Η “καλύβα του Φοίβου”, η αρχαία Ελλάδα και οι Αζτέκοι

Όσοι από τους αναγνώστες έχουν τελειώσει το παλαιό εξατάξιο Γυμνάσιο μάλλον θα θυμούνται την απάντηση που, από το Μαντείο των Δελφών, δόθηκε στον αυτοκράτορα Ιουλιανό (361-363), όταν αυτός προσπάθησε να αναζωογονήσει το θρήσκευμα των Αρχαίων Ελλήνων. «Εἴπατε τῷ βασιλεῖ, χαμαὶ ‘πέσε δαίδαλος αὐλά, οὐκέτι Φοῖβος ἔχει καλύβαν, οὐ μάντιδα δάφνην, οὐ παγὰν λαλέουσαν. ἀπέσβετο καὶ λάλον ὕδωρ». Με λίγα λόγια, η ουσία του μηνύματος περιλαμβανόταν στη φράση οὐκέτι Φοῖβος ἔχει καλύβαν, η οποία σήμαινε ότι ο Φοίβος (=Απόλλωνας) δεν είχε πια ναό, δηλαδή κατοικία όπου οι θνητοί μπορούσαν να εκδηλώνουν την προς αυτόν λατρεία τους.

Το κλειδί λοιπόν σε αυτό το έσχατο μήνυμα του Μαντείου των Δελφών είναι η λέξη “καλύβα”. Αυτή, στη γλώσσα των Αρχαίων μας, έχει πολλές μορφές και σημασίες – όλες όμως μεταξύ τους συγγενείς. Γενικώς σχετίζεται (κατά πάσα πιθανότητα) με τη ρίζα του ρήματος “καλύπτω” και η εννοιολογική εμβέλειά του είναι ευρύτατη, διότι με αυτήν νοείται τόσο ο “ναός” κάποιας θεότητας όσο και οι φωλιές των πουλιών πάνω στα δέντρα. Πρέπει, παράλληλα, να επισημανθεί πως παραλλαγές της είναι οι όροι “καλιά” και “καλιάς” που, σε γενικές γραμμές, σημαίνουν ό,τι και η καλύβα.

Καλιά, καλύβα και οι… Αζτέκοι

Ευλόγως όμως τώρα θα αναρωτηθεί ο καλόπιστος αναγνώστης: “Ωραία! Τι μας ενδιαφέρουν όμως όλα αυτά; Εδώ ο κόσμος χάνεται…”. Ε, ακριβώς αυτό είναι το θέμα μας! Να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε πώς ήταν παλιά, πολύ παλιά ο πλανήτης μας, μπας και μπορέσουμε να βρούμε λύση στην τωρινή μας δυστοπία. Οπότε συνεχίζουμε…

Η υπό τον Κορτές/Hernán Cortés ισπανική εισβολή στο Μεξικό άρχισε το 1519. Εκεί ήταν παγιωμένη η κυριαρχία των Αζτέκων που, όμως, ασκούσαν την εξουσία τους με μεθόδους τόσο πολύ αιματηρές, ώστε είχαν προκαλέσει το – αρχικώς βουβό μίσος – όλων των άλλων φυλών που είχαν υποτάξει. Έτσι, ο Κορτές, δίνοντας σε αυτήν τη μεγάλη έχθρα την ευκαιρία να εκδηλωθεί, μπόρεσε να καταλύσει την αυτοκρατορία των Αζτέκων και να κάνει το Μεξικό μια μεγάλη υπερπόντια επαρχία της Ισπανίας.

Οι φρικιαστικές, πάντως, ανθρωποθυσίες στις οποίες επιδίδονταν οι Αζτέκοι είχαν προκαλέσει μεγάλη απέχθεια στους Ισπανούς conquistadores (=κατακτητές). Έτσι αυτοί, σε μικρό χρονικό διάστημα, κατάφεραν να καταστρέψουν οτιδήποτε σχετικό με τον πολιτισμό γενικώς των Αμερινδών του Μεξικού.

Γλωσσικά στοιχεία όμως παρέμειναν γνωστά, προκάλεσαν το ενδιαφέρον Ευρωπαίων επιστημόνων και τελικώς, περί τα μέσα του 20ού αιώνα, δόθηκε επιτέλους προσοχή σε όρο της γλώσσας των Αζτέκων ιδιαιτέρως σημαντικό. Πρόκειται για τη λέξη teocal(i) που σήμαινε τον “ναό”. Φυσικά, είναι σύνθετη από τα teo (=θεός) και cal (=κατοικία). Η σύνδεση, μάλιστα, των δύο συνθετικών είναι σύμφωνη με τον κατεξοχήν αυστηρό γλωσσολογικό κανόνα, σύμφωνα με τον οποίο το δεύτερο συνθετικό πρέπει να καταδεικνύει τη φύση του συνθέτου.

