Ιστορίας Ανά-Γνωση: Ο Τσάρος Αλέξανδρος στο Λονδίνο το 1814

Ο Ναπολέων Βοναπάρτης βρισκόταν ήδη εξόριστος στο μικρό νησί της Έλβας, και η Ευρώπη, ανασαίνοντας μετά από δύο δεκαετίες αιματηρών πολέμων, αναζητούσε το πρόσωπο που θα συμβόλιζε τη νέα εποχή. Για τη βρετανική κοινή γνώμη, το πρόσωπο αυτό δεν βρισκόταν στα ανάκτορα του Carlton House, αλλά στο κατάλυμα της ρωσικής διπλωματικής αποστολής. Ήταν ο Αυτοκράτορας πασών των Ρωσιών, Αλέξανδρος ο Α΄.

Οι Times του Λονδίνου και ο βρετανικός τύπος της εποχής τον υποδέχονταν με τίτλους που άγγιζαν τα όρια της θρησκευτικής ευλάβειας: Ήταν ο “Στρατιώτης της Ειρήνης”, ο “Απελευθερωτής της Ανθρωπότητας” (Deliverer of the World). Η επίσκεψη αυτή, ωστόσο, που σχεδιάστηκε από την αγγλική κυβέρνηση ως ένας θρίαμβος της δικής της ισχύος, έμελλε να εξελιχθεί σε μια από τις μεγαλύτερες διπλωματικές πανωλεθρίες του 19ου αιώνα και στο πραγματικό, γεμάτο ένταση, προοίμιο του Συνεδρίου της Βιέννης.

Η Αυταπάτη του Λονδίνου και η Αντίθεση των Δύο Κόσμων

Η βρετανική κυβέρνηση των Tories, υπό τον Λόρδο Λίβερπουλ και τον Υπουργό Εξωτερικών Λόρδο Κάσλρεϊ (Castlereagh), είχε έναν πολύ συγκεκριμένο γεωπολιτικό στόχο διοργανώνοντας την “Επίσκεψη των Συμμάχων Νικητών του Ναπολέοντα Μοναρχών”, τον Ιούνιο του 1814, στο Λονδίνο. Ήθελε να παρουσιάσει το Λονδίνο, ως τον αδιαμφισβήτητο αρχιτέκτονα της πτώσης του Ναπολέοντα, εξαργυρώνοντας τις τεράστιες χρηματοδοτήσεις που είχε παράσχει στους ευρωπαϊκούς συνασπισμούς.

Η βιτρίνα, όμως, ράγισε αμέσως μόλις ο Τσάρος Αλέξανδρος πάτησε το πόδι του στο αγγλικό έδαφος. Όπως σημειώνει ο κλασικός Βρετανός διπλωμάτης και ιστορικός Ηarold Nicolson στο έργο του “The Congress of Vienna, A Study in Allied Unity, 1812-1822” η επίσκεψη αποδείχθηκε μια καταστροφή: «Αντί να εδραιώσει την ενότητα, αποκάλυψε τις βαθιές ρωγμές μεταξύ των νικητών. Ο Βρετανός Αντιβασιλέας και ο Τσάρος ανέπτυξαν μια αμοιβαία και άσβεστη αντιπάθεια… Η βρετανική κυβέρνηση εξοργίστηκε από την τάση του Αλεξάνδρου να αυτοπροβάλλεται ως ο μοναδικός αρχιτέκτονας της νίκης».

Το Λονδίνο έγινε μάρτυρας μιας πρωτοφανούς κοινωνικής και πολιτικής αντίθεσης: Ο Μισητός Αντιβασιλέας: Ο Prince Regent (ο μετέπειτα Γεώργιος Δ΄) αντιπροσώπευε ό,τι πιο προκλητικό και αντιπαθές είχε να επιδείξει η εγχώρια ολιγαρχία. Παχύσαρκος, εθισμένος στην εξωφρενική πολυτέλεια και τον τζόγο, σπαταλούσε αμύθητα ποσά, την ώρα που ο λαός στέναζε από τους φόρους του πολέμου.

Ο Λαοπρόβλητος Τσάρος: Ο Αλέξανδρος, αντιλαμβανόμενος το κλίμα, επέλεξε τη στρατηγική της απόλυτης μετριοπάθειας. Εμφανιζόταν με απλή στρατιωτική στολή, κυκλοφορούσε πεζός ή έφιππος ανάμεσα στα πλήθη και απέφευγε τις προκλητικές πομπές.

Η αποθέωση του Ρώσου μονάρχη, από τον βρετανικό λαό, σε βαθμό που οι γυναίκες της υψηλής κοινωνίας έπεφταν στα πόδια του για να του φιλήσουν το χέρι και οι εφημερίδες έγραφαν χαριτολογώντας ότι, οι αγελάδες στα προάστια σταμάτησαν να βγάζουν γάλα από τις συνεχείς ιαχές του πλήθους. Η αποθέωση αυτή ήταν στην πραγματικότητα μια έμμεση καταδίκη της δικής τους ηγεσίας. Κάθε “Ωσαννά” στον Αλέξανδρο ήταν μια αποδοκιμασία προς το “Carlton House” το παλάτι, επίσημη κατοικία του βασιλεύοντος, λόγω ασθενείας του πατέρα του, Πρίγκιπα Αντιβασιλεα, του μετέπειτα Βασιλιά, Γεωργίου του Δ!

Ο εναγκαλισμός Τσάρου και Αντιπολίτευσης

Ωστόσο, ο Τσαρικός εναγκαλισμός με την φιλελεύθερη αντιπολίτευση των Whigs δημιούργησε πανικό στους συντηρητικούς Tories. Το πραγματικό πολιτικό δράμα παίχτηκε στο παρασκήνιο. Ο Αλέξανδρος, σπάζοντας κάθε διπλωματικό πρωτόκολλο, αρνήθηκε να καταλύσει στα ανάκτορα που του προσφέρθηκαν και εγκαταστάθηκε στο Pulteney Hotel (στην Piccadilly), όπου διέμενε η αδελφή του, Μεγάλη Δούκισσα Αικατερίνη. Από εκεί, ξεκίνησε μια σειρά ανοιχτών επαφών με τους ηγέτες των Whigs, της φιλελεύθερης βρετανικής αντιπολίτευσης.

Αυτή η κίνηση προκάλεσε πανικό στην κυβέρνηση των Tories. Οι Tories ήταν το κόμμα εξουσίας της παραδοσιακής, συντηρητικής βρετανικής άρχουσας τάξης. Ήταν θιασώτες της απόλυτης ισορροπίας δυνάμεων, στις διεθνείς σχέσεις και παραδοσιακά φιλότουρκοι, της ασυμβίβαστης Μοναρχίας, στο εσωτερικό. Αντίθετα, οι Whigs ήταν πιο προοδευτικοί, υποστήριζαν τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, και έβλεπαν με συμπάθεια τα χριστιανικά απελευθερωτικά κινήματα της Ανατολής.

Οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες και το Foreign Office δεν είχαν αυταπάτες. Γνώριζαν πολύ καλά την ύπαρξη και τη δυναμική μιας ιδιότυπης ιδεολογικής δυάδας που περιέβαλλε τον Τσάρο Αλέξανδρο. Τον Ελβετό, παιδαγωγό του Τσάρου, παραδοσιακό ακτιβιστή καρμπονάρο, Frederick Cesar de La Harpe και τον στενό του φίλο και συνεργάτη, τον Ιωάννη Καποδίστρια. Ο La Harpe, ο Ελβετός παιδαγωγός του Τσάρου, από τα 7 μέχρι τα 18 του χρόνια, που του είχε εμφυσήσει τις αρχές του Διαφωτισμού και της “Σιωπηλής Επανάστασης”, το σχέδιο μιας εκ των άνω δημοκρατικής αναδιοργάνωσης της Ευρώπης και ο Καποδίστριας, ο εκτελεστικός βραχίονας αυτής της πολιτικής, ο οποίος τότε ολοκλήρωνε, θριαμβευτικά, τη συγκρότηση της δημοκρατικής και ουδέτερης Ελβετικής Ομοσπονδίας.

Για τον Βρετανό υπουργό των εξωτερικών Κάσλρεϊ, αυτή η τριανδρία (Τσάρος Αλέξανδρος, ο επικίνδυνος παιδαγωγός του, και ο επικίνδυνος επι των εξωτερικών βασικός συνεργάτης του και μετέπειτα επι των εξωτερικών υπουργός του, αντιπροσώπευε έναν θανάσιμο κίνδυνο. Τον κίνδυνο μιας πανίσχυρες Ρωσίας, που χρησιμοποιώντας τη ρητορική του “φωτισμένου μονάρχη” και έχοντας ως σύμβουλο την συνταγματική ιδιοφυΐα του Καποδίστρια, και του παλαίμαχου La Harpe, θα χρησιμοποιούσε τα φιλελεύθερα κινήματα στην Ευρώπη για να διαλύσει την παραδοσιακή ισορροπία δυνάμεων και να κυριαρχήσει γεωπολιτικά.

Η βρετανική εχθρότητα απέναντι στον Καποδίστρια

Η εχθρότητα των βρετανών συντηρητικών απέναντι σε ό,τι αντιπροσώπευε ο Καποδίστριας δεν εξέλειπε ποτέ, ούτε κατά το Συνέδριο της Βιέννης, ούτε στην συνέχεια και προφανώς ούτε από την έναρξη της Ελληνικής επανάστασης μέχρι την τραγική δολοφονία του.

Την ίδια στιγμή, (στα 1814) στο Λονδίνο ο Τσάρος Αλέξανδρος άρχισε να εκδηλώνει επίσημα την άλλη σημαντική πτυχή της κοσμοαντίληψης του, την βαθιά του Θρησκευτικότητα και βαθύτατη αδογμάτιστη Χριστιανικότητα του. Στις 19 Ιουνίου 1814, ο Αλέξανδρος έκανε το αδιανόητο για το πρωτόκολλο: Δέχτηκε σε επίσημη ακρόαση μια αντιπροσωπεία των Κουακέρων (της Κοινωνίας των Φίλων) και μάλιστα επισκέφθηκε τη θρησκευτική τους συγκέντρωση στο Westminster Meeting, συμμετέχοντας στη σιωπηλή προσευχή τους.

Με δεδομένη όχι μόνον την θρησκευτική αλλά και την πολιτική ταυτότητα αυτής της πρωτοχριστιανικής αδελφότητας, την απόλυτη πίστη τους στην ισότητα, την ειρήνη και επιβεβαίωση της πίστης τους στην καθημερινή ζωή και τα μείζονα προβλήματά της όπως η κατάργηση του δουλεμπορίου αλλά και της δουλείας ως θεσμού, δίνει ιδιαίτερο πολιτικό βάρος σε αυτήν την επικοινωνία. Ιδιαίτερα, αν αναλογιστούμε ότι αυτήν την περίοδο η EAST INDIA COMPANY, ο αποικιοκρατικός βραχίωνας της Βρετανικής αυτοκρατορίας, στηριζόταν στο καθεστώς της δουλείας.

Όπως τονίζει η ιστορικός Stella Ghervas, η συνάντηση αυτή αποκαλύπτει ότι ο μυστικισμός του Αλεξάνδρου είχε ήδη ξεκινήσει πριν από τη γνωριμία του με τη βαρόνη Κρύντενερ το 1815. Όταν ο Τσάρος δήλωνε στους Κουακέρους για τους Αφρικανούς σκλάβους ότι «είναι αδελφοί μας, είναι ακριβώς σαν εμάς», εξέφραζε έναν χριστιανικό ανθρωπισμό που πήγαζε και από τις πολιτικές θεωρίες του παιδαγωγού του, La Harpe. Ωστόσο, αυτή ακριβώς η θρησκευτική προσέγγιση ηθικής και πολιτικής, αυτή η θρησκευτική έξαρση του Τσάρου Αλέξανδρου θεμελίωνε την απόσταση που χώριζε τον Τσάρο Αλέξανδρο από τους συνομιλητές του στην Βιέννη.

