Φαντάσματα της Ιστορίας πάνω από την Πολωνία

Η Πολωνία κατεχόταν από τρεις αυτοκρατορίες. Το μεγαλύτερο μέρος της από την Ρωσία, ένα τμήμα της στα δυτικά από την Πρωσία/Γερμανία και το νότιο τμήμα της από την Αυστρία/Αυστροουγγαρία. Γεγονός που πυροδότησε ανάλογα εθνικά συναισθήματα στον πολωνικό λαό, αλλά και αγώνες για την εθνική του αποκατάσταση.

Μετά από 123 χρόνια, το 1918, η Πολωνία έγινε (εκ νέου) ανεξάρτητο κράτος. Ο πόλεμος μεταξύ Πολωνίας και Σοβιετικής Ρωσίας ακολούθησε την περίοδο 1919-1921, στον οποίο στην πολωνική ιστορική θεώρηση ξεχωρίζει το λεγόμενο “θαύμα του Βιστούλα” (1920). Κεντρικό ιστορικό πρόσωπο εκείνης της περιόδου για τους Πολωνούς είναι ο Γιόζεφ Πιλσούντσκι αγάλματα του οποίου, και δημόσιες αναφορές με το όνομά του, υπάρχουν πολλά στη σημερινή Πολωνία.

Την 1η Σεπτεμβρίου 1939 η ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στην Πολωνία, ημερομηνία που θεωρείται – κατά την κρατούσα ερμηνεία στην Ευρώπη – ως έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου δύο από τις τρεις βασικές δομές του “Ανατολικού Μπλοκ” ιδρύθηκαν στην Πολωνία. Το “Σύμφωνο της Βαρσοβίας” το 1955 στο στρατιωτικό επίπεδο και η Κομινφόρμ (Γραφείο Πληροφοριών των Κομμουνιστικών και Εργατικών Κομμάτων) το 1947 στο πολιτικό επίπεδο. Η Κομεκόν (Συμβούλιο για την Αμοιβαία Οικονομική Βοήθεια) το 1949 στο οικονομικό επίπεδο είχε ιδρυθεί στη Σοβιετική Ένωση.

Πολλές από τις λαϊκές κινητοποιήσεις ενάντια στα καθεστώτα του λεγόμενου “υπαρκτού σοσιαλισμού” εκδηλώνονταν στην Πολωνία. Το 1953 (εκτός της Ανατολικής Γερμανίας), 1956 (εκτός της Ουγγαρίας), 1970, 1980-81, με την πλατιά και μαχητική κινητοποίηση του μαζικού εργατικού συνδικάτου της Αλληλεγγύης (Solidarność‎), που ξεκίνησε στα Ναυπηγεία Λένιν του Γκτανσκ στη Βαλτική.

Η πτώση του Υπαρκτού σοσιαλισμού

Η πτώση των καθεστώτων του “υπαρκτού σοσιαλισμού” και το “μοντέλο” των αναίμακτων μεταβάσεων σε δημοκρατικά καθεστώτα πολιτικού πλουραλισμού, μέσω των λεγόμενων διαπραγματεύσεων “στρογγυλής τράπεζας” το 1988-1989, διαμορφώθηκε ουσιαστικά στην Πολωνία και στην Ουγγαρία. Χαρακτηρίστηκε ως “βελούδινη επανάσταση» στην εμπειρία της Τσεχοσλοβακίας το 1989. Μεταβάσεις που αναλύθηκαν ως τρίτο κύμα εκδημοκρατισμού σύμφωνα με το γνωστό σχήμα του Χάντιγκτον, μαζί με εκείνες της Νότιας Ευρώπης που είχαν προηγηθεί μια 15ετία. Στην περίπτωση των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης, η διαδικασία μεταβάσεων αναθέρμανε διεθνώς τη συζήτηση για την έννοια της “κοινωνίας πολιτών”.

