Ο Σαμπατάι Σεβί και ο εβραϊκός μεσσιανισμός

Η αντίληψη, ωστόσο, που κυριάρχησε ήταν αυτή του θεϊκού σχεδίου. Σύμφωνα με αυτήν, η θυσία των Εβραίων του 1648 άνοιγε τον δρόμο για την έλευση του Μεσσία και την επιστροφή στην γη των προγόνων. Εκείνη τη στιγμή ο εβραϊκός μεσσιανισμός συναντήθηκε με τις χιλιαστικές ιδέες του δυτικοευρωπαϊκού προτεσταντισμού. Ο τελευταίος, στρεφόμενος προς την Παλαιά Διαθήκη, διατύπωνε την ιδέα της λύτρωσης των Εβραίων και την επιστροφή τους στη γη του Ισραήλ με ανεξάρτητη κυριαρχία.

Προτεστάντες συγγραφείς, μάλιστα, προσδιόριζαν ως αποκαλυπτικό έτος το 1666. Μεταξύ των χωρών που ο χιλιασμός αυτός ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένος συμπεριλαμβανόταν και η Αγγλία. Το στοιχείο αυτό συνέβαλε, το 1655, στην απόφαση του Όλιβερ Κρόμγουελ να συναινέσει στην επιστροφή των Εβραίων στο αγγλικό έδαφος, μετά τον μαζικό εκτοπισμό τους το 1290. Μία κίνηση που, ασφαλώς, είχε και πιο πεζά κίνητρα, καθώς επεδίωκε οικονομικά οφέλη έναντι της ανταγωνίστριας τότε Ολλανδίας, η οποία είχε ισχυρή εβραϊκή παρουσία.

Η ατμόσφαιρα της απελπισίας που αναζητούσε διέξοδο και ο μεσσιανικός οίστρος επέτρεψε σε έναν Εβραίο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τον Σαμπατάι Σεβί να αναγορευτεί ο αναμενόμενος μεσσιανικός λυτρωτής. Ο Σεβί (τουρκικά: Sabetay Sevi, 1626-1676‎‎) καταγόταν από την Πάτρα, και ήταν ρωμανιώτης – δηλαδή ούτε σεφαρδίτης, ούτε ασκενάζι αλλά Εβραίος της Ελλάδας. Ο πατέρας του ήταν έμπορος, που βρέθηκε στη Σμύρνη ως εκπρόσωπος αγγλικής εταιρείας, με καλές διασυνδέσεις σε όλη την Ευρώπη.

Σαμπαταϊκός πυρετός αλλά ο Σεβί ασπάζεται το Ισλάμ

Ο Σεβί έχοντας από παιδί εντρυφήσει στην Καμπάλα και ακολουθώντας αυστηρά ασκητικό βίο, διεκδίκησε τον μεσσιανικό του ρόλο ήδη από το 1648, υποστηρίζοντας τη θεωρία του αντινομισμού, δηλαδή την άποψη ότι οι αμαρτωλές πράξεις μπορούσαν να μετατραπούν σε θεάρεστες. Οι θέσεις του, όπως ήταν φυσικό, προκάλεσαν την αντίδραση των ραβίνων της Σμύρνης και τη καταφυγή του Σεβί, αρχικώς, στη Θεσσαλονίκη, η οποία ήταν τότε το κέντρο της καμπαλιστικής διδασκαλίας.

Αξίζει να τονιστεί ότι η έλευση των σεφαραδιτών Εβραίων από την Ισπανία, μετά την έξωσή τους το 1492, είχε επηρεάσει πολυεπίπεδα την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Για παράδειγμα, ο Βακαλόπουλος γράφει ότι η μεταφορά πολύτιμων λίθων, αλλά και η εντατικοποίηση του εμπορίου από τους νεοεισερχόμενους Εβραίους αύξησε την κυκλοφορία του χρήματος και επηρέασε σημαντικά την οικονομική ζωή. Αλλά και ο Βρυώνης επισημαίνει ότι οι Σεφαραδίτες Εβραίοι επέδρασαν στην αλλαγή της πολιτικής της Υψηλής Πύλης προς την Ευρώπη, η οποία έγινε πιο επιθετική.

