Ο Viktor Frankl απέναντι στον Freud και τον Adler…

Ο Sigmund Freud έθεσε στο κέντρο της ψυχικής ζωής την αναζήτηση της ηδονής και την αποφυγή της οδύνης. Ο Alfred Adler ανέδειξε την επιδίωξη υπεροχής, δύναμης και υπέρβασης της αίσθησης μειονεξίας. Ο Viktor Frankl, χωρίς να αρνείται τη σημασία ούτε της ευχαρίστησης ούτε της ισχύος, υποστήριξε ότι βαθύτερη κινητήρια δύναμη του ανθρώπου είναι η θέληση για νόημα. Η διαφορά δεν είναι απλώς θεωρητική. Αφορά στον τρόπο με τον οποίο απαντούμε στο θεμελιώδες ερώτημα: “Γιατί να ζήσω;”

Στο έργο του Freud, κυριαρχεί η “θέληση για ηδονή”. Στο έργο του Adler, κυριαρχεί η “θέληση για δύναμη”. Οι ψυχοθεραπευτικές θεωρίες τους είναι, σε τελική ανάλυση, τρόποι εύρεσης λειτουργικών συμβιβασμών μεταξύ της αντίστοιχης θέλησης και της αρχής της πραγματικότητας, με τους περιορισμούς της και τα προβλήματα που θέτει στο υποκείμενο. Στο έργο του Frankl, κυριαρχεί η “θέληση για νόημα”, καθώς ο Frankl δεν αναζητά έναν τρόπο να λειάνει την εμπειρία της ζωής μέσω ενός ψυχαναλυτικού συμβιβασμού, αλλά έναν τρόπο να μεγιστοποιήσει την ανθεκτικότητα του υποκειμένου μέσω της αναφοράς σε έναν σκοπό που υπερβαίνει το εγώ.

Ο Frankl δεν ρωτά πρώτα “Τι με ευχαριστεί;” ούτε “Τι θα με κάνει ισχυρό;”, αλλά “Τι ζητά από εμένα η ζωή;” Για τον Frankl, το νόημα δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα που κατασκευάζουμε κατά βούληση. Είναι κάτι που ανακαλύπτεται μέσα στη συγκεκριμένη κατάσταση της ύπαρξης. Κάθε άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με συγκεκριμένες δυνατότητες, ευθύνες, σχέσεις, έργα και, αναπόφευκτα, περιορισμούς. Η ζωή θέτει ερωτήματα στον άνθρωπο, και η απάντηση δεν είναι πρωτίστως μια διανοητική διατύπωση αλλά ο τρόπος με τον οποίο ζει.

Viktor Frankl: Αναζητώντας νόημα

Γι’ αυτό και η λογοθεραπεία τού Frankl δεν αποτελεί απλώς τεχνική “θετικής σκέψης”. Είναι μια θεραπεία προσανατολισμένη στην ευθύνη, στον λόγο τού είναι. Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να πείσει τον εαυτό του ότι όλα είναι καλά. Χρειάζεται να ανακαλύψει έναν λόγο για τον οποίο αξίζει να αναλάβει τη ζωή του ακόμα και όταν αυτή δεν είναι καλή. Εδώ βρίσκεται και η πιο ριζοσπαστική πλευρά της σκέψης τού Frankl.

Το νόημα δεν εξαρτάται από την απουσία του πόνου. Υπάρχουν περιστάσεις όπου ο πόνος δεν μπορεί να αποφευχθεί. Όταν όμως ο πόνος είναι αναπόφευκτος, ο άνθρωπος μπορεί να κληθεί να αποφασίσει ποια στάση θα κρατήσει απέναντί του. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πόνος είναι “χρήσιμος” ή ότι πρέπει να εξιδανικεύουμε την οδύνη. Σημαίνει ότι, ακόμα και μέσα σε περιορισμένες συνθήκες, παραμένει ένας χώρος προσωπικής στάσης και ευθύνης.

Ζούμε σε έναν πολιτισμό που έχει αναπτύξει εκπληκτικά μέσα για να μας προσφέρει ερεθίσματα χωρίς σκοπό, επιλογές χωρίς προσανατολισμό, και κατανάλωση χωρίς πληρότητα. Η εμπορευματοποίηση δεν πωλεί μόνο αντικείμενα. Συχνά εμπορευματοποιεί την εικόνα του εαυτού μας, τον ελεύθερο χρόνο μας, την προσοχή μας, ακόμα και την αίσθηση της προσωπικής μας αξίας.

Το μήνυμα είναι διαρκές: αγόρασε, βελτιώσου, προώθησε τον εαυτό σου, γίνε πιο παραγωγικός, πιο ελκυστικός, πιο επιτυχημένος, πιο ορατός. Και όμως, ένας άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει περισσότερα και να αισθάνεται λιγότερο ζωντανός. Εδώ η φράση “θέληση για νόημα” αποκτά θεραπευτική δύναμη. Το αντίδοτο στην υπερκατανάλωση δεν είναι απλώς η λιτότητα· είναι η ανακάλυψη κάποιου πράγματος που αξίζει περισσότερο από την κατανάλωση.

