Η καταγωγή του Καποδίστρια και ο μύθος της σλοβενικής προέλευσης

Όποιος ελέγχει το παρελθόν ελέγχει το μέλλον. Αφορμή αυτού του κειμένου είναι ο εορτασμός των 250 χρόνων από τη γέννηση του Καποδίστρια στις 9 Οκτωβρίου, στο Κόπερ της Σλοβενίας, μιας πόλης που συνδέεται ιστορικά με τη βυζαντινή Ιουστινούπολη και που το 1991 περιλαμβανόταν στο νεοσύστατο ανεξάρτητο κράτος της Σλοβενίας, από όπου πέρασε η οικογένεια Καποδίστρια. Βασική αιτία αυτής της παρέμβασης αποτελούν οι αναφορές περί της καταγωγής της οικογένειας Καποδίστρια από το Κόπερ, που ακούστηκαν και καταγράφηκαν στο συμπόσιο και ακολούθησαν το συμπόσιο.

Οργανωτές του σχετικού συμποσίου ήταν το Πανεπιστήμιο της Primorska (Univerza na Primorskem – UP) και η Πρεσβεία της Ελλάδας στη Σλοβενία. Στη σχετική ανακοίνωση της Ελληνικής Πρεσβείας στη Σλοβενία διαβάσαμε:

• Η Ελλάδα στη Σλοβενία… Ο Ιωάννης Καποδίστριας (1776–1831) κατάγεται από επιφανή ελληνική οικογένεια στην Κέρκυρα και, όπως λέει και το επίθετό του και προκύπτει από ιστορικές πηγές, έλκει την οικογενειακή του καταγωγή από την πόλη Κόπερ/Capo d’Istria της Σλοβενίας.

Για τη σημασία της εκδήλωσης διαβάζουμε στο διαδίκτυο ότι: Η πόλη του Κόπερ (Capo d’Istria) αποτελεί την ιστορική πατρίδα της οικογένειας του Ιωάννη Καποδίστρια. Το συμπόσιο τίμησε την προσφορά του ως θεμελιωτή του σύγχρονου ελληνικού κράτους και κεντρικής μορφής της ευρωπαϊκής διπλωματίας.

• Το συμπόσιο έλαβε χώρα «στη Νέα πολυλειτουργική αίθουσα του Πανεπιστημίου της Primorska (οδός Pristaniška 10, Κόπερ)».
• Χαιρετισμοί / Ομιλητές:
• Καθηγήτρια Klavdija Kutnar (Πρύτανης του Πανεπιστημίου της Primorska)
• Αθανάσιος Κωτσιώνης (Πρέσβης της Ελλάδας στη Σλοβενία)
• Aleš Bržan (Δήμαρχος του Κόπερ)
• Μήνυμα βίντεο από τη Ναταλία Καποδίστρια [1]

Είναι προφανές ότι το ζήτημα δεν είναι απλώς ιστορικό. Αφορά την καταγωγή και την ταυτότητα του Ιωάννη Καποδίστρια. Όταν μάλιστα επί του θέματος έχει τοποθετηθεί με απόλυτη σαφήνεια ένα εξέχον μέλος της οικογένειας Καποδίστρια, ο Βιάρος Καποδίστριας,(1774-1842), δεν δικαιολογείται η αγνόηση αυτής της τοποθέτησης. Πριν παραθέσουμε τη μαρτυρία του Βιάρου Καποδίστρια, ας εξετάσουμε την ιστορική και γεωγραφική βάση του αφηγήματος περί καταγωγής των Καποδίστρια από τη Σλοβενία…

Η Βυζαντινή Ιουστινούπολη, το σημερινό Κόπερ, και η Σλοβενία

Το σημερινό Κόπερ, γνωστό ιστορικά και ως Capodistria, βρίσκεται στην Ιστρία, στις ακτές της Αδριατικής. Η ιστορία του ανάγεται στην αρχαιότητα και περιλαμβάνει διαδοχικές περιόδους ρωμαϊκής, βυζαντινής, βενετικής, αυστριακής και ιταλικής κυριαρχίας, προτού η πόλη καταλήξει στη σημερινή της θέση εντός της Σλοβενίας.