Βέβαια, οι Αρχαίοι μας συχνά παραβίαζαν την εν λόγω επιστημονική επιταγή, λέγοντας π.χ. “ιπποπόταμος” ενώ κανονικά θα έπρεπε να λένε «ποταμόιππος»… μα ας τους συγχωρήσουμε και ας εκλάβουμε τον “ιπποπόταμο” ως εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα. Οπότε, επιμελώς εγκύπτουμε στο teocal(i) των Αμερινδών του Μεξικού.

Εν ολίγοις: teo=θεός και cal(i)= καλιά, καλύβα, κατοικία. E, αυτά είναι αρχαία ελληνικά! Και δεδομένου μάλιστα του ότι πολλοί σήμερα εξακολουθούν να ισχυρίζονται πως πρόκειται απλώς για “φωνητικές συμπτώσεις”, εμείς ας πάμε παρακάτω, στο σημερινό Περού, όπου μας επιφυλάσσονται εκπλήξεις ακόμη μεγαλύτερες.

Ο τατᾶ και ο tayta

Στο Περού που εκτείνεται κατά μήκος τμήματος των βορειοδυτικών ακτών της Νότιας Αμερικής, η γλώσσα των αυτοχθόνων Αμερινδών δεν έχει σβήσει. Πρόκειται για την quechua/κέτσουα, που ακόμη μιλιέται ιδίως στα ορεινά της χώρας αυτής. Πρόσφατα, μάλιστα, εκδόθηκαν και λεξικά κέτσουα-ισπανικά, η αναδίφηση των οποίων ακόμη μία φορά επιβεβαιώνει το ότι “η πραγματικότης υπερβαίνει και την πλέον καλπάζουσαν φαντασίαν”∙ και ιδού το γιατί:

Στην quechua, ο πατέρας λέγεται tayta και η μητέρα mama και mamay, λέξεις που ευχερώς ανακαλούν στη μνήμη τούς ταυτόσημους όρους των Αρχαίων μας “τάτα”, “τατᾶς” (= πατέρας και γενικώς ο μεγαλύτερος στην ηλικία) καθώς και τις λέξεις “μάμμα” και “μάμμη” (=μητέρα) οι οποίες σχετίζονται με το ρήμα “μαμμᾶν” (= ζητάω τροφή σε σχέση με τα νήπια). Πέρα όμως από αυτά, οπωσδήποτε περίεργο παραμένει το ότι, στην quechua, ο αέρας λέγεται huayras – κάτι που θυμίζει το αρχαιοελληνικό “ἀήρ”.

Και τέλος, το πιο σημαντικό: Στα αρχαία ελληνικά, η λέξη “ἴρις” σήμαινε αρχικώς το ουράνιο τόξο και τελικώς την Ίριδα αγγελιοφόρο των θεών του Ολύμπου. Το ουράνιο τόξο είναι αισιοδόξως πολύχρωμο -με αποτέλεσμα ακόμη και σήμερα συχνά να ερμηνεύεται ως “λήξη της δυστυχίας”. Το ζήτημα όμως έγκειται στο ότι η στο πλαίσιο της ελληνικής γλώσσας η ετυμολόγηση της “ίριδος” παραμένει άγνωστη. Από πού κι ως πού, πράγματι, το ουράνιο τόξο λεγόταν έτσι; Ε, να που εδώ καραδοκεί έκπληξη ακόμη μεγαλύτερη από τις προηγούμενες: Σε μία από τις διαλέκτους της γλώσσας quechua, iris/hiris καλείται ένα είδος του πτηνού κολιμπρί, η ουρά του οποίου όχι μόνο είναι “θεσπεσίως πολύχρωμη”, αλλά επιπλέον φωσφορίζει!

Αζτέκοι και αρχαιοελληνικοί όροι

Ας επανέλθουμε όμως στο αρχικό ερώτημα: Τι σημασία έχουνε σήμερα όλα αυτά; Το θέμα είναι καίριο, οπότε μπορούμε και εμείς να αναφωνήσουμε: “Το ζήτημα χρήζει εξετάσεως!” Το πρώτο, λοιπόν, που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι ότι το εν λόγω ζήτημα σπανίως ανάγεται σε αντικείμενο επιστημονικής προσέγγισης. Περίπου οι πάντες διηνεκώς αποφεύγουν να εξηγήσουν πώς γίνεται όροι αρχαιοελληνικοί να βρίσκονται στη γλώσσα των Αζτέκων και μέσω ποιας διαδικασίας λέξεις της quechua εντοπίζονται και στα ελληνικά των Αρχαίων μας.

