Το Ιράν, η Ουκρανία και το διεθνικό χρηματιστικό τέρας

Στην ξεχασμένη πριν το Περλ Χάρμπορ περίοδο, μαινόταν η σύγκρουση ανάμεσα στην μη-εμπλοκή στον πόλεμο και την πρεμούρα Ρούσβελτ να εμπλακεί, λόγω των προοπτικών που ανοίγονταν για Corporations και μεγάλες επενδυτικές τράπεζες. Είναι εξακριβωμένες οι διαφορετικές “φυλές” του τότε μεγάλου κεφαλαίου με τις οποίες συνδέονταν οι δυο πολιτικές. Σήμερα, λόγω της χωρίς προηγούμενο διεθνοποίησης και χρηματιστικοποίησης, οι αντίστοιχες φυλές του διεθνικού (transnational) χρηματιστικού κεφαλαίου παίζουν σε “άλλη πίστα”, ενώ τα μεγέθη και η επιρροή τους, όχι μόνο σε ΗΠΑ ή άλλες χώρες, αλλά σε παγκόσμια κλίμακα είναι ασύγκριτα μεγαλύτερα.

Ωστόσο, υπάρχουν στοιχεία ομοιότητας. Αν και οι τότε “φυλές” όριζαν δυο ολότελα διαφορετικές γεωστρατηγικές στον πόλεμο, δεν αφορούσαν ευθέως ανταγωνιστικά συμφέροντα από οικονομική άποψη. Μετά το Περλ Χάρμπορ (που εκβίασε η αντι-ιαπωνική πολιτική Ρούσβελτ) οι δυο πλευρές συστρατεύτηκαν ακαριαία.

Οι αντίπαλοι του Ρούσβελτ εκτείνονταν από συντηρητικούς ή και συμπαθούντες του Χίτλερ μέχρι το Σοσιαλιστικό Κόμμα, και από απομονωτιστές που ήταν η κύρια φωνή του μη-επεμβατισμού μέχρι πασιφιστές και Εκκλησίες. Κοινό στοιχείο για τους περισσότερους ήταν ο φόβος ότι ένας δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος θα εξάπλωνε τον κομμουνισμό. Με τον Ψυχρό Πόλεμο αργότερα δήλωναν δικαιωμένοι. Η Επιτροπή America First, η κύρια οργάνωση των απομονωτιστών, είναι ο πλησιέστερος πολιτικός πρόγονος της σύγχρονης έκδοσης υπό τον Τραμπ.

Οι σύγχρονες χρηματιστικές φυλές

Εδώ οι ομοιότητες σταματούν. Γιατί και οι δυο πολιτικές τότε λάμβαναν υπόψη τις προοπτικές ενός κράτους στο διεθνές στερέωμα. Ποια προοπτική και ποια γεωστρατηγική ωφελεί σήμερα ο πόλεμος στο Ιράν ή η στάση της Ευρώπης απέναντι στη Ρωσία; Ο ζουρλομανδύας του φονταμενταλισμού των αγορών και της μιλιταριστικής γεωπολιτικής που οδηγεί τον πλανήτη σε τρελή πορεία, απορρέει από συμφέροντα σύγχρονων φυλών που δεν ωφελούν κατ’ ανάγκην τις οικονομικές προοπτικές και γεωστρατηγικές των κρατών που τις υπηρετούν.

Δεν υπάρχει “απομονωτική” τάση ανάμεσα στις φυλές του διεθνικού χρηματιστικού κεφαλαίου. Το αντίθετο θα ήταν παράλογο. Όσες συνηγορούν υπέρ της απο-παγκοσμιοποίησης, εννοούν την απόζευξη (decoupling) από την κινεζική σφαίρα, όχι την απομόνωση. Πριν το 1941 εννοούσαν τον περιορισμό της στρατιωτικής εμπλοκής στο δυτικό ημισφαίριο, όχι τον μη-επεμβατισμό γενικώς. Η στήριξη του MAGA από φυλές αποσκοπεί κυρίως στην χειραγώγηση και εσωτερική κατανάλωση. Πρώτος απ’ όλους ο διαβόητος εκπρόσωπός τους, ο Αμερικανός Πρόεδρος. Τι σχέση έχει ο πόλεμος στο Ιράν, που δεν αποτόλμησαν πιο “γκλομπαλιστές”. Πρόεδροι, με τις συλλογιστικές του MAGA και του America First; Καμία!