Η ονομασία Ιουστινούπολη, ή Ιουστινούπολις, συνδέεται με τη βυζαντινή ιστορία της πόλης, ενώ η ονομασία Capodistria επικράτησε σε μεταγενέστερες ιστορικές περιόδους. Σύμφωνα με τα ιστορικά και εκκλησιαστικά αρχεία της πόλης του Κόπερ (Koper), η βυζαντινή προέλευση και η μετονομασία της πόλης σε Ιουστινούπολη (Justinopolis) συνδέεται άμεσα με τη στρατηγική θωράκιση της χερσονήσου της Ίστριας από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία κατά τον 6ο αιώνα.

Τα επίσημα έγγραφα, τα μεσαιωνικά καταστατικά της πόλης (Statuta Civitatis Justinopolis), καθώς και τα στοιχεία του Περιφερειακού Αρχείου του Κόπερ Περιφερειακού Αρχείου του Κόπερ και του Επισκοπικού Αρχείου (η λατινική ονομασία της επισκοπής παραμένει έως σήμερα Dioecesis Iustinopolitana) τεκμηριώνουν τα εξής ιστορικά δεδομένα. Το Κόπερ αποτελεί,  χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός τόπου του οποίου η ιστορική διαδρομή εκτείνεται πολύ πέρα από τα χρονικά όρια των σύγχρονων κρατών.

Η σημερινή πολιτική και κρατική γεωγραφία δεν μπορεί να προβάλεται μηχανικά στο παρελθόν και να καθορίζει εθνοτική ταυτότητα οικογενειών η και ευρύτερων κοινωνικών ομάδων. Η ύπαρξη της βυζαντινής Ιουστινούπολης προηγείται κατά πολλούς αιώνες της ίδρυσης της ανεξάρτητης Δημοκρατίας της Σλοβενίας το 1991.

Αυτό αποτελεί αναμφισβήτητο χρονολογικό δεδομένο. Δεν σημαίνει, βέβαια, ότι δεν υπήρχαν σλαβικοί πληθυσμοί στην ευρύτερη περιοχή κατά τον Μεσαίωνα. Σημαίνει ότι η σημερινή κρατική ταυτότητα δεν μπορεί να ταυτιστεί αυτομάτως με την πολιτική, γλωσσική ή εθνοτική  ταυτότητα ανθρώπων παλαιότερων εποχών.

Ειδικότερα, η σχέση και της ίδιας της πόλης του Κόπερ με τη Σλοβενία είναι πολύ πιο πρόσφατη απ’ όσο υποδηλώνει η σημερινή “κρατικη γεωγραφία”. Το όνομα “Σλοβενία” δεν αντιστοιχούσε σε καμία πολιτική οντότητα πριν από τον 19ο αιώνα. Εμφανίζεται πρώτα ως λογοτεχνικό τοπωνύμιο στην εποχή της εθνικής αφύπνισης και γίνεται πολιτικό αίτημα το 1848, με το πρόγραμμα της “Ενωμένης Σλοβενίας” εντός της Αυστρίας. Νομική υπόσταση απέκτησε μόλις το 1945–46, ως ομόσπονδη δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας, και ανεξάρτητο κράτος έγινε στις 25 Ιουνίου 1991.

Το Κόπερ, αντίθετα, υπήρξε επί αιώνες βενετική πόλη (1279–1797), μετά αυστριακή και από το 1920 ιταλική. Πέρασε στη γιουγκοσλαβική διοίκηση μόλις το 1954, με οριστική διευθέτηση με την Συνθήκη του Όζιμο (Treaty of Osimo), η οποία υπογράφηκε στις 10 Νοεμβρίου 1975 μεταξύ της Ιταλίας και της τότε Γιουγκοσλαβίας και έγινε τμήμα της ανεξάρτητης Σλοβενίας το 1991. Η πόλη, επομένως, ανήκει στη Σλοβενία μόλις από τον 20ό αιώνα. Όταν η Ιουστινούπολη/Capodistria συνδεόταν με την οικογένεια Καποδίστρια, ούτε το κράτος της Σλοβενίας ούτε κάποια διοικητική οντότητα με αυτό το όνομα υπήρχε.