Από τις μετακομμουνιστικές χώρες της κεντρο-ανατολικής Ευρώπης, η Πολωνία μαζί με την Τσεχία, την Σλοβενία και την Ρουμανία έχουν σημαντικούς ρυθμούς οικονομικής καπιταλιστικής ανάπτυξης. Θυμόμαστε τον περίφημο “Πολωνό υδραυλικό”, που αντιπροσώπευε το φθηνό εργατικό δυναμικό, στη δημόσια συζήτηση που πραγματοποιούνταν στο πλαίσιο του γαλλικού δημοψηφίσματος για το Ευρωσύνταγμα το 2005. Και οι τέσσερεις χώρες εντάχθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση την 1η δεκαετία του 21ου αιώνα. Η Σλοβενία έχει ενταχθεί στη ζώνη του ευρώ, οι άλλες τρεις διατηρούν το εθνικό τους νόμισμα.

Έχει ενδιαφέρον η σύγκριση της Ελλάδας με αυτές τις χώρες την περίοδο 1990-2010 στο οικονομικό-θεσμικό πεδίο σε συνθήκες παγκοσμιοποίησης και ευρωπαϊκής περιφερειακής ολοκλήρωσης. Η ήττα του δικού μας “συστήματος χώρα”, όπως καταδεικνύεται από τη συνθήκη “άτυπης” χρεοκοπίας το 2009-2010 και το καθεστώς μνημονιακής υπαγωγής που ακολούθησε, είναι μάλλον συντριπτική σε συγκριτική προοπτική.

Η εξέγερση του Γκέτο της Βαρσοβίας

Το ιστορικό γεγονός που καταλαμβάνει την κεντρική θέση στην επίσημη κρατική διήγηση της “μετά το 89” Πολωνίας είναι οι 63 ημέρες της εξέγερσης της Βαρσοβίας το 1944 (1/8-2/10). Η εξέγερση της Βαρσοβίας του 1944 ακολούθησε την εξέγερση του εβραϊκού γκέτο της Βαρσοβίας του 1943 (19/4-16/5). Η Πολωνία είχε μια διαφορά σε σχέση με τις άλλες χώρες-κοινωνίες που ανέπτυξαν μαζικό αντιστασιακό κίνημα στα χρόνια της γερμανικής κατοχής κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ενώ σε χώρες όπως η Γιουγκοσλαβία, η Ελλάδα, η Γαλλία, η Ιταλία, η Τσεχοσλοβακία, στις δυνάμεις της εθνικής αντίστασης κυριαρχούσαν οι κομμουνιστές, ιδίως μετά την επική νίκη του Κόκκινου Στρατού επί των Γερμανών στη μάχη του Στάλινγκραντ 1942-1943, στην Πολωνία οι κομμουνιστές αποτέλεσαν μια υπαρκτή μεν, αλλά ελάσσονα δύναμη. Κύρια δύναμη της πολωνικής αντίστασης ήταν ο λεγόμενος Εγχώριος Στρατός (Armia Krajowa) ο οποίος ελεγχόταν από την εξόριστη πολωνική κυβέρνηση που βρισκόταν στο Λονδίνο.

Το κομμουνιστικό κίνημα δεν μπορούσε να αναπτυχθεί μαζικά στην Πολωνία για λόγους ιστορικούς, πρόσφατους ή πιο μακρινούς. Ο κομμουνισμός στην Πολωνία δεν ήταν μια ιδεολογία, ένα ιστορικό σχέδιο-όραμα της αταξικής κοινωνίας, όπως διαμορφώθηκε από μάχιμους διανοούμενους και αγωνιστές του εργατικού κινήματος του 19ου και του 20ου αιώνα, αλλά ως συγκεκριμένη υλική δύναμη ήταν φιλο-σοβιετισμός και τελικά φιλο-ρωσισμός. Όπως χαρακτηριστικά μας ειπώθηκε στο ταξίδι από Πολωνό ιστορικό σε άπταιστα ελληνικά, «ό,τι είναι για τους Έλληνες οι Τούρκοι, είναι για τους Πολωνούς οι Ρώσοι και οι Γερμανοί».