Αν και οι διάφορες φυλές αποδέχονται και σήμερα ως ηγέτιδα δύναμη τις ΗΠΑ, έχει τροποποιηθεί η σχέση τους με την πραγματική οικονομία καθώς και το εθνικό έδαφος. Από τις Corporations της πραγματικής οικονομίας έχουμε περάσει σε χρηματιστικά συμφέροντα με μεγάλο βαθμό “αφαίρεσης” ως προς την πραγματική οικονομία και το κράτος αφετηρίας. Σχηματικά, ο Πρόεδρος της Ford Μακναμάρα, που είχε επινοήσει τις ζώνες ασφαλείας του αυτοκινήτου, έγινε υπουργός Άμυνας επί Βιετνάμ όπου επινόησε το carpet bombing, και από υπουργός Πρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας, όπου επινόησε τα Προγράμματα Διαρθρωτικής Προσαρμογής του ΔΝΤ που βιώσαμε και εδώ. 

Ενδεικτικά, από τη διοίκηση Κλίντον 1993-2001 που απελευθέρωσε την αγορά παραγώγων (CFMA), ο υπουργός Άμυνας Κοέν βρισκόταν στο board του ασφαλιστικού κολοσσού της AIG (too big to fail) όταν διασώθηκε με 182 δις το 2008, όπου βρισκόταν επίσης ο διαβόητος Χόλκμπρουκ. Ο Διευθυντής της CIA Deutch και ο υπουργός Οικονομικών Rubin στο board της Citibank, ο προσωπάρχης του Λευκού Οίκου Bowles στη Morgan Stanley. Ο Χόλκμπρουκ είχε διατελέσει και Διευθυντής στη Lehman Brothers, και αντιπρόεδρος της αμερικανικής θυγατρικής της Credit Suisse παράλληλα με το “καθάρισμα” της Γιουγκοσλαβίας.

“Περιστρεφόμενες πόρτες”

Ανάλογα ισχύουν στην υπόλοιπη Δύση. Στη Βρετανία ο πρωθυπουργός Μέιτζορ έγινε πρόεδρος της Carlyle Group στην Ευρώπη, ο Μπλερ σύμβουλος στη JPMorgan, ο Σούνακ στη Goldman Sachs. Ο πρόεδρος της Κομισιόν Μπαρόζο 2004-14 πρόεδρος στην Goldman Sachs International και πλήθος Επίτροποι και κεντρικοί τραπεζίτες της ΕΕ σε υψηλές θέσεις σε PIMCO, UBS, Merrill Lynch, JPMorgan, BNP Paribas κλπ.

Δίπλα στις “περιστρεφόμενες πόρτες”, στον Ύστερο (μετά το 2008) χρηματιστικοποιημένο παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, εμφανίζεται το φαινόμενο της κατάληψης θέσεων εξουσίας με στελέχη του. Ο Ντράγκι ήταν Αντιπρόεδρος της Goldman Sachs International πριν γίνει Κεντρικός Τραπεζίτης σε Ιταλία, ΕΚΤ και πρωθυπουργός της Ιταλίας.

