Τα πογκρόμ του Πετλιούρα και ο εκδικητής ποιητής

Ανέφερε ότι ο Πετλιούρα πλήρωσε για τα μαζικά πογκρόμ της περιόδου 1918-1920, από τις στρατιωτικές μονάδες του Εθνικού Στρατού στην Ουκρανίας (UNA) ή, αλλιώς, των Petliurivtsi – των ανθρώπων του Πετλιούρα. Ο Schwartzbard, Εβραίος, εμιγκρές από το Ισμαήλιο της Βεσσαραβίας, ήταν ποιητής που έγραφε στη γλώσσα των Εβραίων της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης, τα γίντις, με το ψευδώνυμο Μπάαλ-Χαλοϊμές (ο Ονειροπόλος).

Υποστήριζε κομμουνιστικές και αναρχικές ιδέες, ενώ είχε συμμετάσχει στην οργάνωση της άμυνας της εβραϊκής κοινότητας ενάντια στα πογκρόμ πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την εποχή του ρωσικού εμφυλίου πολέμου στην Ουκρανία. Αργότερα, είχε υπηρετήσει στη Γαλλική Λεγεώνα των Ξένων. Όπως αποδείχθηκε, ο Schwartzbard ήταν ο ίδιος τραγικό θύμα των πογκρόμ των Ουκρανών εθνικιστών, καθώς στη διάρκειά τους είχε χάσει ολόκληρη σχεδόν την οικογένειά του. Ως εκ τούτου, η πράξη του είχε και προσωπικά κίνητρα αντεκδίκησης.

Η δίκη του, που ξεκίνησε στο Παρίσι, το φθινόπωρο του 1927, έλαβε μεγάλες διαστάσεις, και τράβηξε τα φώτα της δημοσιότητας. Στην πορεία των ακροάσεων, ως κεντρικό ζήτημα της δικαστικής διαδικασίας αναδείχθηκε όχι το προσωπικό δράμα του εκτελεστή, αλλά η εν γένει απόδοση πολιτικών και ποινικών ευθυνών για τα πογκρόμ των κρίσιμων ετών 1918-1920. Για την τροπή που πήρε η δίκη συνέβαλε το γεγονός ότι ως μάρτυρες υπεράσπισης κατέθεσαν Εβραίοι που επέζησαν των μαζικών δολοφονιών και διώξεων σε χωριά και πόλεις της Ουκρανίας.

Επιπλέον, την αλληλεγγύη τους προς τον κατηγορούμενο εξέφρασαν δημοσίως εβραϊκές οργανώσεις αλλά και πολλοί διανοούμενοι και επιστήμονες. Ανάμεσά τους βρίσκουμε και “βαριά” ονόματα, όπως ο φιλόσοφος Ανρί Μπεργκσόν, ο ζωγράφος Μαρκ Σαγκάλ, οι συγγραφείς Ρομέν Ρολάν, Ανρί Μπαρμπύς, Μαξίμ Γκόρκι και Βικτώρ Μαργκερίτ, καθώς και οι φυσικοί Άλμπερτ Αϊνστάιν και Πολ Λανζεβέν.

Ο συνήγορος υπεράσπισης Henri Torres (κομμουνιστής κατά το Μεσοπόλεμο, γκωλικός στη συνέχεια) προσπάθησε να αποδείξει ότι ο Schwartzbard δεν διέπραξε ένα συνηθισμένο έγκλημα, αλλά εκδικήθηκε τον πολιτικό και στρατιωτικό ηγέτη αυτών που διενήργησαν τα πογκρόμ. Αυτή η τακτική αλλά και ο θόρυβος που δημιουργήθηκε απέδωσαν, και τελικά, οι ένορκοι αθώωσαν πανηγυρικά τον Schwartzbard, κρίνοντας ότι ορθώς εκτέλεσε τον Πετλιούρα, ως υπεύθυνο για τα πογκρόμ κατά των Εβραίων της Ουκρανίας.

