Αυτό που δεν είναι γνωστό για την Ιερά Συμμαχία

Η Ιερά Συμμαχία δεν γεννήθηκε ως μηχανισμός καταπίεσης και υποταγής, αλλά ως ηθικό και χριστιανικό όραμα ευρωπαϊκής ειρήνης, αδελφικής ισηγορίας και ισονομίας των λαών, το οποίο στη συνέχεια αλλοιώθηκε υπό την πίεση του φόβου, της γεωπολιτικής και της ρεαλπολιτίκ, των συμφερόντων της αποικιοκρατίας. 

Η Ευρώπη του 1815 ήταν ένας χώρος βαθιά τραυματισμένος. Είχε περάσει μέσα από την αποδόμηση του παλαιού καθεστώτος, τη βίαιη δυναμική της Γαλλικής Επανάστασης και την αυτοκρατορική συγκεντροποίηση της ναπολεόντειας εποχής. Η εμπειρία αυτή  και η μετεξέλιξη της ίδιας της Γαλλικής επανάστασης σε  εργαλείο Γαλλικής επεκτατικής  πολιτικής είχε καταστήσει σαφές ότι ούτε η απολυταρχία ούτε η επαναστατική βία μπορούσαν να αποτελέσουν σταθερό θεμέλιο ειρήνης.

Το ερώτημα που ανέκυπτε  για την συγκρότηση της  μεταναπολεόντειας Ευρώπης  δεν ήταν  μονοδιάστατα  πολιτικό, αλλά ηθικό, πνευματικό και κοινωνικό. Πώς μπορεί να υπάρξει ειρήνη μεταξύ των λαών  και  κοινωνική ειρήνη  συνοχή  χωρίς να βασίζεται αποκλειστικά στον φόβο ή στην ισορροπία των όπλων;

Το σκεπτικό πίσω από την Ιερά Συμμαχία

Σε αυτό το πλαίσιο και μετά το άγριο αιματοκύλισμα της Ευρώπης, πρέπει να τοποθετηθεί η πρωτοβουλία του Τσάρου Αλέξανδρου Α΄ για την Ίδρυση της Ιεράς συμμαχίας. Το κείμενο της Ιεράς Συμμαχίας (Σεπτέμβριος 1815) δεν είναι διπλωματική συνθήκη με τη στενή έννοια. Δεν ρυθμίζει σύνορα, δεν προβλέπει στρατιωτικές υποχρεώσεις, δεν περιγράφει μηχανισμούς επιβολής. Αντιθέτως, επικαλείται ρητά τις χριστιανικές αρχές της αδελφοσύνης, της αγάπης και της ευθύνης των ηγεμόνων ενώπιον του Θεού¹. Αυτό το γεγονός, από μόνο του, καθιστά την Ιερά Συμμαχία μοναδική στην ιστορία των διεθνών σχέσεων.

Η σύλληψη αυτή δεν προέκυψε σε πνευματικό κενό. Ο Αλέξανδρος Α΄ είχε διαμορφωθεί πνευματικά μέσα από ένα μείγμα διαφωτισμού, χριστιανικού μυστικισμού και ηθικού στοχασμού. Η επιρροή του διαφωτιστη παιδαγωγου του, Frédéric-César de La Harpe, αλλά και η στενή επαφή του με μυστικιστικιστικούς  και ειρηνιστικούς κύκλους της Δυτικής Ευρώπης, το χριστιανοκοινωνικο ειρηνιστικό  «κίνημα» των Κουάκερων, τον είχαν οδηγήσει στην πεποίθηση ότι η πολιτική εξουσία οφείλει να αυτοπεριορίζεται από ανώτερες αρχές². Παραλληλα  αυτές οι αποδεδειγμένες αποδεικνύουν  ότι η Χριστιανικότητα του είναι βαθειά, αλλά και μη δογματική.

Σε αυτό το σημείο, το όραμά του συναντάται με τη φιλοσοφική παράδοση του Καντ, ο οποίος στη Διαρκή Ειρήνη υποστήριξε ότι η ειρήνη δεν είναι φυσική κατάσταση, αλλά ηθικό καθήκον που απαιτεί θεσμική μορφή³.

Το πλέον απτό τεκμήριο της ειλικρίνειας αυτού του οράματος είναι το Πολωνικό Σύνταγμα του 1815. Η δημιουργία του Βασιλείου της Πολωνίας με συνταγματικό καθεστώς, κοινοβουλευτική δίαιτα και κατοχυρωμένες ελευθερίες δεν ήταν αναγκαιότητα ισχύος, αλλά συνειδητή επιλογή. Με τη στήριξη του Ιωάννη Καποδίστρια, σε πλήρη αντιπαράθεση με τον Μέττερνιχ, ο Αλέξανδρος επιχείρησε να δείξει ότι η μοναρχία και ο συνταγματισμός δεν είναι ασύμβατες έννοιες⁴. Το πολωνικό πείραμα λειτουργούσε ως υπόδειγμα μιας Ευρώπης όπου η τάξη δεν θα στηριζόταν στην Παλινόρθωση μιας Μεσαιωνικής ελέω Θεού Μοναρχίας  αλλά στη θεσμική νομιμοποίηση.

Το ελβετικό πείραμα

Ιδιαίτερη σημασία, συχνά υποτιμημένη, έχει και το «ελβετικό πείραμα» ως πρόπλασμα του οράματος μιας ηθικά θεμελιωμένης  ειρηνικής ευρωπαϊκής τάξης. Η αποκατάσταση και διεθνής εγγύηση της ελβετικής ομοσπονδιακής ουδετερότητας στο Συνέδριο της Βιέννης δεν υπήρξε τεχνικός συμβιβασμός, αλλά συνειδητή πολιτική πράξη με ισχυρό συμβολικό φορτίο. Η Ελβετία λειτουργούσε ως «τροχιοδεικτική βολή» για τον Αλέξανδρο και τον Καποδίστρια: ένα απτό παράδειγμα ότι ένα πολυεθνικό πολυγωνικό  κράτος μπορεί να συγκροτηθεί  αξιοποιώντας, όχι καταργώντας την πολυφωνία.

Να συγκροτηθεί  πάνω στην βάση της πολυμορφίας,  μέσω  της ισότητας της αυτονομίας και της ισορροπίας,  των συμμετεχόντων καντονιών  και όχι μέσω συγκεντρωτικής επιβολής,. Θα μπορούσε να συγκροτηθεί  μέσω κατοχύρωσης της ισηγορίας, της ισονομίας και της ισοπολιτείας⁵. Κάτι που η Γερμανοκρατούμενη ΕΕ ούτε οραματίστηκε ούτε ποτέ  φιλοδόξησε να εφαρμόσει.

Αυτή η λογική παραπέμπει ευθέως στο ιστορικό πρότυπο του Αγίου Όρους, όπου, ήδη από τον Μεσαίωνα, η οργάνωση των εθνικών μονών  των Βαλκανικών λαών, Ρωσικής  αλλά και Μονής καθολικών  ασκητών της Ιταλίας  συν -υπηρχαν εν ομονοία. Ποιο όμως υπήρξε το θεμέλιο αυτής της εν ομονοία συνυπάρξεως; Η  με  βάση τον Καταστατικό χάρτη  του Αγίου Ορους  η ισονομία ισηγορία ισοπολιτεία  η αυτονομία  μεταξύ των Εθνικών Μονών. Η  εκλογή ηγουμένων από τις Μονές τους και η συγκρότηση του ηγουμενοσυμβουλίου από τους εκλεγμένους  ηγούμενους (Ιερά Κοινότητα).

Αυτή η ζωντανή παράδοση  δημιουργούσε ένα σταθερό «πολιτειακό πλαίσιο» βασισμένο στον σεβασμό, στην παραδοχή της ικανότητας προσφοράς  καθοδήγησης και πνευματικής υπηρεσίας όχι στην αυθαίρετη έξωθεν επιβαλλόμενη  ιεραρχία. Σε  μια ποιο κοσμική θεώρηση πρόκειται για «το μοντέλο της χορωδίας»: Μιας χορωδίας που επιλέγει τον μαέστρο της. Το μοντέλο της Εναρμόνισης  των διαφορών της αναγνώρισης  της χρησιμότητας  των διαφορών  και της χρησιμότητας της αριστοποίησης  της  κάθε  μιας των συμμετεχουσών φωνών . Αυτό το μοντέλο επηρέασε άμεσα την πολιτειακή σκέψη του Καποδίστρια και φωτίζει τόσο τη στάση του στο ελβετικό ζήτημα όσο και τις προθέσεις του για τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους.