Το Προοίμιο της Μεγάλης Μάχης

Η Συνάντηση των νικητών του Ναπολέοντα στο Λονδίνο και η επίσκεψη του Αλέξανδρου υπήρξαν το προοίμιο της καθοριστικής για το μέλλον της Ευρώπης μάχης του συνεδρίου της Βιέννης. Όταν ο Τσάρος Αλέξανδρος και η ρωσική αποστολή αποχαιρέτησαν το Λονδίνο στα τέλη Ιουνίου, ο απολογισμός σε επίπεδο επίσημης διπλωματίας ήταν μηδενικός. Δεν υπογράφηκε καμία ουσιαστική συμφωνία. Η προσπάθεια της Μεγάλης Βρετανίας να επιβληθεί ως ο απόλυτος ρυθμιστής των εξελίξεων είχε αποτύχει. Το μέλλον του Συνεδρίου της Βιέννης είχε ήδη προδιαγραφεί στην συνάντηση των νικητών του Ναπολέοντα στο Λονδίνο στα 1814.

Αξίζει μια ματιά στο προφίλ των ανδρών που θα αποτελέσουν τους συνομιλητές του Αλεξάνδρου στην Βιέννη. Το ήθος των ανδρών που κάθισαν απέναντι στον Τσάρο Αλέξανδρο Α΄ στο Συνέδριο της Βιέννης οριζόταν από έναν βαθύ, απροκάλυπτο πολιτικό κυνισμό και μια παροιμιώδη ηθική ελαστικότητα. Κορυφαίο παράδειγμα αυτού του ήθους αποτελούσε ο Γάλλος διπλωμάτης Ταλλεϋράνδος. Ένας πρώην καθολικός επίσκοπος, στέλεχος της Γαλλικής Επανάστασης και μετά αρχιτέκτονας της ανόδου του Ναπολέοντα, άνθρωπος που είχε αναγάγει την προδοσία των καθεστώτων σε τέχνη επιβίωσης και τη δωροδοκία σε επίσημη μέθοδο πλουτισμού.

Για την ευρωπαϊκή ελίτ της εποχής, ο Ταλλεϋράνδος αντιπροσώπευε την πλήρη αποσύνδεση της πολιτικής πράξης από οποιαδήποτε πνευματική ή θρησκευτική αξία, καθώς χρησιμοποιούσε τις ιερές έννοιες της “νομιμότητας” και της “δικαιοσύνης” αποκλειστικά ως ρητορικά προπετάσματα καπνού για να διασφαλίσει τα δικά του συμφέροντα και εκείνα της ηττημένης Γαλλίας.

Στο ίδιο μήκος κύματος, αλλά με το βλέμμα στραμμένο στις θάλασσες, κινήθηκε ο Βρετανός Υπουργός Εξωτερικών, Λόρδος Κάσλρη. Ως ηγετικό στέλεχος των Tories και πρώην επικεφαλής του Συμβουλίου Ελέγχου της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών, το δικό του ήθος ήταν ταυτόσημο με το ψυχρό, ωφελιμιστικό πνεύμα της αποικιακής επέκτασης και της διατήρησης της δουλείας στην Ασία. Για τον Κάσλρη, οι ανθρωπιστικές αρχές και τα δικαιώματα των λαών σταματούσαν εκεί που άρχιζαν τα εμπορικά μονοπώλια της Μεγάλης Βρετανίας. Αντιμετώπιζε τη γεωπολιτική ως μια σκακιέρα ισορροπίας ισχύος, θεωρώντας τις πνευματικές και μυστικιστικές ανησυχίες του Τσάρου ως μια επικίνδυνη, αν όχι γραφική, ανοησία που απειλούσε την παγκόσμια βρετανική κυριαρχία.