Αντιεβραϊκά πογκρόμ

Τα αντιεβραϊκά πογκρόμ ήταν αρκετά συνηθισμένα στην Εβραϊκή Ζώνη Εγκατάστασης (Pale of Settlement, στα ρωσικά черта оседлости) της τσαρικής Ρωσίας. Η Ζώνη συστάθηκε το 1792 από τη Μεγάλη Αικατερίνη, μετά τον πρώτο διαμελισμό της Πολωνίας και περιλάμβανε ολόκληρη την έκταση των σημερινών κρατών της Λευκορωσίας και της Μολδαβίας, το μεγαλύτερο τμήμα της Ουκρανίας, την κεντρική και ανατολική Πολωνία, τμήμα της Λιθουανίας και τις δυτικές περιοχές της Ρωσίας. Σκοπός του μέτρου, που τελικά ίσχυσε μέχρι το 1917, ήταν η ώθηση των Εβραίων να εγκατασταθούν στις νότιες περιοχές της Νέας Ρωσίας, βορείως των ακτών της Μαύρης Θάλασσας. Σύμφωνα με το περιοριστικό πλαίσιο που νομοθετήθηκε, οι Εβραίοι δεν επιτρεπόταν να μετακινηθούν ανατολικότερα με εξαίρεση περιοχές της Σιβηρίας.

Σε αυτό το σημείο αξίζει να αναφερθεί ένα γεγονός, το οποίο, μάλλον, δεν είναι ευρέως γνωστό. Το πρώτο αντιεβραϊκό πογκρόμ στη Ρωσική Αυτοκρατορία διενεργήθηκε στην Οδησσό τον Ιούνιο 1821, με πρωτοβουλία των Ελλήνων της πόλης! Σε αυτό το –σημαντικότερο τότε– λιμάνι της αυτοκρατορίας, που μετρούσε λίγες δεκαετίες ύπαρξης, Έλληνες και Εβραίοι είχαν από 10% συμμετοχή στην πολυεθνική σύνθεση του πληθυσμού της πόλης. Μεταξύ τους ο οικονομικός ανταγωνισμός για τον έλεγχο του εμπορίου, και κυρίως του σίτου, ήταν σφοδρός.

Το πογκρόμ υποκινήθηκε από την φρικτή είδηση που έφεραν ταξιδιώτες Έλληνες από την Κωνσταντινούπολη, πως, μετά τον απαγχονισμό του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄, τρεις Εβραίοι –έχουν καταγραφεί και τα ονόματά τους– αγόρασαν τη σωρό του για να τη διαπομπεύσει ο εβραϊκός όχλος, όπως και έγινε. Τελικώς, η σωρός, που βρέθηκε στη θάλασσα από Έλληνα καπετάνιο, μεταφέρθηκε στην Οδησσό. Την ημέρα της κηδείας, καθώς περνούσε η πομπή στους δρόμους της πόλης, η φήμη λέει ότι Εβραίοι δεν έβγαλαν τα καπέλα τους, και αυτό αποτέλεσε την αφορμή της επίθεσης, στην οποία συμμετείχαν επίσης Κοζάκοι και στρατιώτες. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, το τραγικό αποτέλεσμα των επιθέσεων ήταν η δολοφονία 17 Εβραίων και ο τραυματισμός περισσοτέρων από 60. Η αντιπαλότητα μεταξύ των δύο κοινοτήτων κράτησε ολόκληρο τον 19ο αιώνα, με αρκετές φάσεις έξαρσης.

Το ιστορικό των πογκρόμ

Αν και τα πογκρόμ είχαν αυξηθεί στο μεταίχμιο του 19ου με τον 20ο αιώνα, λόγω και της αντιδραστικής πολιτικής του τσάρου Νικολάου Β΄, μετά τις επαναστάσεις του 1917 και κυρίως κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, εξαπλώθηκαν ραγδαία. Ασφαλώς, ήταν μια περίοδος κατά την οποία επικράτησε το απόλυτο χάος, με πολλούς αντιμαχόμενους στρατούς ταυτόχρονα, και η αναρχία που επικράτησε οδηγούσε σε πράξεις απίστευτης βαρβαρότητας, ιδιαίτερα μεταξύ του άμαχου πληθυσμού. Σε αυτό το περιβάλλον του τρόμου και της βίας, ο εβραϊκός πληθυσμός θα υποστεί μεμονωμένες αλλά και μαζικές διώξεις.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχει συγκεντρώσει η σύγχρονη ιστορική έρευνα, κατά τη διάρκεια του ρωσικού εμφυλίου πολέμου, υπήρξαν 887 περιπτώσεις που μπορεί να χαρακτηριστούν ως πογκρόμ. Από αυτές, οι 307 (το 25%) αποδίδονται στους “Πράσινους”, δηλαδή σε διαφόρους ημιανεξάρτητους στρατούς, με επικεφαλής Αταμάνους, που συχνά άλλαζαν πολιτικά στρατόπεδα. Ένας από αυτούς ήταν για παράδειγμα ο Γκριγκόριεφ που νίκησε το ελληνικό εκστρατευτικό σώμα στην Οδησσό.