Ο καγκελάριος Μερτς πρόεδρος του εποπτικού συμβουλίου της θυγατρικής στη Γερμανία της BlackRock, που έγινε μεγαθήριο επί Ομπάμα και διαχειρίζεται σήμερα 15 τρισεκατομμύρια, ισοδύναμα με 12% του παγκόσμιου ΑΕΠ, βασικός μέτοχος στις 150 σημαντικότερες γερμανικές επιχειρήσεις. Ο Μακρόν Διευθύνων Εταίρος στη Rothschild & Cie το 2012 πριν μεταβεί στο επιτελείο του Προέδρου Ολάντ, που εξελέγη γιατί το φαβορί Στρος-Καν του ΔΝΤ σκόνταψε σε σκάνδαλο και στράφηκε στη ρωσική Rosneft.

Δεν υπάρχουν μόνο κράτη…

Στον πόλεμο του Ιράν, προφανή συμφέροντα που συνδέονται με ενέργεια και όπλα καθώς και το εβραϊκό λόμπι που είναι το ίδιο μέρος ευρύτερων “φυλών” του διεθνικού κεφαλαίου, είναι μόνο το ορατό μέρος ενός ευκαιριακού συνασπισμού. Η ώθηση των ΗΠΑ από συγκεκριμένες φυλές προς το απονενοημένο συνδέεται καταρχάς με το οικονομικό τους συμφέρον που δεν είναι κατ’ ανάγκην και γεωστρατηγικό συμφέρον των ΗΠΑ αν και ηγέτιδα δύναμή τους.

Ούτε η αποτυχία στο Ιράν σημαίνει ότι κάποιες φυλές δεν ωφελήθηκαν και δεν ωφελούνται. Ανάλογος είναι ο “γρίφος” της αυτοκτονικής στάσης της Ευρώπης στο Ουκρανικό. Η προσφυγή κατ’ εξοχήν τέτοιων συμφερόντων σε ούλτρα πατριωτισμό της “Μεγάλης Αμερικής” ή της “Ισχυρής Ευρώπης” και συναφή μπουρδολογία δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο.

Το διεθνές σύστημα ισχύος ως άναρχο σύστημα κρατών κατά Μιερσάιμερ και άλλους συνιστά επιστημονικό αντικείμενο στο βαθμό που δεν ξεχνιέται ότι αποτελεί εξ’ ορισμού αφαίρεση. Πρώτον, διότι το “συμφέρον ενός κράτους” σχετίζεται με το ποιον αυτό εξυπηρετεί. Για παράδειγμα, η επιθετικότητα των ΗΠΑ μεταπολεμικά ωφέλησε το “κράτος” μιας ελίτ και το πολύ-πολύ μεσοαστικών στρωμάτων και αντίστοιχα, η Ελλάδα “πυλώνας σταθερότητας” της Δύσης/καρπαζοεισπράκτορας εχθρών και φίλων, συνδέεται με τις απολαβές στο δυτικό σύστημα μιας αδιάφορης μεταπρατικής ελίτ. 

Δεύτερον, διότι η επέκταση ισχυρών συμφερόντων σε διεθνικό επίπεδο συγκροτεί αυτόνομες επιδιώξεις που ναι μεν εξαρτώνται από το κράτος στη προώθησή τους αλλά μπορεί να μην ωφελούν γεωπολιτικά αυτό το ίδιο κράτος μακροπρόθεσμα. Εν κατακλείδι, υπάρχουν διαφορετικές κοινωνικές τάξεις στο εσωτερικό και κυρίως ισχυρότατες πλέον διεθνικές οικονομικές δυνάμεις που τέμνουν τα κράτη συμπληρώνοντας το άναρχο σύστημα. Η “γεωπολιτική” κριτική για αστοχίες δυνάμεων στον ανταγωνισμό ισχύος φαντασιώνεται πολλές φορές “καθαρά” κράτη που δεν τέμνονται από άλλα συμφέροντα, κράτη που στην πραγματική ζωή συνήθως δεν υπάρχουν.