Η μαρτυρία του Βιάρου Καποδίστρια

Ιδιαίτερη σημασία για το ζήτημα έχει η σαφέστατη τοποθέτηση του Βιάρου Καποδίστρια, αδελφού του Ιωάννη Καποδίστρια. Ο Βιάρος Καποδίστριας αναφέρει για την καταγωγή των Καποδίστρια: «Ο Κόμης Καποδίστριας και οι αδελφοί του κατάγονται εκ Κερκύρας, όπου η οικογένειά των ευρίσκεται εγκατεστημένη από του 14ου αιώνος. Δεν είναι Δαλματικής καταγωγής, καίτοι αν ήτο δεν θα ήτο μειωτικόν δι’ αυτήν, αλλά αφού δεν συμβαίνει, δεν πρέπει να λέγεται κάτι ανακριβές.

»Αφού ο κ. Τίρς φαίνεται να το αγνοεί, πρέπει να μάθη ότι η οικογένεια Καποδίστρια, τιμηθείσα δια του τίτλου του Κόμητος υπό του Δουκός της Σαβοϊας, έζησε εις την αρχαίαν πόλιν της Ιουστινουπόλεως, η οποία μετά την πτώσιν της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας έλαβε το όνομά της “Καποδίστρια”, και ότι έζησε λίαν εντίμως, αφού υπάρχουν δημόσια μνημεία τα οποία μαρτυρούν την ευγνωμοσύνην της πατρίδος των δια τας υπηρεσίας τας οποίας τα μέλη της της παρέσχον.

»Τα χρονικά της Κερκύρας κάμνουν συνήθως μνείαν τιμητικήν των Καποδίστρια, είτε δι’ υπηρεσίας σπουδαίας ας εξεπλήρωσαν, είτε δια τον ζήλον ον πάντοτε επέδειξαν δια τα συμφέροντα της κοινής πατρίδος. Κατά το 1678 ο Νικόλαος Καποδίστριας μετέβη εις Κωνσταντινούπολιν δια να εξαγοράση από τους Τούρκους μέγαν αριθμόν Ελλήνων αιχμαλώτων.

»Το 1690 οι Γεώργιος, Αλοΐσιος και Σταύρος Καποδίστριας, επικεφαλής στρατιωτών Χειμαρριωτών τους οποίους είχον στρατολογήσει ιδία δαπάνη, έκαμαν μίαν κάθοδον εις Αυλώνα και ηνάγκασαν τους Τούρκους, οι οποίοι εκινούντο εις επίθεσιν κατά του στρατηγού Κορνάρου, εις μίαν επαίσχυντον υποχώρησιν. Ο Φραγκίσκος και ο Βίκτωρ Καποδίστριας διεκρίθησαν δια της γενναιότητός των κατά των Τούρκων κατά την πολιορκίαν της Κερκύρας του 1716.

»Ο πατήρ των αδελφών Καποδίστρια ονομάζετο Αντώνιος Μαρίας και όχι Τόνυ και υπήρξεν είς των διακεκριμένων ανδρών της πατρίδος του. Ηγαπάτο πάντοτε πολύ παρά των συμπολιτών του, πάντοτε περιβαλλόμενος από την εμπιστοσύνην των και σχεδόν συνεχώς επικεφαλής των δημοσίων υποθέσεων, είτε ως δημόσιος λειτουργός, είτε ως σημαίνων πολίτης, διότι εσέβοντο την φρόνησίν του και τον ζήλον δια το κοινόν καλόν.