Ακριβώς σε αυτό το σημείο εκδηλώνεται η βαθιά ρήξη με την αυστριακή αντίληψη του Μέττερνιχ, και την Ναπολεόντεια αντίληψη για την διακυβερνηση. Για τον Μέττερνιχ, κάθε σύνταγμα αποτελούσε απειλή για την πολυεθνική αυτοκρατορία και προοίμιο διάλυσης. Για τον Ναπολέοντα  η κεντρική  γραφειοκρατική συγκέντρωση και διαχείριση της εξουσίας αποτελούσε την βάση της αποτελεσματικότητας  Κατά τον Μέτετερνιχ  σταθερότητα και η ασφάλεια ταυτιζόταν με τη διατήρηση και την υπεράσπιση  των υπαρχουσών εξουσιαστικών  δομών, όχι με την πίστη στην χρησιμότητα τους. Η Ιερά Συμμαχία, από τη στιγμή που  χρησιμοποιήθηκε μέσα από αυτό το πρίσμα, άρχισε να απογυμνώνεται από την υποστήριξη των ευρωπαϊκών λαών.

Ο Μέττερνιχ και η εκτροπή

Η σταδιακή διαστρέβλωση του αρχικού οράματος δεν οφείλεται σε μία μόνο αιτία. Οι επαναστατικές εκρήξεις στη Νότια Ευρώπη, οι συνωμοτικές οργανώσεις, αλλά και οι άμεσες απειλές κατά της ζωής και της εξουσίας των ηγεμόνων, (πχ του Τσάρου Αλέξανδρου) δημιούργησαν ένα κλίμα γενικευμένου φόβου.

Ένα κλίμα που καλλιεργούσε  με κάθε τρόπο ο Μέττερνιχ. Για έναν ηγέτη που είχε βιώσει απόπειρες απαγωγής και εξέγερση ακόμη και στο σώμα της προσωπικής του φρουράς, όπως ο Τσάρος ο  ιδεαλισμός δεν μπορούσε να παραμείνει ανεπηρέαστος. Η  σταθερότητα σε αρχές  απαιτεί εσωτερική ασφάλεια· Όταν αυτή καταρρέει, η εξουσία καταφεύγει στην πρόληψη και τον έλεγχο.Η αδιάκοπη υπονόμευση του Μέττερνιχ  στην σχέση Καποδίστρια Τσάρου και στην αρχική ιδέα  της Ιεράς συμμαχίας τελικά έφεραν τους καρπούς τους.

Παράλληλα, η στάση της Βρετανίας υπήρξε καθοριστική. Αν και δεν υπέγραψε τυπικά την Ιερά Συμμαχία, αποδέχθηκε τη λειτουργία της ως μηχανισμού ευρωπαϊκής σταθερότητας, αρκεί να μην παρεμποδίζεται η παγκόσμια αποικιακή της στρατηγική. Η Ευρώπη μπορούσε να «παγώσει», ώστε η αυτοκρατορική επέκταση να συνεχιστεί ανεμπόδιστα αλλού. Έτσι, η Ιερά Συμμαχία μετατράπηκε σταδιακά σε μέσο  υπηρεσίας και διατήρησης της αυταρχικής παλινόρθωσης  και  όχι σε όργανο  πολιτικής, πολιτισμικής, ηθικής, υπέρβασής της.

Το γεγονός ότι αυτή η μετάλλαξη κυριάρχησε ιστορικά δεν ακυρώνει τη σημασία της αρχικής σύλληψης. Αντιθέτως, αναδεικνύει τη σημασία των χαμένων ευκαιριών  και ενδεχομένων στην ιστορία. Ο μεγάλος Ιταλός ηγέτης της Ιταλικής ενοποίησης  Ματσίνι, από επαναστατική σκοπιά, μίλησε επίσης για μια Ευρώπη ενωμένη όχι από συμφέροντα των Θρόνων , αλλά από κοινή βούληση των λαών της  με αποστολή   την Ιερή  αδελφότητα των λαών της⁸.

Αργότερα, ο Ρούντολφ Στάινερ (1861-1925), Κροατικής καταγωγής Γερμανελβετός φιλόσοφος, μεγάλη μορφή του Γερμανικού Ιδεαλισμού  και συγχρόνως αδιάκοπα μάχιμος διανοούμενος,  θα επανέλθει στην ιδέα ότι η Ευρώπη έχει πνευματικό ρόλο: Έχει ρόλο να συνθέσει ελευθερία, ισότητα και αδελφοσύνη, σε ανώτερο επίπεδο⁹. Παρά τις διαφορές τους, όλοι αυτοί οι στοχαστές συμμερίζονται την πεποίθηση ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να επιβιώσει μόνο ως τεχνικό ή οικονομικό κατασκεύασμα.