Όσον αφορά τον Σεβί, η πρώτη του αυτή προσπάθεια να γίνει αποδεκτός σαν μεσσίας απέτυχε, κάτι που θα πετύχει αργότερα, αφού προηγουμένως συμβούν δύο γεγονότα. Το ένα θα λάβει χώρα στην Αίγυπτο, όπου παντρεύτηκε τη Σάρα, μια κοπέλα με ύποπτο παρελθόν, αλλά επιζήσασα ορφανή της σφαγής της Ουκρανίας. Η Σάρα είχε βρεθεί στο Άμστερνταμ, και υποστήριξε ότι είδε στο όνειρό της πως έπρεπε να γίνει σύζυγος του Σαμπατάι, που ήταν ο αναμενόμενος μεσσίας. Το δεύτερο γεγονός υπήρξε η συνάντηση του Σαμπατάι με τον Νάθαν, έναν μυστικιστή ραβίνο στη Γάζα, ο οποίος, το1665, ανακοίνωσε ότι η Μεσσιανική Εποχή θα ξεκινούσε το επόμενο έτος με την κατάκτηση του κόσμου χωρίς αιματοχυσία και ο μεσσίας θα οδηγούσε τις Δέκα Χαμένες Φυλές πίσω στους Αγίους Τόπους.

Ο μεσσιανικός πυρετός του σαμπαϊτισμού κατέλαβε όλες τις εβραϊκές κοινότητες, και όχι μόνον στην Ευρώπη. Η φήμη του Σαμπατάι εξάπτει τη φαντασία των Εβραίων, τα αρχικά του ονόματός του αναρτήθηκαν σε κάθε συναγωγή. Σε ορισμένα μέρη της Ευρώπης, οι Εβραίοι άρχισαν να ξεσκεπάζουν τα σπίτια τους και προετοιμάζονται για τη νέα έξοδο. Ένας Γερμανός λόγιος έγραφε στον μεγάλο Εβραίο φιλόσοφο Μπαρούχ Σπινόζα: «Όλος ο κόσμος εδώ μιλάει για μια φήμη, για την επιστροφή των Ισραηλιτών στη χώρα τους».

Η αναταραχή, όμως, κινητοποίησε τις οθωμανικές αρχές, που διείδαν σε αυτήν μια απειλή. Ο Μεγάλος Βεζίρης κάλεσε τον Σαμπατάι τον Σεπτέμβριο του 1666, και του έθεσε ευθέως τρεις επιλογές. Η πρώτη ήταν να δοκιμαστεί η θεϊκή του υπόσταση γινόμενος στόχος τοξοβόλων. Η δεύτερη να ανασκολοπιστεί. Η τρίτη να ασπαστεί το Ισλάμ. Την επόμενη μέρα, ο Σαμπατάι εμφανίστηκε ενώπιον του σουλτάνου, έβγαλε την εβραϊκή του ενδυμασία και φόρεσε ένα τουρμπάνι στο κεφάλι του, ασπαζόμενος το Ισλάμ. Σε αντάλλαγμα, ο σουλτάνος του απέμεινε τον τίτλο του εφέντη και του έδωσε γενναιόδωρο μισθό. Το παράδειγμά του ακολούθησαν η σύζυγός του και περίπου 300 οικογένειες μεταξύ των οπαδών του που επίσης ασπάστηκαν το Ισλάμ. Οι προσήλυτοι Εβραίοι ονομάστηκαν ντονμέ (μεταστραφέντες στα τουρκικά).

Χασιδιτισμός και επανάσταση

Η είδηση για τον προσηλυτισμό στο Ισλάμ του αναμενόμενου μεσσία προκάλεσε τρομερή απογοήτευση στον εβραϊκό πληθυσμό, που ήρθε να συμπληρώσει τη θλίψη από τις σφαγές του 1648. Τα επόμενα χρόνια εμφανίζονται κάποιοι νέοι μεσσίες, όπως ο Μπαρούχια Ρούσο (1676-1719 ή 1721) στη Θεσσαλονίκη που θεωρούσε τον εαυτό του μετενσάρκωση του Σαμπατάι και ηγήθηκε της αίρεσης των ντονμέδων.

Ο παππούς του ήταν ο Ιωσήφ ο Φιλόσοφος, πατέρας της τελευταίας συζύγου του Σαμπατάι, ενώ πολλά στοιχεία της διδασκαλίας του επηρεάστηκαν από το τάγμα των Μπεκτασήδων. Ένας ακόμη που διατεινόταν για τη μεσσιανική του αποστολή ήταν ο Γιακόφ Φρανκ (1726-1791) από την Ουκρανία, που γνώρισε τους ντονμέδες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και υποστήριξε ιδιαίτερα ρηξικέλευθες ιδέες για την εβραϊκή παράδοση και τις σχέσεις της με τον χριστιανισμό.