Το αντίδοτο στον καριερισμό δεν είναι η αδιαφορία για την εργασία· είναι η υπαγωγή της εργασίας σε έναν ευρύτερο σκοπό. Το αντίδοτο στην επιπόλαιη ζωή δεν είναι η διαρκής σοβαροφάνεια· είναι η ικανότητα να διακρίνουμε τι αξίζει πραγματικά την προσοχή μας. Το αντίδοτο στη “γουόκ” ατζέντα δεν είναι μια “αντι-γουόκ” ατζέντα, σαν αυτή που λανσάρει η λαϊκή Δεξιά· είναι μια υψηλότερη σύλληψη της ταυτότητας και της οικογένειας.

Τι αξίζει να γεμίσει τη ζωή μου;

Συχνά, στην εποχή μας, μια πλημμύρα λέξεων συνυπάρχει με μια φτώχεια νοήματος. Μιλάμε αδιάκοπα. Σχολιάζουμε, αντιδρούμε, αναρτούμε, διαφωνούμε, καταναλώνουμε απόψεις. Η πολυλογία δημιουργεί την ψευδαίσθηση συμμετοχής στη ζωή. Όμως η ποσότητα της έκφρασης δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη βάθους. Μπορεί κανείς να μιλά για τα πάντα και να μην έχει ακόμα ανακαλύψει για ποιο πράγμα αξίζει να ζήσει.

Ο Frankl μάς καλεί σε μια διαφορετική οικονομία της προσοχής: όχι “Πώς θα γεμίσω τη ζωή μου;”, αλλά “Τι αξίζει να γεμίσει τη ζωή μου;” Αυτό αλλάζει και τη σχέση μας με την επιτυχία. Η επιτυχία, όταν γίνεται αυτοσκοπός, μπορεί να μετατραπεί σε παγίδα. Ο άνθρωπος κυνηγά έναν στόχο, τον κατακτά, και αμέσως χρειάζεται έναν μεγαλύτερο. Η αξία του εαυτού εξαρτάται διαρκώς από εξωτερικούς δείκτες. Το νόημα, αντίθετα, δεν μετριέται κατ’ ανάγκην σε χρήματα, κύρος ή αναγνωρισιμότητα.

Μπορεί να βρίσκεται στη δημιουργία ενός έργου, στην αγάπη για έναν άνθρωπο, στην υπηρεσία μιας υπόθεσης, στην εμπειρία της ομορφιάς, ή στον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντι σε μια δύσκολη μοίρα. Εξού και η κεντρική ψυχοθεραπευτική πρόταση του Frankl είναι η αυθυπέρβαση: μια ψυχοθεραπεία του ύψους και όχι απλώς του βάθους.

Από την ικανοποίηση στην ευθύνη

Η μεγάλη συμβολή του Frankl είναι ότι μετακινεί το κέντρο της ύπαρξης από την ικανοποίηση στην ευθύνη. Δεν ρωτά μόνο τι θέλουμε από τη ζωή. Ρωτά τι ζητά η ζωή από εμάς. Η μιζέρια δεν προέρχεται πάντοτε από την έλλειψη. Μπορεί να προέρχεται και από την αφθονία χωρίς κατεύθυνση: από πάρα πολλά πράγματα και πολύ λίγους λόγους· από αμέτρητες επιλογές και ελάχιστους σκοπούς· από συνεχή επικοινωνία και ελάχιστη ουσιαστική συνάντηση.

Η θέληση για νόημα δεν υπόσχεται μια ζωή χωρίς πόνο, αποτυχία ή ματαίωση. Προσφέρει κάτι πιο απαιτητικό: τη δυνατότητα να μη μείνει η ζωή μας έρμαιο ούτε της ηδονής, ούτε της ανάγκης για επιβολή, ούτε της κατανάλωσης, ούτε της κοινωνικής επιδοκιμασίας.

Ο Frankl δεν μας ζητά να εγκαταλείψουμε την ευχαρίστηση, τη φιλοδοξία ή την επιτυχία. Μας ζητά να τις τοποθετήσουμε στη σωστή τους θέση. Δεν είναι το νόημα που πρέπει να υπηρετεί τη ζωή μας· είναι η ζωή μας που πρέπει να υπηρετεί την αξία τού νοήματος. Ίσως, τελικά, η θεραπεία από την επιπόλαιη ζωή να αρχίζει με μια πολύ απλή αλλά απαιτητική πράξη: να σιωπήσουμε για λίγο, να απομακρυνθούμε από τον θόρυβο των επιθυμιών που μας έχουν εμφυτεύσει, και να ακούσουμε την ερώτηση που έρχεται από βαθύτερα: “Για ποιο πράγμα αξίζει να διαθέσω τη ζωή μου;”