Ο ψυχολογικός μηχανισμός διολίσθησης σε πυρηνικό πόλεμο

Υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη φύση πράγματι άλλαξε, όχι ξαφνικά ούτε βιολογικά, αλλά ως προς τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος κατανοεί και συγκροτεί τον εαυτό του. Η μεταβολή αυτή έχει βαθιές ιστορικές ρίζες, φθάνοντας κατά τον 20ό αιώνα στην κορύφωση μιας «οντολογίας του αυτοαναφορικού υποκειμένου». Το υποκείμενο αυτό δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως ύπαρξη που γεννιέται και αναπτύσσεται μέσα σε σχέσεις, αλλά τον αντιμετωπίζει ως μια αυτοτελή βούληση, ικανή να κατασκευάζει ελεύθερα την ταυτότητα, τη φύση και τελικά την πραγματικότητα. Δεν επιθυμεί απλώς να μεταβάλει τις συνθήκες της ζωής του, αλλά διεκδικεί το δικαίωμα να αμφισβητήσει κάθε όριο της ανθρώπινης φύσης, ακόμη και την ίδια την υλικότητα του σώματος.

Κατά τον Λουδοβίκο, ο ναρκισσισμός αυτός κορυφώνεται με την «εξαΰλωση της ανθρώπινης φύσης σε μια καθαρή φαντασίωση δύναμης», σε μια φανταστική πνευματική παντοδυναμία και παγκυριαρχία. Όπως αναφέρει στο βιβλίο του, η ταινία Lucy του Luc Besson προσφέρει μια χαρακτηριστική καλλιτεχνική απόδοση αυτής της φαντασίωσης. Η ηρωίδα υπερβαίνει σταδιακά το σώμα, τον χώρο, τον χρόνο και κάθε ανθρώπινο περιορισμό, μέχρις ότου μετατρέπεται σε μια σχεδόν άυλη παντοδύναμη συνείδηση. Η τελείωση του ανθρώπου ταυτίζεται έτσι με την εξαφάνιση του ανθρώπινου.

Η απόλαυση της στέρησης

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η επόμενη φάση στην εξέλιξη αυτού του φαινομένου, την οποία ο Λουδοβίκος περιγράφει ως μεταναρκισσισμό. Η σύγχρονη ναρκισσιστική απόλαυση δεν είναι υποχρεωτικά ευχάριστη. Αντιθέτως, μπορεί να είναι οδυνηρή, ασκητική και αυτοτιμωρητική. Η βαθύτερη απόλαυση μπορεί να συνδέεται με την αδυσώπητη στέρηση, τόσο των ψυχολογικών, όσο και των σωματικών απολαύσεων. Ο ναρκισσισμός, δηλαδή, δεν λέει πλέον απλώς: «Απολαμβάνω επειδή ο κόσμος υπηρετεί το Εγώ μου». Αντιθέτως, μπορεί τώρα να λέει: «Απολαμβάνω την ίδια μου τη στέρηση, επειδή αυτή αποδεικνύει ότι το Εγώ μου κυριαρχεί ακόμη και πάνω στο σώμα, στον πόνο και στις ανάγκες του».

Και επιβεβαιώνω το εγώ μου και την κυριαρχία μου πάνω στον εαυτό μου και τον κόσμο και την απόλυτη ελευθερία μου, δια της αυτοκτονίας, κατά τη συγκλονιστική περιγραφή του Ντοστογιέφσκι. Επίσης, εδώ πρέπει να θυμηθούμε τον “ασκητικό καπιταλιστή” του Μαξ Βέμπερ. Ο άνθρωπος αυτός εργάζεται ακατάπαυστα, συσσωρεύει χωρίς να απολαμβάνει, πειθαρχεί το σώμα και αναβάλλει διαρκώς την ικανοποίηση. Η στέρηση γίνεται απόδειξη της αξίας του. Και η κορύφωση της στέρησης μπορεί να γίνει η καταστροφή και η αυτοκαταστροφή, για την ακρίβεια η “μεγαλειώδης αυτοκαταστροφή”.