Στους Λευκοφρουρούς (όπως οι στρατοί του Βράγγελ ή του Ντενίκιν) καταλογίζονται 213 ενέργειες (17%). Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι δεν ήταν λίγοι οι Εβραίοι που πολέμησαν μέσα από τις γραμμές των Λευκών, κυρίως από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Το μικρότερο ποσοστό αντιεβραϊκών πογκρόμ αποδίδεται στις μονάδες του Κόκκινου Στρατού, 106 (8,5%). Τα σοβαρότερα από αυτά καταγράφονται την άνοιξη του 1918, καθώς ο Κόκκινος Στρατός υποχωρούσε από την Ουκρανία υπό την πίεση των Γερμανών.

Ουκρανοί εθνικιστές κατά Εβραίων

Η πλειοψηφία των αντιεβραϊκών πογκρόμ διαπράχθηκε, ωστόσο, από τον στρατό του Πετλιούρα, 493 ενέργειες (40%). Βασικός λόγος αυτής της συμπεριφοράς ήταν η διαχρονική εχθρότητα του ουκρανικού αγροτικού πληθυσμού αλλά και στρωμάτων της πόλης προς το πολυπληθές εβραϊκό στοιχείο, που είχε αναλογικά ισχυρότερη οικονομική θέση. Σε αυτά τα αρνητικά αισθήματα, προστέθηκε και η αναμφίβολα στενότερη σύνδεση του εβραϊκού πληθυσμού με τον μπολσεβικισμό.

Για τους Ουκρανούς εθνικιστές, οι Εβραίοι ήταν εκ προοιμίου ύποπτοι ότι τρέφουν συμπάθειες προς τους κομμουνιστές και ότι τους βοηθούν να καταλάβουν την εξουσία. Κι αν αυτό ίσχυε έως ένα σημαντικό βαθμό μέχρι το 1919, επιταχύνθηκε μετά και από τα αντιεβραϊκά πογκρόμ, καθώς ο εβραϊκός πληθυσμός θεώρησε ότι μόνο υπό τη σοβιετική κυριαρχία μπορούσε να εξασφαλιστεί η ασφάλεια του. Απτή απόδειξη της αύξησης της εβραϊκής υποστήριξης προς τον Κόκκινο Στρατό καταδεικνύει το γεγονός ότι μονάδες του συγκροτήθηκαν αποκλειστικά από Εβραίους, όπως το 1ο Εβραϊκό Σύνταγμα.

Η πλειοψηφία των αντιεβραϊκών πογκρόμ από ουκρανικής πλευράς έγιναν κυρίως από τα τέλη του 1918 και το 1919. Είναι ακριβώς τότε που τα ηνία της UPR και του UNA τα κατέχει ο Πετλιούρα. Ο ίδιος, προηγουμένως, δεν προερχόταν από τους κύκλους των φανατικότερων Ουκρανών εθνικιστών. Ήταν μάλλον μετριοπαθής, με σοσιαλιστικές ιδέες και μέχρι και το 1917 υποστήριζε την πολιτιστική και διοικητική αυτονομία της Ουκρανίας, εντός της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.

Ο Πετλιούρα υπήρξε μέλος του λεγόμενου Διευθυντηρίου, και επικεφαλής του στρατού που είχε συγκροτηθεί, με τη βοήθεια του οποίου επεδιώκετο η ανατροπή του στρατηγού Σκοροπάντσκι, τον Νοέμβριο του 1918, μετά την αποχώρηση των κατοχικών γερμανο-αυστριακών στρατευμάτων. Οι Ουκρανοί εθνικιστές εισήλθαν νικηφόροι στο Κίεβο τον επόμενο μήνα, αλλά σύντομα η κατάσταση ξεφεύγει από τα χέρια τους, καθώς αδυνατούν να συγκροτήσουν έναν σοβαρό κρατικό μηχανισμό.

