Ζούμε το λυκόφως των διανοούμενων;

Και αυτό το έκαναν σχεδόν πάντα στο πλαίσιο της λεγόμενης “πολιτικής στράτευσης”, είτε ως ανιδιοτελής “προοδευτική πρωτοπορία” για την υπεράσπιση αιώνιων και οικουμενικών αξιών, είτε πάλι και ως φορείς ιδεολογικής τύφλωσης, ηθικολογίας και προπαγάνδας, όπως έχουν καταγραφεί στην παγκόσμια ιστορία.

Σήμερα, στην εποχή της επικοινωνιακής τηλεοκρατίας και της κυριαρχίας των ΜΜΕ, της υποχώρησης της δημοκρατίας, της υπονόμευσης των θεσμών και της ανάδυσης των αυταρχισμών, ο παραδοσιακός “citoyen” διανοούμενος, που αναφέρονταν με μεγάλη ευκολία επί παντός επιστητού, έχοντας στο στόχαστρο “όλα τα κακά του κόσμου”, φαίνεται να χάνει τη δεσπόζουσα κοινωνική θέση του πιστικού “κριτή των πάντων”.

Οι κριτικές πολιτικές-κοινωνικές παρεμβάσεις των διανοουμένων συνεχώς λιγοστεύουν ή περνούν απαρατήρητες από την κοινή γνώμη. Και το χειρότερο, σταδιακά, η πλειοψηφία των σημερινών διανοουμένων έχει μετατραπεί στην καλύτερη περίπτωση σε ατομικό εξάρτημα στο καλοκουρδισμένο σύστημα εμπορευματοποίησης της γνώσης ως “κρατικός” διανοούμενος και στη χειρότερη σε κλακαδόρο και γελωτοποιό των πάσης φύσεως ελίτ και του “συστήματος”. 

Στη πορεία των τελευταίων δεκαετιών πολλοί διανοούμενοι μετεξελίχθηκαν από αυθεντικούς αντικομφορμιστές σε “οργανικούς” διανοούμενους, σε νεοταξικούς “intellectuel terminal” της λεγόμενης “ενιαίας σκέψης” και σε “Μακιαβελικούς του δικαιωματισμού”. Συχνά γίνεται λόγος μάλιστα για διανοούμενους-φερέφωνα της κυρίαρχης πολιτικής, οικονομικής, πολιτιστικής και εκδοτικής ελίτ και για εμπόρους του πνεύματος, οι οποίοι πουλούν πρώτα τον εαυτό τους και μετά ό,τι απαιτεί το σύστημα.]

Όλα δείχνουν πάντως ότι όλο και περισσότερο σπανίζουν οι διανοούμενοι που μπορούν να θεωρηθούν πως αποτελούν “οργανικό τμήμα της κοινωνίας”, όπως την ορίζει ο Αντόνιο Γκράμσι. Στο πνεύμα αυτό, πολλοί μιλούν σήμερα ξανά για τη διαχρονική “προδοσία των διανοουμένων”, όπως ακριβώς αναφέρθηκε ήδη από το 1927 ο Julian Benda, ή και για “αποστάτες” διανοούμενους.

Οι τεχνοκράτες έναντι των διανοούμενων

Την πρωτοβουλία στα μεγάλα και επίμαχα ζητήματα του 21ου αιώνα, όπως η επέλαση της παγκοσμιοποίησης, η γεωπολιτική ρευστότητα και η μετάβαση σε ένα πολυπολικό κόσμο, το ιδεολόγημα της ατέρμονης ανάπτυξης και η εμπορευματοποίηση, η περιβαλλοντική κρίση, η τεχνητή νοημοσύνη και ο ολιγαρχικός έλεγχός της, η κυριαρχία της εικόνας, η γενετική μηχανική, η βιοηθική κ.α., αναλαμβάνουν σταδιακά οι τεχνοκράτες και οι ειδικοί που συμβουλεύουν στην πλειονότητα “μη ειδικούς” πολιτικούς και κόμματα, που έχουν πάψει να έχουν σαφή ιδεολογικά θεμέλια. 

Είναι οι λεγόμενοι “αταξινόμητοι ταξινομητές” και οι μάνατζερ της επικοινωνίας και της εικόνας, που ερήμην των παραδοσιακών universal διανοούμενων, επεξεργάζονται ακόμη και “οράματα” για τη νέα εποχή. Η δε κοινή γνώμη δείχνει πως προσδοκά και αυτή αντί της γενικευμένης εγκυκλοπαιδικής γνώσης και του καθολικού ντιλλεντατισμού των κλασικών διανοούμενων, εξειδικευμένες τεχνοκρατικές αναλύσεις και συγκεκριμένες “χρησιμοθηρικές” προτάσεις. 

Όπως και να είναι όμως, “η πάλη των ιδεών”, όσο θα υπάρχουν οι κοινωνικές αντιθέσεις και αδικίες, η ακραία ανισοκατανομή του πλούτου και τα εθνικά και πλανητικά προβλήματα, δεν μπορεί παρά να συνεχιστεί, και ίσως τελικά να είναι αδιάφορο από ποιους. Και όπως γράφει στο βιβλίο του “Τι απέγιναν οι διανοούμενοι;” o Enzo Traverso ο κόσμος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς ουτοπίες. Και αν απέτυχαν οι περασμένες ουτοπίες, θα επινοηθούν νέες, μόνο που η έκβασή τους θα είναι πάντοτε αβέβαιη.