Στη σημερινή κοινωνία, η ίδια λογική μπορεί να εμφανίζεται ως αδιάκοπη παραγωγικότητα, αυτοεπιτήρηση, εξάντληση και εμμονική αυτοβελτίωση. Το μετανεωτερικό άτομο στη Δύση δεν επιδιώκει κατ’ ανάγκην να ζήσει καλύτερα, αλλά να αποδείξει ότι δεν οφείλει τίποτε στη φύση, στο σώμα, στους άλλους ή στην ιστορία. Θέλει να είναι αυτοδημιούργητο, αυθύπαρκτο και παντοδύναμο μέσα στον δικό του εσωτερικό πυρήνα. Αυτή όμως είναι μια παντοδυναμία του κενού. Ένας υπεράνθρωπος μηδενισμός. Ένας ανθρωποθεϊσμός της αυτοεξάλειψης.

Περιέχει δηλαδή ένα έντονο αυτοχειριαστικό στοιχείο, το οποίο όταν μετατεθεί σε συλλογικό επίπεδο δημιουργεί ένα πολύ ιδιόρρυθμο και επικίνδυνο αόρατο επίπεδο στο συλλογικό ασυνείδητο. Μια διάχυτη αίσθηση παντοδυναμίας, αυτοάρνησης μίσους, για τον εαυτό, τους άλλους, αλλά και τη φύση. Φτάνει δε σε λατρείας της αυτοκαταστροφής. Η απόλυτη αυτονομία, λοιπόν, μπορεί να μετατραπεί σε άρνηση των ίδιων των προϋποθέσεων της ζωής. Διότι η ζωή είναι σχέση, εξάρτηση, ευαλωτότητα, ανταλλαγή και μεταβολή. Το υποκείμενο που θέλει να καταργήσει κάθε εξάρτηση καταλήγει να στρέφεται εναντίον της ίδιας του της φύσης.

Η σκοτεινή γοητεία της Αποκάλυψης

Στο σημείο αυτό η λουδοβίκεια προβληματική συναντά την έννοια της ενόρμησης θανάτου του Φρόιντ. Το ένστικτο του θανάτου (Thanatos) δεν πρέπει να ερμηνευτεί ως ένας απλοϊκός ισχυρισμός ότι ο άνθρωπος επιθυμεί συνειδητά να πεθάνει. Παρατηρώντας τη συμπεριφορά των ανθρώπων στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Φρόιντ παρατήρησε κάτι πιο περίπλοκο. Η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν καθοδηγείται πάντοτε από την αναζήτηση της ευχαρίστησης και της αυτοσυντήρησης. Αντιθέτως, ο άνθρωπος επαναλαμβάνει τραυματικές εμπειρίες, επιστρέφει σε καταστροφικές καταστάσεις και ενεργεί συχνά εναντίον του ίδιου του συμφέροντός του.

Η ενόρμηση θανάτου μπορεί να γίνει κατανοητή ως τάση προς την αποσύνδεση, την ακινησία και την κατάλυση των ζωντανών σχέσεων. Υπό αυτή την έννοια, η παντοδυναμία και η αυτοκαταστροφή δεν αποτελούν αναγκαστικά αντίθετα μεγέθη, αλλά μπορεί να είναι οι δύο όψεις του ίδιου φαινομένου. Το αυτοαναφορικό υποκείμενο είναι ενδεχόμενο να προτιμήσει την καταστροφή του κόσμου από την παραδοχή ότι δεν μπορεί να κυριαρχήσει πλήρως επάνω του. Η σύνδεση αυτή αποκτά τρομακτική επικαιρότητα αν μεταφερθεί στο πεδίο της πυρηνικής στρατηγικής.

Η πυρηνική αποτροπή περιέχει εξαρχής ένα θεμελιώδες παράδοξο. Για να εμποδίσει κάποιος τον αντίπαλο να τον καταστρέψει, πρέπει να τον πείσει ότι είναι διατεθειμένος να πραγματοποιήσει μια ενέργεια, η οποία θα καταστρέψει και τον ίδιο. Η αποτελεσματικότητα της αποτροπής στηρίζεται επομένως στην παραγωγή μιας αξιόπιστης ετοιμότητας για αμοιβαία αυτοκαταστροφή. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μορφή πυρηνικής αποτροπής είναι παραφροσύνη. Σημαίνει, όμως, ότι η ορθολογικότητά της έχει ως κρυφό θεμέλιο μια “πειστική ανορθολογικότητα”, όπως χαρακτηριστικά είχαν υποστηρίξει ο Schelling, o Κίσινγκερ και άλλοι.