»Τον ανέφερον πάντοτε ως υπόδειγμα οσάκις εγίνετο λόγος περί αρχηγού οικογενείας, και οι Κερκυραίοι τον τιμώσιν ακόμη εν τω προσώπω των δύο υιών του. Ο γέρων Κόμης Καποδίστριας υπήρξεν πληρεξούσιος των σταλέντων τω 1799 εις Κωνσταντινούπολιν, καθ’ ήν εποχήν αι Ιόνιοι Νήσοι απεκατεστάθησαν εις ελεύθερον και ανεξάρτητον κράτος…» (Πηγή: “ΤΟ ΑΝΟΡΘΩΤΙΚΟΝ ΕΡΓΟΝ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ. ΟΙ ΥΠΟΝΟΜΕΥΤΑΙ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΚΟΦΑΝΤΑΙ”: Δύο πραγματείαι του Βιάρου Καποδίστρια, αδελφού του Κυβερνήτου. Υπό Θεοδώρου Σ. Μάκρη. ΚΕΡΚΥΡΑ 1973, σελ. 175)

Η δήλωση αυτή είναι σαφής: ο Βιάρος απορρίπτει ρητά τη δαλματική καταγωγή της οικογένειας και υποστηρίζει ότι αυτή ήταν εγκατεστημένη στην Κέρκυρα από τον 14ο αιώνα. Στη συνέχεια, ο ίδιος αναφέρεται στην αρχαία Ιουστινούπολη ως τόπο εγκατάστασης της οικογένειας και γράφει ότι η οικογένεια έζησε εκεί, συνδέοντας την ιστορική της πορεία με την πόλη και την ονομασία “Καποδίστρια”.

Η μαρτυρία αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα ως οικογενειακή μαρτυρία, καθώς προέρχεται από τον αδελφό του Κυβερνήτη και εκφράζει ρητά τη θέση του για την καταγωγή της οικογένειάς του. Η ιστορική αξία της βρίσκεται στο πραγματικό της περιεχόμενο και στη δυνατότητα διασταύρωσής της με αρχειακά και γενεαλογικά τεκμήρια.

Επιστημονικά απαράδεκτο άλμα

Το ουσιώδες πρόβλημα ανακύπτει όταν η ιστορική σύνδεση της οικογένειας με την Ιουστινούπολη χρησιμοποιείται ως αφετηρία για την απόδοση σλοβενικής καταγωγής στους Καποδίστρια, με μοναδικό επιχείρημα ότι η πόλη βρίσκεται σήμερα εντός των συνόρων της Σλοβενίας. Μια τέτοια συλλογιστική συνιστά επιστημονικά αδικαιολόγητο άλμα. Συγχέει τον ιστορικό τόπο με τη σημερινή κρατική του υπαγωγή και μετατρέπει ένα σύγχρονο γεωγραφικό δεδομένο σε υποτιθέμενο τεκμήριο οικογενειακής καταγωγής.

Η Ιουστινούπολη δεν δημιουργήθηκε ως σλοβενική πόλη με τη σύγχρονη εθνοκρατική έννοια. Η ιστορική της ταυτότητα διαμορφώθηκε μέσα από διαφορετικές πολιτικές και πολιτισμικές περιόδους, πολύ πριν από την ίδρυση του σημερινού σλοβενικού κράτους. Η μεταγενέστερη ένταξή της σε αυτό δεν μπορεί να μεταβάλει αναδρομικά την ταυτότητα των ανθρώπων που έζησαν εκεί σε προηγούμενους αιώνες.

Είναι, συνεπώς, αναγκαίο να διατυπωθεί μια βασική αρχή της ιστορικής μεθόδου: η σημερινή κρατική υπαγωγή ενός τόπου δεν μεταβάλλει την εθνική καταγωγή μιας οικογένειας που βρέθηκε σε αυτόν. Η αρχή αυτή ισχύει ανεξάρτητα από το ποιο σύγχρονο κράτος διεκδικεί ή αναδεικνύει τη σύνδεσή του με έναν ιστορικό τόπο. Η επιστημονική έρευνα οφείλει να εξετάζει τις πηγές, τις χρονολογίες, τις γλώσσες, τις ιστορικές συνθήκες και τις γενεαλογικές σχέσεις, αντί να συνάγει την καταγωγή αποκλειστικά από τα σημερινά κρατικά σύνορα.