Ευρώπη του 1814

Τέλος, ο οικοδεσπότης του Συνεδρίου, ο Αυστριακός Καγκελάριος Κλέμενς φον Μέττερνιχ, ενσάρκωνε το ήθος του απόλυτου αστυνομικού ελέγχου και της Realpolitik. Ο Μέττερνιχ, ένας ορθολογιστής του 18ου αιώνα, περιφρονούσε βαθύτατα κάθε έννοια εσωτερικής χριστιανικής αναγέννησης ή αλληλεγγύης των εθνών. Το δικό του σύστημα αξιών εξαντλείτο στη διατήρηση της δυναστικής ισχύος των Αψβούργων και στην προληπτική λογοκρισία και καταστολή των φιλελεύθερων ιδεών. Όταν ο Τσάρος τού παρουσίασε το όραμα της Ιερής Συμμαχίας, ο Μέττερνιχ το χαρακτήρισε ειρωνικά ως “ένα ηχηρό τίποτα”, φροντίζοντας αμέσως μετά να το καπηλευτεί και να το μετατρέψει σε ένα κυνικό διευθυντήριο σκοταδισμού που θα έπνιγε στο αίμα κάθε απελευθερωτικό κίνημα της Ευρώπης, που ήταν ένα καζάνι που έβραζε:

• Η Αυστρία του Μέττερνιχ τρόμαζε με τις συνταγματικές ιδέες της ρωσικής διπλωματίας.
• Η Πρωσία λειτουργούσε ως πολιτικός δορυφόρος της Ρωσίας, επιδιώκοντας να καταπιεί τη Σαξονία.
• Η Γαλλία της πρώτης Παλινόρθωσης υπό τον Λουδοβίκο ΙΗ΄ έμοιαζε με ηφαίστειο σε κατάσταση προσωρινής ύφεσης.

Κάτω από την επιφάνεια της επιβληθείσας μοναρχικής τάξης, η γαλλική κοινωνία έβραζε, αρνούμενη να αποδεχθεί την ταπείνωση της ξένης κατοχής και την ακύρωση των κεκτημένων της Επανάστασης. Αυτή η υπόκωφη κοινωνική και εθνική δυσαρέσκεια αποκαλύφθηκε με εκρηκτικό τρόπο με την θριαμβευτική υποδοχή του Ναπολέοντα, μετά την απόδρασή του από την Έλβα.

Υποδοχή που απέδειξε περίτρανα πόσο σαθρά ήταν τα θεμέλια της παλινόρθωσης των Βουρβόνων, οδηγώντας την Ευρώπη στην τελική αναμέτρηση του “Βατερλώ”. Η μετα-ναπολεόντεια Ευρώπη απέτυχε τραγικά να θεμελιώσει το μέλλον της κάνοντας την ιστορία του κατακερματισμού της, των αδυσώπητων εθνικών ανταγωνισμών της, των αιτίων και των αποτελεσμάτων των Ναπολεόντειων πολέμων, συνείδηση.

Το Συμπέρασμα για την Ελληνική Μοίρα

Αυτή είναι η Ευρώπη που αντιμετωπίζει ο Καποδίστριας στο Συνέδριο της Βιέννης. Αυτή η Ευρώπη και αυτή η ηγεσία δεν ήταν δυνατόν να θεμελιώσει μια χριστιανική αδελφότητα των ευρωπαϊκών λαών. Αυτή η Ευρώπη δεν είχε τίποτα να προσφέρει στην Ελληνική υπόθεση. Αυτή η Ευρώπη οδηγήθηκε από την Ελπίδα της ισονομίας, ισηγορίας των εθνών, στην Ευρώπη της συντηρητικής παλινόρθωσης, και της καταπίεσης των Εθνών. Για την μεγάλη χαμένη ευκαιρία της Ευρώπης στο Συνέδριο της Βιέννης θα επανέλθουμε…