Ο πυρηνικός “παίκτης” πρέπει να παρουσιάζεται ως λογικός, αλλά συγχρόνως αρκετά αποφασισμένος ώστε, υπό ορισμένες συνθήκες, να διαβεί το όριο πέρα από το οποίο κάθε λογικός υπολογισμός χάνει το νόημά του. Η τεχνοκρατική γλώσσα της πυρηνικής στρατηγικής μπορεί να αποκρύπτει αυτή την αντίφαση. Έννοιες όπως “κυριαρχία της κλιμάκωσης” (escalation dominance), “διαχείριση της κλιμάκωσης”, “ανταλλαγή πληγμάτων”, “πυρηνική νίκη” κ.λπ. μετατρέπουν την εξόντωση εκατομμυρίων ανθρώπων σε μια αφηρημένη τεχνική μεταβλητή. Η γλώσσα αυτή δεν περιγράφει απλώς την πραγματικότητα, αλλά προστατεύει τον ομιλητή από την ηθική, πνευματική και βιολογική πραγματικότητα όσων περιγράφει.

Η αυτοκαταστροφική τάση, λοιπόν, δεν θα εμφανιστεί αναγκαστικά ως μια παρανοϊκή απόφαση για το τέλος του κόσμου. Είναι πιθανότερο να κρυφτεί μέσα σε μια αλληλουχία λογικοφανών προτάσεων αποτροπής του τύπου: “Αν δεν απαντήσουμε, θα χαθεί η αξιοπιστία μας”. “Αν δεν κλιμακώσουμε τώρα, αργότερα θα βρεθούμε σε χειρότερη θέση”. “Ένα περιορισμένο πυρηνικό πλήγμα θα αποκαταστήσει την αποτροπή”. “Πρέπει να αποδείξουμε ότι είμαστε διατεθειμένοι να δεχθούμε το κόστος”. “Η υποχώρηση θα ήταν χειρότερη από την καταστροφή” και όλα τα συναφή.

Ο εσχατολογικός φονταμενταλισμός

Καθεμία από αυτές τις θέσεις μπορεί, αν εξεταστεί απομονωμένα, να φαίνεται ορθολογική. Η αλληλουχία τους, όμως, μπορεί να οδηγήσει στην άβυσσο. Κανείς δεν αποφασίζει ρητά την αυτοκτονία. Αποφασίζει απλώς να μη χάσει την αξιοπιστία, το κύρος, την ταυτότητα και τη θέση του μέσα στην Ιστορία. Η αυτοκαταστροφή προκύπτει ως το “λογικό” άθροισμα επιμέρους αποφάσεων. Στην περίπτωση της αμερικανικής κοινωνίας, ο εσχατολογικός φονταμενταλισμός προσθέτει μια ακόμη ανησυχητική παράμετρο στην πυρηνική εξίσωση.

Όπως έχει αναλύσει ο καθηγητής Μανούσος Μαραγκουδάκης στη μελέτη του για τον αμερικανικό φονταμενταλισμό, σημαντικά τμήματα της αμερικανικής κοινωνίας αντιλαμβάνονται την πολιτική και την Ιστορία μέσα από μια μανιχαϊστική και αρμαγεδωνική (ψευδο)χριστιανική ανάγνωση. Αυτό δεν σημαίνει ότι η αμερικανική πυρηνική πολιτική καθορίζεται μηχανιστικά από θρησκευτικές πεποιθήσεις, ή ότι ολόκληρη η αμερικανική κοινωνία επιθυμεί την Αποκάλυψη. Όμως, μας δείχνει ότι υπάρχει διαθέσιμο ένα ισχυρό συμβολικό λεξιλόγιο, μέσα στο οποίο η παγκόσμια σύγκρουση μπορεί να αποκτήσει εσχατολογικό νόημα και από κάτι το αδιανόητο ή έστω απευκταίο να μεταβληθεί υποσυνείδητα ακόμη και σε κάτι επιθυμητό, ειδικά αν συνδυαστεί με τις υπόγειες ζυμώσεις στο συλλογικό ασυνείδητο που αναφέραμε πιο πάνω.