Κατά κανόνα, πράγματι, όποτε επιχειρείται μια ενδελεχής εξέταση των δεδομένων, η στερεότυπη απάντηση είναι : “Πρόκειται απλώς για ενδείξεις που πιθανώς προέρχονται από φωνητικές συμπτώσεις.” Ωραία! Δεδομένου όμως του ότι διαβιούμε σε χώρα όπου αφθονούν οι νόμοι και οι δικηγόροι, καλό είναι να προβληθεί βασικό αξίωμα των Ιταλών (και Γάλλων) δικαστών ότι: “Τρεις ενδείξεις συνιστούν απόδειξη”∙ και εδώ έχουμε ενδείξεις πολύ περισσότερες από τρεις.

Αυτό σημαίνει ότι ο επίγειος κόσμος μας, στο απώτερο παρελθόν, γεωγραφικώς, ανθρωπολογικώς και κοινωνικώς παρουσίαζε εικόνα που σήμερα δεν είμαστε σε θέση ούτε καν να τη διανοηθούμε. Κάτι στο οποίο, κατά συνέπεια, πρέπει οπωσδήποτε να δοθεί προσοχή είναι οι τυχόν σωβινιστικές εξάρσεις. Στην Ελλάδα, το επιχείρημα συνήθως πλαισιώνεται από καταιγισμό αναφορών στο “αρχαιοελληνικό μεγαλείο”. Εντάξει, έχουμε διαφθορά αδιανόητη, είμαστε γενικώς ανάξιοι εμπιστοσύνης, αλλά εμείς εκπολιτίσαμε την ανθρωπότητα: “Όταν οι πρόγονοί σας έτρωγαν βελανίδια, οι δικοί μας κιόλας είχανε χοληστερίνη!”

Το ότι από τον ελλαδικό χώρο ξεκίνησαν τεράστια, “προς πάσαν κατεύθυνσιν” εκπολιτιστικά κύματα είναι σαφές, πασιφανές και πασίγνωστο. Το πώς όμως αυτά δημιουργήθηκαν παραμένει λίγο-πολύ άγνωστο. Και στο σημείο αυτό, καλό είναι να θυμηθούμε τη φράση διαπρεπούς Βρετανού αρχαιολόγου, που πριν από χρόνια είχε έλθει στη χώρα μας, για να επιβλέψει μεγάλο πρόγραμμα ανασκαφών. “Πόσα ελληνικά ευρήματα θα οφείλονται σε σένα!” τού έλεγαν οι νεότεροι συνάδελφοί του. “Προτού να μιλήσουμε για ελληνικά ευρήματα”, απαντούσε αυτός, “πρέπει να καθορίσουμε τι ακριβώς σημαίνει “ελληνικό”.”

Πράγματι… να τι οφείλουμε αμετακλήτως να καθορίσουμε. Ποια, επιτέλους, υπήρξαν τα κύρια συστατικά και βασικά γνωρίσματα ενός λαού που πρώτα λεγόταν Αχαιοί, μετά Αργείοι, πιο μετά Δαναοί, στη συνέχεια Έλληνες, έπειτα Γραικοί και τελικώς Ρωμαίοι/Ρωμιοί;

Κι αν αλλάξει η ιστορία;

Πέρα όμως από αυτά, υπάρχει και κάτι άλλο που συνήθως αγνοεί το ευρύ κοινό. Κάθε ανακάλυψη στον τομέα των Θετικών Επιστημών και της Ιατρικής κατά κανόνα γίνεται ευμενώς ή, ακόμα, και ενθουσιωδώς δεκτή. Ακριβώς το αντίθετο συμβαίνει στην Ιστορία και γενικώς τις Θεωρητικές Επιστήμες. Όπως συνήθιζε παλιά να λέει κάποιος γνωστός πανεπιστημιακός: “Στην Ιστορία δεν θέλουμε σκαπανείς της Επιστήμης. Θέλουμε ανθρώπους που να λένε τα ίδια και τα ίδια και τα ίδια…”.

Από την άποψη των εκασταχού και εκάστοτε εξουσιαστών αυτό είναι λογικό. Η εικόνα του παρελθόντος που επικρατεί διαμορφώνει το παρόν και καθοριστικώς επηρεάζει τον σχεδιασμό του μέλλοντος. Εάν αλλάξει η άποψή μας για το παρελθόν, τότε πρώτα ψυχικώς και στη συνέχεια πολιτικώς, ανατρέπονται και μεταβάλλονται πάρα πολλά. Για αυτό και οι Ρώσοι, λαός που έχει, ανά τους αιώνες, ιδιαιτέρως δοκιμαστεί, συχνά εκφέρουν την ακόλουθη παραλλαγή του σχετικού με το μέλλον και το παρελθόν πασίγνωστου αξιώματός τους:

“Βάσει του Παρόντος, το Μέλλον είναι λίγο-πολύ προβλέψιμο. Τι θα συμβεί όμως, εάν το Παρελθόν αλλάξει;”