Ωστόσο, το εβραϊκό κίνημα που θα δώσει το δικό του στίγμα κατά τον 18ο αιώνα, μετά τις σφαγές του Χμελνίτσκι και την αποτυχία του Σαμπατάι, ήταν αυτό του χασιδισμού (hasidus στη γλώσσα ασκενάζι σημαίνει δικαιοσύνη, διδασκαλία της ευσέβειας), που ιδρύεται και αναπτύσσεται τον 18ο αιώνα στην περιοχή της Ποντόλια της Ουκρανίας. Τα μέλη του κινήματος ακολουθούν το δόγμα του Ορθόδοξου Ιουδαϊσμού και τις παραδόσεις των Εβραίων της Ανατολικής Ευρώπης. Ταυτόχρονα, όμως, ο Χασιδισμός, επηρεαζόμενος και από στοιχεία του προτεσταντισμού, δίνει έμφαση στην προσωπική εμπειρία και στη συναισθηματική κατανόηση του Θεού, στην προσωπική δικαιοσύνη και στον ρόλο των χαρισματικών ηγετών. Οι Χασιδιστές, μέχρι και σήμερα, τηρούν αυστηρούς ενδυματολογικούς κώδικες, φορώντας κυρίως τα ρούχα που ήταν συνηθισμένα τον 18ο αιώνα, όπως τα μεγάλα γούνινα καπέλα.

Ολόκληρος σχεδόν ο εβραϊκός πληθυσμός της ανατολικής Ευρώπης μετά τους τρεις διαμελισμούς της Πολωνίας (1772, 1793 και 1795) εντάχθηκε στην επικράτεια της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Αν και εξ αρχής επιβλήθηκε ζώνη εγκατάστασης, που απαγόρευε τη μετακίνηση προς τα ανατολικά, ο εβραϊκός πληθυσμός αυξήθηκε ραγδαία. Απόδειξη αυτού είναι ότι εκατοντάδες χιλιάδες ήταν αυτοί που μεταξύ του 1880 και 1915 μετανάστευσαν στις ΗΠΑ, εξαιτίας και των συστηματικών πογκρόμ που υπέστησαν.

Σε αυτό το νέο περιβάλλον της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, σημαντικό τμήμα των Εβραίων, ακόμη και από τους χασιδιστές, προσχώρησε στο ανερχόμενο επαναστατικό κίνημα, και μάλιστα στις πιο ριζοσπαστικές του εκδοχές. Από τους κόλπους του εβραϊκού πληθυσμού της Ουκρανίας ξεπήδησε ένας αστερισμός διάσημων επαναστατών, που έσπαζε τα δεσμά με την καταπιεστική εβραϊκή παράδοση και την ίδια ώρα στρεφόταν εναντίον των κρατικών περιοριστικών δομών, μεταφέροντας όμως μαζί του το μεσσιανικό όραμα ενός βασιλείου ισότητας, χωρίς θεό αυτή τη φορά, και έναν κόσμο χωρίς εθνικές διαχωριστικές γραμμές.

Ανάμεσα σε αυτήν την πλειάδα της εβραϊκής επαναστατικής πρωτοπορίας ξεχωρίζουν ονόματα όπως:

• του Όβσεϊ-Γκέρσεν Ραντομίσλσκι ή, όπως έμεινε γνωστός, Γκριγκόρι Ζινόβιεφ από το Ελισάβετγκραντ της κεντρικής Ουκρανίας
• του Λεβ Ρόζενφελντ, ή Κάμενεφ, από εκχριστιανισμένη οικογένεια Εβραίων που μετακινήθηκε στην Μόσχα.
• της Ροζάλιας ή Ρόζας Λούξεμπουργκ από το Ζάμοστς, λίγο δυτικότερα από το Λβοφ της Ουκρανίας.
• του Λεβ Νταβίντοβιτς Μπρονστέιν ή Τρότσκι από τη Γιάνοφκα της Ουκρανίας.
• Του Βλαδίμηρου Ουλιάνωφ ή Λένιν, εβραϊκής καταγωγής από την πλευρά της μητέρας του, καθώς ο παππούς του Αλεξάντερ Μπλανκ, από τo Ζιτόμιρ της Ουκρανίας, ασπάστηκε την Ορθοδοξία.
• Από την ίδια πληθυσμιακή ομάδα τροφοδοτήθηκαν και άλλα κινήματα, όπως αυτό του Σιωνισμού, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τον Ζαμποτίνσκι από την Οδησσό.

Στην ίδια την Ουκρανία, τα γεγονότα του 1648, επαναλήφθηκαν με μεγάλη σφοδρότητα κατά τη διάρκεια του εμφυλίου που ακολούθησε την Οκτωβριανή Επανάσταση, κυρίως από τον Ουκρανό εθνικιστή Σιμόν Πετλιούρα, ο οποίος και εκτελέστηκε στο Παρίσι το 1926, λόγω των αντιεβραϊκών πογκρόμ που διέταξε να διαπραχθούν. Η τρίτη και πιο φονική επανάληψη της εξολόθρευσης των Εβραίων έλαβε χώρα από τις εθνικιστικές ουκρανικές δυνάμεις στο πλαίσιο του Ολοκαυτώματος σε συνεργασία με τα ναζιστικά στρατεύματα μετά την εισβολή τους στη Σοβιετική Ένωση το 1941.