Η ιστορία του Αλκαζάρ ή Χαμζά-μπέη τζαμί

Το τζαμί αυτό αναγέρθηκε στη μνήμη ενός από τους Οθωμανούς κατακτητές της Θεσσαλονίκης το 1430. Μιας και κανείς δεν μπορεί να αποφύγει την ιστορία, ίσως καλύτερα θα ήταν το μνημείο να συνεχίσει να λέγεται με το ανάλαφρο και μάλλον γοητευτικότερο και ερωτικότερο όνομα “Αλκαζάρ”.

Μιας και ο Χαμζά μπέης ήταν ο άνθρωπος που συνετέλεσε στην κατάκτηση της Θεσσαλονίκης. ​Διετέλεσε διοικητής του οθωμανικού στόλου υπό τον σουλτάνο Μουράτ Β΄ κατά την πολιορκία της πόλης το 1430. Επέβαλε ναυτικό αποκλεισμό στον Θερμαϊκό κόλπο, εμποδίζοντας την ενίσχυση ή τον εφοδιασμό της πόλης από τη θάλασσα, γεγονός που συνέβαλε καθοριστικά στην άλωσή της από τους Οθωμανούς.

Μετά την Άλωσή της η Θεσσαλονίκη ερήμωσε. Ακολούθησαν εκτεταμένες βιαιότητες, σφαγές, λεηλασίες και μαζική αιχμαλωσία του χριστιανικού πληθυσμού που πουλήθηκε στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής. ​Μετά τον θάνατό του και προς τιμήν του, η κόρη του, Αφσά Χατούν, ανέγειρε στη μνήμη του το τέμενος αυτό, ώστε οι νικητές να θυμούνται αυτόν που συνέβαλε στην κατάκτηση.

Ποιος ήταν ο Χαμζά-μπέης

Ο ίδιος ο Χαμζά Μπέης αργότερα διετέλεσε διοικητής των ευρωπαϊκών εδαφών της Αυτοκρατορίας και βρήκε τραγικό θάνατο το 1461 όταν αιχμαλωτίστηκε και εκτελέστηκε από τον Βλαντ Γ΄ Τσέπες, τον γνωστό “Δράκουλα” της Βλαχίας. Ο ιστορικός Μιχαήλ Κριτόβουλος (ο Ιμβριώτης) στο έργο του “Ξυγγραφή Ιστοριών” αναφέρεται στον Χαμζά μπέη κυρίως στο πλαίσιο της δράσης του οθωμανικού στόλου και των διπλωματικών και στρατιωτικών εξελίξεων αμέσως μετά την Άλωση.

​Μετά τις αποτυχίες και την αντικατάσταση του πρώτου ναυάρχου Σουλεϊμάν Μπαλτόγλου από τον Σουλτάνο Μωάμεθ Β΄ κατά τη διάρκεια της πολιορκίας, ο Χαμζά μπέης ανέλαβε την αρχηγία του οθωμανικού στόλου. Ο Κριτόβουλος περιγράφει τη δράση του στη διοίκηση των ναυτικών δυνάμεων, οι οποίες απέκλεισαν την Πόλη από τη θάλασσα και συμμετείχαν στην τελική έφοδο και τη λεηλασία.

Δύσκολα θα χαρακτήριζες το μνημείο αυτό κομμάτι της δικιάς μας παράδοσης. Σίγουρα είναι ένα ισλαμικό οθωμανικό δημιούργημα σε μια περίοδο όπου οι Ρωμιοί, τουλάχιστον ο λαός, υποχρεώθηκε έως την εποχή του Τανζιμάτ να ζει σε περιβάλλον Σαρίας ως Kafir και Dhimmi. Εάν εξαιρέσεις τη διάρκεια του χρόνου, είναι κομμάτι της ιστορίας μας σαν κι αυτά που θα άφηναν πίσω τους οι Γερμανοί εάν δεν έχαναν τον πόλεμο… Τυχαίνει να είναι ένα μνημείο που χρήζει του απόλυτου σεβασμού και προστασίας αφενός, αλλά από την άλλη, μιας και οι σύγχρονοι Έλληνες είναι εγγόνια των παλιών Ρωμιών, είναι και μέσο διατήρησης της ιστορικής μνήμης …

Σε ποιον ανήκει το μνημείο;

Με βάση το Πρωτόκολλο Ανταλλαγής Προσώπων και Περιουσιών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας που ενσωματώθηκε στη Συνθήκη της Λωζάννης τον Ιούλιο του 1923, η ακίνητη περιουσία των ανταλλαχθέντων περιέρχεται στο κράτος. Γνωρίζουμε ότι οι περιουσίες που εγκατέλειψαν οι Έλληνες στη Μικρά Ασία (Ιωνία, Πόντο, Βιθυνία, Καππαδοκία κλπ) και την Ανατολική Θράκη ήταν υπερδεκαπλάσιας αξίας αυτής που εγκατέλειψαν οι μουσουλμάνοι που εκδιώχθηκαν στην Τουρκία.

Το μνημείο αυτό λοιπόν ανήκει στην λεγόμενη “Ανταλλάξιμη Περιουσία” που θα έπρεπε κάτω από κανονικές συνθήκες να χρησιμοποιηθεί εξ ολοκλήρου για την αποκατάσταση του 1.5 εκατομμυρίου προσφύγων. Κάτι που βεβαίως δεν έγινε και μόνο ένα μέρος της χρησιμοποιήθηκε για τον σκοπό αυτό. Σε ηθικό επίπεδο λοιπόν το μνημείο θα έπρεπε πρωτίστως να συνδεθεί με το ζήτημα των Ελλήνων προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Και νομίζω ότι αξίζει να παραχωρηθεί στις προσφυγικές οργανώσεις Μικρασιατών, Ποντίων και Ανατολικοθρακών ώστε να στεγαστούν εκεί δράσεις για τη μνήμη του ελληνισμού της χαμένης Ανατολής. Σε ηθικό επίπεδο είναι κάτι που η πόλη (τάχα “πρωτεύουσα των προσφύγων” κατά Ιωάννου) το χρωστάει στους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής.