του στην επίλυση αυτού του προβλήματος. Εξού και, λ.χ., στη Δίκη της Νυρεμβέργης δεν αθωώθηκαν εκείνοι οι κατηγορούμενοι ναζί που επικαλέστηκαν άγνοια των εγκλημάτων που διέπραττε το καθεστώς τους, αφού, μάλιστα, διέθεταν επαρκείς γνωσιακές ικανότητες ώστε, αν ήθελαν, θα μπορούσαν να είχαν μάθει όσα διαπράττονταν και να έπρατταν αναλόγως.

Όπως επισήμανε ο Αριστοτέλης, στα “Ηθικά Νικομάχεια”, ένα από τα χειρότερα δεινά που μπορεί να συμβούν σε μια κοινωνία είναι η αμάθεια. Αμάθεια σημαίνει ηθελημένη άγνοια. Σημαίνει ότι κάποιος αναπαύεται στην άγνοιά του και δεν λαμβάνει μέτρα για να επιλύσει το πρόβλημα της άγνοιάς του. Ο Αριστοτέλης, ο Πλάτων, και οι Στωικοί, με τον τρόπο του ο καθένας, συνδέουν τη γνώση με την ηθική βελτίωση, και θεωρούν την αμάθεια ως τη χειρότερη νόσο, επειδή πλήττει την ίδια τη βούληση των ανθρώπων να μάθουν. Όποιος πάσχει από την αμάθεια απολαμβάνει την άγνοιά του και οδηγείται σε έναν αντεστραμμένο ελιτισμό, περιφρονώντας ή και χλευάζοντας εκείνους που όντως γνωρίζουν.

Ο κομφορμισμός

Το τρίτο συστατικό στοιχείο της ηλιθιότητας, κατά τον Bonhoeffer, είναι ο κομφορμισμός, η παθητική ή με δόλο συμμόρφωση. Όπως επισήμανε ο Bonhoeffer, αλλά και ο Νίτσε προηγουμένως, πολλοί άνθρωποι, ακόμα και διανοούμενοι και ακαδημαϊκοί, δεν ενδιαφέρονται πρωτίστως για την αλήθεια – έστω κι αν μπορεί να διατείνονται περί του αντιθέτου – αλλά ενδιαφέρονται πρωτίστως για ζητήματα νομιμοφροσύνης και ταυτότητας.

Μάλιστα, ο φιλόσοφος και συγγραφέας Robert Musil διέκρινε τη “συνήθη ηλιθιότητα”, η οποία έχει να κάνει με γνωσιακό έλλειμα, από τη “νοήμονα ηλιθιότητα”, η οποία χαρακτηρίζει κάποιον που διαθέτει αξιόλογες πνευματικές δυνατότητες και τις χρησιμοποιεί για κάποιον ανόητο σκοπό, όπως, λ.χ., ο ναζισμός, ή, γενικώς, η υπηρεσία προς ένα αναποτελεσματικό, διεφθαρμένο, ή άδικο σύστημα.