Η συζήτηση για την Ιερά Συμμαχία, επομένως, δεν αφορά τη νοσταλγία μιας απολυταρχικής τάξης ούτε την υπεράσπιση μιας αυτοκρατορίας. Αφορά  μια προοπτική έναν δρόμο  που πρόδωσε, που έχασε η Ευρώπη  Αφορά το ερώτημα αν η πολιτική μπορεί να δεσμεύεται από ηθικές αρχές χωρίς να εκφυλιστεί είτε σε βία είτε σε κυνισμό. Το να αναγνωρίζει κανείς τη χριστιανική και ηθική διάσταση του αρχικού οράματος της Ιεράς Συμμαχίας  δεν τον καθιστά «ρωσόφιλο»· ούτε οπαδό του Μέττερνιχ,   τον καθιστά ιστορικά και φιλοσοφικά συνεπή.

Σήμερα, σε έναν κόσμο ανομίας και βίας στις διεθνείς σχέσεις, σε μια Ευρώπη που αρμενίζει χωρίς πυξίδα και χωρίς πολικό αστέρι που δεν ορίζει και δεν γνωρίζει ποια τα γεωγραφικά της σύνορα που δεν  έχει πια πολιτισμικά σύνορα,που συχνά δυσκολεύεται να αρθρώσει νόημα πέρα από διαδικασίες και δείκτες, η Ιερά Συμμαχία λειτουργεί ως υπενθύμιση:

 Χωρίς πνευματικό θεμέλιο, κάθε ένωση κινδυνεύει να καταλήξει είτε σε μηχανισμό διαχείρισης είτε σε όργανο καταναγκασμού. Το πραγματικό  δίδαγμα της Ιεράς συμμαχίας δεν βρίσκεται στην αποτυχία της, αλλά στο γεγονός ότι για μια σύντομη στιγμή η ευρωπαϊκή πολιτική τόλμησε να σκεφτεί τον εαυτό της ηθικά. Τόλμησε  να οραματιστή έναν δρόμο που συνεχιζει να τον έχει ανάγκη / Ευχαριστούμε τον Ιωάννη Καποδίστρια  για την συμμετοχή του σε αυτήν την ιστορική στιγμή  αλλά  και γιατί παραμένει “Ζώσα Ζυμη”, δρόμος  και τρόπος για την έξοδο από την παρακμή.

Υποσημειώσεις

1. Acte de la Sainte-Alliance, 26 Σεπτεμβρίου 1815.
2. Adam Zamoyski, Rites of Peace: The Fall of Napoleon and the Congress of Vienna, London 2007.
3. Immanuel Kant, Zum ewigen Frieden, 1795.
4. Γ. Λεονταρίτης, Ιωάννης Καποδίστριας, Αθήνα 1980.
5. Ιστορική ανάλυση του ελβετικού μοντέλου, Β. Κοτζιάς, Ευρωπαϊκά Πολιτειακά Σχήματα, 2015.
6. Παράλληλο με το πολιτειακό σύστημα του Αγίου Όρους, Ι. Σακελλαρίου, Το Άγιον Όρος και η Πολιτειακή Οργάνωση, 1998.
7. Klemens von Metternich, Memoirs, τόμ. II.
8. Giuseppe Mazzini, Duties of Man, 1860.
9. Rudolf Steiner, The Mission of the Folk Souls, 1910.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

• Adam Zamoyski, Rites of Peace, HarperCollins.
• Mark Jarrett, The Congress of Vienna 1814–1815.
• Immanuel Kant, Προς την αιώνια ειρήνη.
• Ιωάννης Καποδίστριας, Αλληλογραφία.
• Klemens von Metternich, Απομνημονεύματα.
• Giuseppe Mazzini, The Duties of Man.
• Rudolf Steiner, The Spiritual Mission of Europe.
• Β. Κοτζιάς, Ευρωπαϊκά Πολιτειακά Σχήματα, Αθήνα 2015.
• Ι. Σακελλαρίου, Το Άγιον Όρος και η Πολιτειακή Οργάνωση, 1998.