Η οικονομία προηγείται της γεωπολιτικής

Η αποδοχή της Κίνας στο Δυτικό κόσμο χρεώνεται στην προεδρία Κλίντον από «γεωπολιτικούς» γιατί επέτρεψε στην Κίνα να γιγαντωθεί. Όμως όλοι γνωρίζουν πως ήταν απαίτηση πολυεθνικών μεγαθηρίων στη Δύση. Η πολιτική αυτή δεν άλλαξε με Μπους, παρά τον επιθετικό γεωπολιτικά «Πόλεμο κατά της Τρομοκρατίας». Η Κίνα εντάχθηκε στον ΠΟΕ  Δεκέμβριο 2001. 

Ούτε η οικονομική επέκταση στην Ουκρανία ήταν αρχικά απόφαση του Λευκού Οίκου ή της Καγκελαρίας. Είναι μόνο μετά την “πορτοκαλί επανάσταση” του 2004 που η Ουάσιγκτον κινήθηκε αποφασιστικά προς την ένταξή της στη Δύση. Η European Business Association in Ukraine έχει ιδρυθεί το 1999, το US-Ukraine Business Council το 1995, το ΔΝΤ είχε δώσει το πρώτο δάνειο το 1994 και τέλη της δεκαετίας μπορούσε πια να υπαγορεύει μέσω χρεομηχανής. 

Συχνά αποδίδονται σε επιλογές γεωπολιτικές διαστάσεις που δεν έχουν. «Τον επόμενο χρόνο οι ΗΠΑ θα δώσουν προσοχή στις προκλήσεις τεσσάρων δημοκρατιών-κλειδιά: Κολομβία, Νιγηρία, Ινδονησία και Ουκρανία», ανακοίνωνε η υπουργός Εξωτερικών Ολμπράιτ το 2000, και μάλλον δεν είχε κατά νου ούτε τους πέντε γεωπολιτικούς άξονες της “Μεγάλης Σκακιέρας” του Μπρζεζίνσκι, ούτε τη heartland του Μακίντερ. 

Τα πράγματα είναι κατά κανόνα πιο πεζά. Οι θεραπείες-σοκ μετάβασης ανατολικών χωρών στον καπιταλισμό σχεδιάστηκαν από συγκλίνοντα διεθνή οικονομικά συμφέροντα, όπως και η εισδοχή της Κίνας μια δεκαετία αργότερα. Οικονομολόγοι, όπως ο Κρούγκμαν ή ο Σάμερς, μετέπειτα υπουργός Οικονομικών στις ΗΠΑ, προέκριναν την επανάληψη επί το νεοφιλελεύθερο της αποτυχημένης  θεραπείας της Κρίσης Χρέους στη Λατινική Αμερική (που οδηγήθηκε στη Χαμένη Δεκαετία του ’80). Είχαμε «ανακαλύψει μια νέα νοτιοανατολική Ασία στην αυλή μας», θα εξηγούσε πεζά ο Γ. Γραμματέας της Ευρωπαϊκής Στρογγυλής Τράπεζας Βιομηχάνων. Ο πρεσβύτερος Πρόεδρος Μπους, πρώην Διευθυντής της CIA, ενδιαφερόταν στο πρώην ανατολικό μπλοκ ρητά για την αποκατάσταση της “οικονομικής ελευθερίας”, όχι τη διάλυση της ΕΣΣΔ. Η γεωπολιτική ακολούθησε.

Εργαλείο εκβιασμού 

Η πορεία ένταξης της Ουκρανίας σε δυτικές δομές κάλυπτε αρχικά την διείσδυση οικονομικών συμφερόντων, ενώ στην τελευταία φάση η απειλή ένταξης στο ΝΑΤΟ αποτέλεσε περισσότερο το εργαλείο εκβιασμού της ρωσικής εισβολής. Η διάρρηξη των σχέσεων Ευρώπης-Ρωσίας με την εισβολή ωφέλησε το δίχως άλλο τις ΗΠΑ και ισχυρά δυτικά οικονομικά συμφέροντα, όχι κατ’ ανάγκην τα ίδια με προηγούμενα, και σίγουρα όχι συγκεκριμένα βιομηχανικά συμφέροντα στην Ευρώπη. Η κριτική για “λάθος της Δύσης” με τη Ρωσία στην Ουκρανία συνιστά έτσι άστοχη γενίκευση ή ηθικολογική κρίση. 