Ήταν λοιπόν αδύνατο στη συγκυρία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου για ιστορικούς λόγους να αναπτυχθεί στην Πολωνία μαζικό κομμουνιστικό κίνημα, σε αντίθεση λχ με την Τσεχοσλοβακία. Ο αντισοβιετισμός ήταν λαϊκός, εκδηλωνόταν και στην τέχνη. Είναι χαρακτηριστικές οι ταινίες του Πολωνού σκηνοθέτη Αντζέι Βάιντα, τόσο πριν όσο και μετά το 1989, “Άνθρωπος από μάρμαρο” (1977), “Κατίν” (2007).

Η στάση των Σοβιετικών

Η εξέγερση της Βαρσοβίας του 1944 ήταν μαζική, αλλά κατεστάλη με ιδιαίτερη βιαιότητα από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής. Οι Πολωνοί κατηγορούν τους Σοβιετικούς ότι ενώ τον Ιούλιο 1944 είχαν φτάσει ήδη πολύ κοντά στη Βαρσοβία, δεν βοήθησαν την εξέγερση και προτίμησαν την καταστολή της, γιατί οι δυνάμεις που καθοδηγούσαν την εξέγερση ήταν φιλοβρετανικές, ή μη φιλικές προς την Σοβιετική Ένωση/Ρωσία.

Οι Σοβιετικοί ενδεχομένως θεωρούσαν ότι η εξέγερση εκδηλώθηκε σε μια στιγμή, καθοδηγούμενη από την Βρετανία, προκειμένου να δημιουργηθούν τετελεσμένα υπέρ της και εναντίον των συμφερόντων της Σοβιετικής Ένωσης στο διαφαινόμενο μεταπολεμικό κόσμο, αναφορικά με τις σφαίρες επιρροής δυνάμεων.

Ήταν μία περίοδος που γινόταν “διαπραγμάτευση”, εν μέσω ιδιαίτερα σκληρών πολεμικών επιχειρήσεων με τις δυνάμεις του Άξονα, μεταξύ των ηγετών της αντιφασιστικής συμμαχίας για τον μεταπολεμικό κόσμο (Τεχεράνη, Νοέμβριος 1943, Γιάλτα, Φεβρουάριος 1945). Τελικά οι Σοβιετικοί θα εξαπολύσουν επίθεση κατά των γερμανικών δυνάμεων στην Πολωνία τον Ιανουάριο 1945, βοηθώντας κατ’ ουσίαν τις αμερικανο-βρετανικές δυνάμεις στο δυτικό μέτωπο, που ένα 6μηνο μετά την απόβαση στη Νορμανδία (Ιούνιος 1944), έδειχναν καθηλωμένες.

Ο Κόκκινος Στρατός στην Πολωνία

Ο Κόκκινος Στρατός θα προελάσει στην Πολωνία, απελευθερώνοντάς την από τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής. Η ΕΣΣΔ θα επιβάλει στην Πολωνία μια ελεγχόμενη από εκείνην κυβέρνηση, την Πολωνική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης, συνέχεια της λεγόμενης “κυβέρνησης του Λούμπλιν”, που είχε ήδη συγκροτήσει από τον Ιούλιο 1944. Σταδιακά την περίοδο 1945-1947 θα διαμορφωθεί το καθεστώς της Λαϊκής Δημοκρατίας της Πολωνίας, με τη συγκρότηση του μονοκομματικού ουσιαστικά συστήματος και το ιδρυθέν Ενιαίο Εργατικό Κόμμα Πολωνίας στη θέση του ηγετικού κόμματος.

Όπως το είχε διατυπώσει ο Ιωσήφ Στάλιν: «Αυτός ο πόλεμος δεν είναι όπως οι παλιότεροι. Όποιος κατακτά μια περιοχή της επιβάλλει το δικό του κοινωνικό σύστημα. Ο καθένας επιβάλλει το κοινωνικό σύστημα μέχρι εκεί που φτάνει ο στρατός του. Δεν μπορεί να γίνει αλλιώς».

