Πως κυριαρχούν στο πλήθος με όχημα το νευροφασισμό

Ο νευροφασισμός δεν είναι ιδεολογία με μανιφέστο, δεν έχει κόμμα, δεν έχει σημαία, αποτελεί περισσότερο μια λειτουργική πραγματικότητα, η οποία περνά μέσα από την αξιοποίηση της γνώσης για τον εγκέφαλο, τη νευροπλαστικότητα, τις ανταμοιβές, τα συναισθηματικά triggers. Και όλα αυτά σε συνδυασμό με αλγορίθμους, big data και τεχνητή νοημοσύνη, ώστε να προβλέπονται και να κατευθύνονται συμπεριφορές, να χειραγωγούνται τα σύγχρονα υποκείμενα της ιστορίας. Και όχι απλώς για το τί θα αγοράσεις, αλλά τί θα πιστέψεις, όχι μόνο πώς θα αντιδράσεις, αλλά για το πώς δεν θα αντιδράσεις. Εκεί θεμελιώνεται η δομή του.

Κάποτε, τα αυταρχικά καθεστώτα βασίζονταν στη βία. Σήμερα, το πιο αποτελεσματικό σύστημα ελέγχου είναι αυτό που σε πείθει ότι είσαι ελεύθερος, ενώ σε έχει ήδη κατηγοριοποιήσει, αναλύσει και σου έχει “σερβίρει” την πραγματικότητα που ταιριάζει στο ψυχολογικό σου προφίλ. Η προπαγάνδα δεν είναι πια αφίσα στον τοίχο, αλλά είναι προσωποποιημένο feed. Η ειρωνεία βέβαια, είναι ότι όλα αυτά ξεκινούν με καλές προθέσεις, όπως βελτίωση εμπειρίας χρήστη, καλύτερη υγεία, προσωποποιημένη εκπαίδευση.

Εξάλλου, ποιος θα διαφωνήσει με μια εφαρμογή η οποία μπορεί και καταλαβαίνει τη διάθεσή σου και σου προτείνει περιεχόμενο που σε “ανεβάζει”; Ποιος θα αρνηθεί ένα σύστημα που προβλέπει εγκληματικότητα πριν εκδηλωθεί; Ίσως ελάχιστοι, κάποιοι που εξακολουθούν ακόμη να βρίσκονται στη δημιουργική πλευρά ενός αρνητισμού που συνοδεύεται από κριτική σκέψη.

Η μετάβαση όμως από την εξυπηρέτηση στον έλεγχο, είναι τόσο ομαλή, που σχεδόν δεν γίνεται αντιληπτή. Όταν τα δεδομένα σου γίνονται τα πιο πολύτιμα εμπορεύματα και ο εγκέφαλός σου το νέο πεδίο παρέμβασης, τότε η εξουσία δεν χρειάζεται να σε καταπιέσει, χρειάζεται μόνο να σε κατευθύνει.

Η σταδιακή εμφάνιση

Σε ποιες χώρες, λοιπόν, εμφανίζονται φαινόμενα που πλησιάζουν αυτό που περιγράφουμε ως νευροφασισμό; Η πιο συχνά αναφερόμενη περίπτωση είναι η Κίνα. Το σύστημα “κοινωνικής πίστωσης”, η εκτεταμένη χρήση αναγνώρισης προσώπου και η ανάλυση συμπεριφοράς μέσω δεδομένων δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η συμμόρφωση δεν επιβάλλεται μόνο με νόμους, αλλά με αλγοριθμική αξιολόγηση. Δεν χρειάζεται να διαφωνήσεις δημόσια για να τιμωρηθείς, αρκεί και μόνο να αποκλίνεις στατιστικά.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το φαινόμενο παίρνει μια πιο “ελεύθερη” μορφή, δηλαδή γίνεται εταιρική. Οι μεγάλες πλατφόρμες τεχνολογίας δεν επιβάλλουν ιδεολογία, αλλά διαμορφώνουν την πραγματικότητα μέσω αλγορίθμων που μεγιστοποιούν την προσοχή. Το αποτέλεσμα όπως πόλωση, χειραγώγηση συναισθημάτων και πολιτική επιρροή χωρίς άμεση κρατική παρέμβαση είναι εμφανώς αναγνωρισμένα. Εδώ, ο έλεγχος δεν είναι κεντρικός είναι διάχυτος, και ίσως γι’ αυτό πιο δύσκολος να εντοπιστεί.