Πιο “χαζά”, πίσω από μια κλασσική περίπτωση αυτοάμυνας όπως στο Ιράν αναζητούνται… εμβριθώς συμφέροντα “αγιατολάδων”, και πίσω από ολοφάνερα ανεπιθύμητες από τις κοινωνίες επιλογές σε ΗΠΑ ή Ευρώπη που σχετίζονται με συμφέροντα κάποιων ελίτ, αναζητούνται στην καλύτερη περίπτωση λάθη κυβερνητικών επιλογών και ιδεοληψίες. 

Το γιατί αποδέχτηκε η Ευρώπη την αμερικανική πρόκληση στη Ρωσία το 2014 και 2022, αντίθετα από τους Μέρκελ-Σαρκοζί το 2008, είναι ένα ερώτημα κυρίως οικονομικό. Όπως και το γιατί συνεχίζει σήμερα να επενδύει στον πόλεμο. Το βέβαιο είναι ότι πρώην κραταιά συμφέροντα, που συνδέονταν με εξαγωγικές βιομηχανίες και το κρίσιμο ζήτημα του ενεργειακού κόστους, δεν ορίζουν πλέον την πολιτική της ΕΕ ή της Γερμανίας. Αν την όριζαν θα είχαν άλλη πολιτική.

Ρωσία και Κίνα

Η ρωσική ελίτ μέχρι τον Πούτιν της πρώτης θητείας, αναζητούσε την αποδοχή της στο δυτικό χρηματιστικό κόσμο. Οι ολιγαρχικές συμμορίες της Ουκρανίας που επένδυσαν στο διχασμό και απειλούν σήμερα να την καταστήσουν ένα ευρωπαϊκό αντιρωσικό Ισραήλ, είναι κοινό δημιούργημα δυτικών χρηματιστικών οργανισμών και ρωσικής ελίτ, ακόμη και μετά την απο-ολιγαρχοποίηση της τελευταίας από το 2000.

Όταν από το 2007 η Μόσχα απαίτησε το σεβασμό του στάτους Μεγάλης Δύναμης στην οικονομική συνεννόηση με Δύση, η προτεραιότητα παρέμεινε στην συνεννόηση, όχι στο σεβασμό. Συνεπώς, δεν ήταν η ρωσική ευπιστία (για το αντίθετο φημίζεται η διπλωματία της) που ευθύνεται για τις δήθεν “αυταπάτες” από τις συμφωνίες του Μινσκ, μέχρι ίσως και το Άνκορατζ πρόσφατα, και πιο πριν τη μακρά ανοχή επέκτασης του ΝΑΤΟ. 

Παρά την πολλαπλάσια, οργανική εμπλοκή της στη δυτική παγκοσμιοποίηση, η Κίνα διατήρησε τη χρηματιστική της αυτονομία. Δεν απειλεί ακόμη τη Δύση ευθέως στο χρηματιστικό πεδίο, αλλά η επέκταση της κινεζικής πραγματικής οικονομικής σφαίρας δεν αμφισβητεί μόνο την πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ, περιορίζει λόγω χρηματιστικής αυτονομίας το ζωτικό χώρο του δυτικού διεθνικού χρηματιστικού κεφαλαίου. Lebensraum…

Σοβαρό ζήτημα είναι η σχέση Αριστεράς και Νέας Δεξιάς με το ζουρλομανδύα της Δύσης και το ίδιο το διεθνικό χρηματιστικό τέρας που τον επέβαλε, που θα αναφερθούμε σε άλλη ευκαιρία.