Την περίοδο 1945-1947 στην Πολωνία θα υπάρξουν ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ των δυνάμεων του καθεστώτος της Λαϊκής Δημοκρατίας της Πολωνίας και των δυνάμεων που προέρχονταν από την πολωνική αντίσταση (Εγχώριος Στρατός), οι οποίες στη συγκυρία θα εξελιχθούν σε αντισοβιετικές δυνάμεις.

Επόμενο ήταν το ιστορικό γεγονός της εξέγερσης της Βαρσοβίας του 1944 μεταπολεμικά να εξοβελιστεί από την επίσημη κρατική μνήμη. Απεναντίας, καθιερώθηκε ως επίσημη εθνική/κρατική εορτή η 22α Ιουλίου, ημερομηνία συγκρότησης της “κυβέρνησης του Λούμπλιν”. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον μια συγκριτική αναλυτική προσέγγιση της περιόδου 1944-1948 στην Πολωνία, στην Τσεχοσλοβακία, την Γιουγκοσλαβία, την Ελλάδα, την Ιταλία, την Γαλλία. Ένα σημαντικό κεφάλαιο της ευρωπαϊκής ιστορίας.

Η Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας

Το καθεστώς της Λαϊκής Δημοκρατίας της Πολωνίας στα 40 και πλέον χρόνια που διήρκεσε, δεν απέκτησε, ούτε μπορούσε ιστορικά να αποκτήσει, ισχυρή πολιτική νομιμοποίηση. Η γνώση αυτής της πραγματικότητας εκ μέρους της ιθύνουσας τάξης του καθεστώτος, πιθανόν να συνέβαλε στο γεγονός του περιορισμένου σε σχέση με τις άλλες χώρες του “ανατολικού μπλοκ” βαθμού κολεκτιβοποίησης της γης, η οποία στην Πολωνία παρέμεινε σε σχετικά χαμηλά επίπεδα, διατηρώντας έτσι εκτεταμένο ποσοστό ιδιωτικής-οικογενειακής ιδιοκτησίας.

Επίσης, διατηρήθηκε ιδιαίτερα ισχυρό το θρησκευτικό συναίσθημα των Πολωνών, με τον καθολικισμό να παραμένει συναρθρωμένος με τον πολωνικό εθνισμό. Μια εθνο-θρησκευτική συνάρθρωση, η οποία στη συγκυρία του Ψυχρού Πολέμου έλαβε και αντικαθεστωτικά-αντισοβιετικά χαρακτηριστικά, ενισχυόμενα ακόμα περισσότερο με την εκλογή του Πολωνού Αρχιεπισκόπου Κρακοβίας, ως Πάπα Ιωάννη Παύλου Β΄, ο κατά κόσμον Κάρολος Γιοζέφ Βοϊτίλα, το 1978.

Το καθεστώς της Λαϊκής Δημοκρατίας πέτυχε να βελτιώσει εντυπωσιακά την δημόσια υγεία και εκπαίδευση στην Πολωνία με όρους μαζικούς, σε σύγκριση με την περίοδο του Μεσοπολέμου. Αντίστοιχα επιτεύγματα έχουν να αναδείξουν και τα μεταπολεμικά κράτη της Δυτικής Ευρώπης, ιδίως λόγω του σοσιαλδημοκρατικού κοινωνικού κράτους, σε συνθήκες όμως δημοκρατικού κομματικού πλουραλισμού, χωρίς την επιβολή ανελεύθερου μονοκομματικού δικτατορικού καθεστώτος. Όπως ορθά έχει διαπιστωθεί, η πίεση του “ανατολικού μπλοκ” λειτούργησε ευεργετικά για τους εργαζόμενους στο “δυτικό μπλοκ”…