Στην Ουκρανία επικράτησε χάος, ενώ ο Κόκκινος Στρατός προελαύνανε, αναγκάζοντας τα στρατεύματα του UNR να υποχωρούν διαρκώς: από το Κίεβο στο Φαστίβ, μετά στη Βίνιτσα, μετά στο Ρίβνε… Όπως έλεγαν τότε: “το Διευθυντήριο βρίσκεται σε ένα βαγόνι τρένου και ολόκληρη η επικράτειά του βρίσκεται κάτω από το βαγόνι”! Ο Βινιτσένκο, μέλος του Διευθυντηρίου, υποστηρικτής ενός κομμουνισμού με εθνική διάσταση και αντίπαλος του Πετλιούρα, περιέγραψε τον μηχανισμό του UNR εκείνης της εποχής ως “στρατόπεδο τσιγγάνων σε βαγόνια τρένων”, όπου οι υπουργοί μάλωναν, τα στρατεύματα ήταν σχεδόν ανύπαρκτα και μόνο το αρχηγείο και οι αταμάνοι, με επικεφαλής τον αρχηγό Αταμάνο (τον Πετλιούρα), παρέμεναν.

Οι σφαγές

Καθ’ όλη τη διάρκεια του 1919, ο UNR υποχωρούσε, πολεμώντας τους μπολσεβίκους, τους Λευκούς και τις τοπικές ένοπλες δυνάμεις, χάνοντας εδάφη και τον έλεγχο των στρατευμάτων του. Σε όλη αυτή την περίοδο, εκ μέρους του UNR εξαπολύθηκε ένα μεγάλο κύμα εβραϊκών πογκρόμ σε διάφορες περιοχές, όπως της Πολτάβας, στο κυβερνείο του Τσερνίγκοφ, στο Κίεβο, στο Ζιτόμιρ, στο Ποντόλσκ, στο Τσερνόμπιλ. Ένα από τα πιο άγρια πογκρόμ έλαβαν χώρα στην πόλη Όβρουτς, στο κυβερνείο της Βολινίας. Εκεί, μέχρι το 1918, ζούσαν περίπου 6.000 Εβραίοι. Όπως και στις άλλες ανατολικοευρωπαϊκές πόλεις, οι περισσότεροι ασχολούνταν με το εμπόριο, ενώ πολλοί ήταν τεχνίτες και εργάτες.

Στο Όβρουτς είχαν προηγηθεί πογκρόμ κατά τη διάρκεια της Πρώτης Ράντα (Μάρτιος 1917 – Απρίλιος 1918), όταν η 165η Ουκρανική Λεγεώνα, με ντόπιους και αγρότες από τα γύρω χωριά, λεηλάτησαν εβραϊκά σπίτια και κυνήγησαν όποιον Εβραίο συναντούσαν. Ωστόσο, όσα διαπράχθηκαν μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Πετλιούρα αποδείχθηκαν πιο σκληρά. Στις 25 Δεκεμβρίου 1918, απόσπασμα του UNR εισήλθε στην πόλη υπό τη διοίκηση του αταμάνου Κόζιρ-Ζίρκα και διέπραξε φοβερές σφαγές, με πρόσχημα την στήριξη των Εβραίων προς τους μπολσεβίκους.

Παροδικά, το πογκρόμ σταμάτησε, χάρη στα τεράστια ποσά που δόθηκαν από τους πλούσιους Εβραίους της πόλης. Όμως, στις 16 Ιανουαρίου 1919, την παραμονή της υποχώρησης των εθνικιστών από το Οβρούτς υπό την πίεση των μπολσεβίκων, ο Κοζίρ-Ζίρκα εξαπέλυσε νέο αγριότερο πογκρόμ, το οποίο είχε ως αποτέλεσμα  200 Εβραίοι να εκτελεστούν, πάνω από 1.200 εβραϊκά σπίτια να λεηλατηθούν, και ουσιαστικά να διαλυθεί ολοκληρωτικά η εβραϊκή κοινότητα της πόλης.