Στη Ρωσία, η χρήση ψηφιακών εργαλείων για πολιτική προπαγάνδα και παραπληροφόρηση έχει εξελιχθεί σε τέχνη. Ο συνδυασμός κρατικής ισχύος και τεχνολογίας δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η αλήθεια γίνεται σχετική και η αντίληψη διαμορφώνεται στρατηγικά. Στην Ινδία και τη Βραζιλία, η εκτεταμένη χρήση κοινωνικών δικτύων και messaging apps έχει δείξει πώς η μαζική χειραγώγηση μπορεί να επηρεάσει εκλογές και κοινωνικές εντάσεις.

Όχι απαραίτητα μέσω εξελιγμένης νευροτεχνολογίας, αλλά μέσω κατανόησης για το πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος απέναντι στον φόβο, την ταυτότητα και την επιβεβαίωση. Ακόμη και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, που υπερηφανεύεται για τα ισχυρά της ρυθμιστικά πλαίσια, η συζήτηση για την ηθική της τεχνητής νοημοσύνης και της νευροτεχνολογίας έχει αρχίσει και μάλιστα μοιάζει να τρέχει πίσω από τις εξελίξεις, αντί να τις προλαβαίνει.

Ας μην γελιόμαστε, ο νευροφασισμός δεν θα εμφανιστεί ποτέ με αυτό το όνομα, δεν θα υπάρξει στιγμή που κάποιος ηγέτης θα ανακοινώσει “από σήμερα ελέγχουμε τη σκέψη σας”, θα έρθει σταδιακά, μέσα από ευκολίες, εφαρμογές, καινοτομίες και “βελτιώσεις εμπειρίας”. Και μάλιστα θα έρθει όταν η ελευθερία της επιλογής θα περιοριστεί σε επιλογές που έχουν ήδη σχεδιαστεί για σένα.

Αυτό το είχε ευφυώς προβλέψει ο Χέρμπερτ Μαρκούζε όταν μας έλεγε ότι η εμπειρία της δυνατότητας των επιλογών θα μετατραπεί σε πανίσχυρο εργαλείο εξουσίας. Και ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι η ύπαρξη αυτών των τεχνολογιών, αλλά η αποδοχή τους. Όταν δηλαδή, η κοινωνία αρχίζει να προτιμά την άνεση από την αυτονομία, τότε όμως ο έλεγχος δεν χρειάζεται να επιβληθεί προσφέρεται εθελοντικά.

Ο νευροφασισμός απειλεί τη δημοκρατία

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η Δημοκρατία μοιάζει περισσότερο με τελετουργία παρά με ουσία. Οι αρχές της δεν καταργούνται θεσμικά, απλώς αχρηστεύονται πρακτικά. Όταν οι αποφάσεις προδιαμορφώνονται αλγοριθμικά, η λαϊκή βούληση γίνεται στατιστικό παράγωγο και η συμμετοχή περιορίζεται σε μια ψευδαίσθηση επιλογής, χωρίς πραγματικό περιεχόμενο ή επιρροή.

Η ιστορία μας έχει δείξει ότι κάθε μορφή εξουσίας που αποκτά πρόσβαση στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου τείνει να τη χρησιμοποιεί. Η διαφορά σήμερα είναι ότι για πρώτη φορά διαθέτουμε τα εργαλεία να το κάνουμε σε μαζική κλίμακα, με ακρίβεια και το σημαντικότερο χωρίς θόρυβο.

Ο νευροφασισμός, λοιπόν, δεν είναι ένα μελλοντικό σενάριο επιστημονικής φαντασίας, είναι μια παρούσα τάση που απλώς δεν έχουμε αποφασίσει ακόμα αν θα την ονομάσουμε έτσι. Και όσο καθυστερούμε να την αναγνωρίσουμε, τόσο πιο εύκολο γίνεται να την αποδεχτούμε. Γιατί στο τέλος, η πιο αποτελεσματική μορφή ελέγχου δεν είναι αυτή που σε αναγκάζει να υπακούς, αλλά εκείνη που σε κάνει να πιστεύεις ότι εσύ τη διάλεξες μόνος σου.