Όταν δηλαδή ο αντίπαλος δεν αντιμετωπίζεται ως ανταγωνιστής, αλλά ως ενσάρκωση του απόλυτου Κακού, ο συμβιβασμός παύει να αποτελεί στρατηγική επιλογή και μετατρέπεται σε ηθική προδοσία. Όταν η Ιστορία θεωρείται ότι κατευθύνεται προς μια τελική αναμέτρηση, η καταστροφή μπορεί να ερμηνευτεί όχι ως αποτυχία της πολιτικής, αλλά ως επιβεβαίωση μιας προφητείας. Και όταν ένα έθνος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως εκλεκτό όργανο της Ιστορίας, η αναγνώριση ορίων μπορεί να βιωθεί ως άρνηση της ίδιας του της ταυτότητας.

Έτσι, η Θεολογία της Ισχύος, το αυτοαναφορικό υποκείμενο, η μεταναρκισσιστική εξιδανίκευση της στέρησης, η ενόρμηση θανάτου, η μανιχαϊκή εσχατολογία και η τεχνοκρατική γλώσσα των πυρηνικών όπλων μπορούν να συγκροτήσουν μια ιδιόμορφη αυτοκαταστροφική “ορθολογικότητα”. Δεν μιλάμε, λοιπόν, για απουσία λογικής, αλλά για μια διαστρεμμένη λογική, εγκλωβισμένη μέσα σε μια παθολογική αντίληψη του ανθρώπου και της Ιστορίας.

Η νέα πυρηνική εποχή

Ο κίνδυνος ενισχύεται από την είσοδό μας σε μια νέα, εξαιρετικά πολύπλοκη πυρηνική εποχή. Οι σχέσεις αποτροπής δεν περιορίζονται πλέον στη σχετική απλότητα του αμερικανοσοβιετικού δίπολου. Πολλαπλοί πυρηνικοί δρώντες, κυβερνοεπιχειρήσεις, αντιδορυφορικά όπλα, τεχνητή νοημοσύνη, “μεταπυρηνικά” υπερόπλα (post-nuclear super-weapons), “μικροσκοπικά” πυρηνικά και μια σειρά από άλλα δημιουργούν ένα εξαιρετικά περίπλοκο και αδιαφανές περιβάλλον, μέσα στο οποίο θα διεξαχθεί ο νέος Ψυχρός Πόλεμος, που ελπίζουμε να παραμείνει ψυχρός…

Ιδιαίτερα δε σε συνθήκες περιορισμένης πληροφόρησης και ασφυκτικής χρονικής πίεσης, μέσα στις οποίες συνήθως λαμβάνονται οι αποφάσεις σε μεγάλες διεθνείς κρίσεις, οι αποφάσεις δεν προκύπτουν μόνο από αντικειμενικούς υπολογισμούς αλλά διαμορφώνονται από βαθύτερες αφηγήσεις ταυτότητας. Ποιοι πιστεύουμε ότι είμαστε, ποιος θεωρούμε ότι είναι ο εχθρός, τι σημαίνει για εμάς η υποχώρηση, ποιο κόστος θεωρούμε αποδεκτό και ποιο μέλλον πιστεύουμε ότι δικαιούμαστε. Η μεγαλύτερη απειλή, επομένως, μπορεί να μην είναι ένας ηγέτης που επιθυμεί συνειδητά να καταστρέψει τον κόσμο, αλλά ένα ολόκληρο σύστημα το οποίο έχει μάθει να βιώνει την προθυμία του να θυσιάσει τα πάντα, ως υπέρτατη απόδειξη αποφασιστικότητας, ελευθερίας και ισχύος.

Η πυρηνική εποχή αποτελεί την τελειότερη έκφραση του ανθρωποθεϊσμού. Ο μετανεωτερικός-μεταναρκισσιστικός άνθρωπος αυτοανακηρύσσεται διαχειριστής του τέλους του κόσμου και θεωρεί ότι η δυνατότητά του να προκαλέσει την Απόλυτη Καταστροφή είναι το θεμέλιο της ασφάλειάς του. Το ερώτημα είναι αν μπορεί πράγματι να ελέγξει την Αποκάλυψη ή αν, πίσω από την τεχνοκρατική ψυχρότητα της αποτροπής, έχει ήδη αρχίσει να την επιθυμεί χωρίς, καν να το συνειδητοποιεί…