Τραγικά ήταν και τα αποτελέσματα του πογκρόμ που διενεργήθηκε από τους Ουκρανούς εθνικιστές στο Προσκούριβ (τώρα Χμελνίτσκι) τον Φεβρουάριο του 1919. Η σφαγή ακολούθησε μια αποτυχημένη εξέγερση των μπολσεβίκων, που κατέστειλε ο Ιβάν Σεμεσένκο, διοικητής της Ταξιαρχίας Κοζάκων της Ζαπορίζια. Για την εξέγερση ο Σεμεσένκο κατηγόρησε τους Εβραίους και έστειλε τους στρατιώτες να επιτεθούν, ημέρα Σάββατο, στα εβραϊκά σπίτια.

Οι δολοφονίες διαπράχθηκαν, κυρίως με λεπίδες, ξιφολόγχες και σπαθιά. Ολόκληρες οικογένειες σφάχτηκαν μέσα στα σπίτια τους. Μαχαιρώθηκε ακόμη και ο ιερέας του χωριού, που προσπάθησε να σταματήσει το φονικό. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, τα θύματα εκείνη την ημέρα ξεπέρασαν τα 1.200, ενώ στη συνέχεια πέθαναν και σχεδόν οι μισοί από τους πάνω από 600 τραυματίες. Καθώς η κατάσταση βγήκε εκτός ελέγχου, το πογκρόμ στο Προσκούριβ κράτησε μόνον μια μέρα, αντί για τρεις, όπως ήταν το αρχικό σχέδιο. Οι Κοζάκοι, όμως, δεν σταμάτησαν εκεί, αλλά κατευθύνθηκαν στο Φέλστιν (τώρα Γκβαρντέϊσκο) όπου επιδόθηκαν πάλι σε ένα σκληρό πογκρόμ που οδήγησε στο θάνατο άλλους 600 Εβραίους.

Η ηρωοποίηση του Πετλιούρα από τον Ζελένσκι

Ο συνολικός αριθμός των Εβραίων της Ουκρανίας που έχασαν τη ζωή τους από τα πογκρόμ της περιόδου 1917-1921 κυμαίνεται σε 30-60 χιλιάδες. Στο ερώτημα για το πόσους θανάτους από αυτούς ευθύνεται ο Ουκρανικός Εθνικός Στρατός του Πετλιούρα δεν υπάρχει ασφαλής απάντηση, εκτός από το ότι σίγουρα ευθύνεται για τους περισσότερους.

Ο ίδιος ο Πετλιούρα, ευρισκόμενος σε απόγνωση και υποχωρώντας στις πολωνικές απαιτήσεις για τη δυτική Ουκρανία, συμμάχησε το 1920 με τον Γιόζεφ Πιλσούδσκι εναντίον των μπολσεβίκων. Αν και οι πολωνο-ουκρανικές δυνάμεις κατέλαβαν το Κίεβο, σύντομα υποχώρησαν υπό την πίεση του Κόκκινου Στρατού. Μετά το τέλος του σοβιετο-πολωνικού πολέμου, που σφραγίσθηκε με τη Συνθήκη της Ρίγας το 1921, τα σχέδια της ανεξάρτητης Ουκρανίας ναυάγησαν ολοσχερώς. Ο Πετλιούρα έζησε για λίγο ακόμη στην Πολωνία και το 1924, λόγω της παρέμβασης της σοβιετικής διπλωματίας, κατέφυγε στη Γαλλία, μέχρι να βρει τον θάνατο από τον Schwartzbard.

Έναν αιώνα αργότερα, στην ανεξάρτητη Ουκρανία, ο Πετλιούρα αποκαταστάθηκε και μάλιστα έχει ηρωοποιηθεί. Η τάση αυτή ξεκίνησε μετά την “πορτοκαλί επανάσταση” υπό την προεδρία του Γιούσενκο, αλλά εντάθηκε τα τελευταία χρόνια υπό την προεδρία του εβραϊκής καταγωγής, Ζελένσκι! Στα τέλη, μάλιστα, του 2025, η 152η Ταξιαρχία του ουκρανικού στρατού μετονομάστηκε σε “Σιμιόν Πετλιούρα”. Όσο για τον Schwartzbard, στο Κίεβο κυκλοφορεί η θεωρία ότι ήταν απλώς ένας πράκτορας της διαβόητης σοβιετικής Τσε-Κα…