Αυτοπροσδιορισμός και τα όρια της ιστορικής ερμηνείας

Η συζήτηση αφορά, επιπλέον, ένα ευρύτερο ζήτημα: Αφορά τη σχέση ανάμεσα στην οικογενειακή ιστορική μνήμη και συνείδηση και στις μεταγενέστερες κρατικές κατηγοριοποιήσεις. Δεν είναι επιστημονικά θεμιτό να αποδίδεται σε μια ιστορική οικογένεια εθνική ταυτότητα  και καταγωγή αποκλειστικά με βάση τη σημερινή κρατική ένταξη ενός τόπου. Η οικογενειακή παράδοση, οι μαρτυρίες των μελών της οικογένειας και τα ιστορικά έγγραφα πρέπει να εξετάζονται με σεβασμό, αλλά και με κριτική αυστηρότητα.

Ο αυτοπροσδιορισμός μιας οικογένειας και η “οικογενειακή μνήμη” αποτελούν σημαντικές πηγές για τη μελέτη της ταυτότητάς της. Δεν καταργούν την ανάγκη ιστορικής επαλήθευσης, όπως ούτε η σύγχρονη κρατική γεωγραφία μπορεί να υποκαταστήσει τη γενεαλογική έρευνα.

Στην περίπτωση των Καποδίστρια, η μαρτυρία του Βιάρου προσφέρει συγκεκριμένα στοιχεία για την οικογενειακή παράδοση και απορρίπτει ρητά τη δαλματική καταγωγή. Η σύνδεση με την Ιουστινούπολη αλλά και η ταυτότητα της Ιουστινούπολης αποτελούν μέρος αυτής της παράδοσης.

Συμπέρασμα

Το συμπόσιο στο Κόπερ για τα 250 χρόνια από τη γέννηση του Ιωάννη Καποδίστρια μπορεί να αποτελέσει αφορμή για μια ουσιαστική ιστορική συζήτηση σχετικά με την ιστορική σχέση της οικογένειας με τη βυζαντινή Ιουστινούπολη, όπως αναφέρει και ο Βιάρος Καποδίστριας.

Όμως, η ιστορική σύνδεση των Καποδίστρια με την Ιουστινούπολη δεν συνιστά  σε καμία περίπτωση απόδειξη σλοβενικής καταγωγής. Η σημερινή ένταξη του Κόπερ στη Σλοβενία δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αναδρομικό τεκμήριο για την εθνική ταυτότητα μιας οικογένειας που έζησε σε αυτόν τον τόπο σε εποχή με διαφορετική τοπική ταυτότητα, σε διαφορετικές ιστορικές και πολιτισμικές συνθήκες, κάτω από διαφορετικές κρατικές οντότητες.

Η μαρτυρία του Βιάρου Καποδίστρια έχει ως εκ τούτου, ιδιαίτερη σημασία: Δηλώνει ότι η οικογένεια ήταν εγκατεστημένη στην Κέρκυρα από τον 14ο αιώνα και απορρίπτει ρητά τη δαλματική καταγωγή. Η αναφορά του στην Ιουστινούπολη πρέπει να μελετηθεί μέσα στο ιστορικό της πλαίσιο, και το πολιτισμικό περιεχόμενο.

Το τελικό συμπέρασμα δεν πρέπει να υπερβαίνει όσα επιτρέπουν οι πηγές. Εκείνο που μπορεί να υποστηριχθεί με σαφήνεια είναι ότι η γεωγραφική θέση της Ιουστινούπολης στη σημερινή Σλοβενία δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση επαρκές ιστορικό τεκμήριο για την απόδοση σλοβενικής καταγωγής στους Καποδίστρια.

Η ιστορική αλήθεια δεν υπηρετείται με την αναδρομική μεταφορά των σημερινών κρατικών συνόρων στο παρελθόν, αλλά με την προσεκτική εξέταση των πηγών, τη διάκριση ανάμεσα στα τεκμηριωμένα δεδομένα και στις ερμηνείες και τον σεβασμό στην πολυπλοκότητα της ιστορικής πραγματικότητας.