Τί έχουν πει τρίτοι για το θαύμα του Καποδίστρια στην Ελβετία

Αν ο Ιωάννης Καποδίστριας θεωρούσε τον εαυτό του πολιτικό καριέρας, πολιτικό κατ’ επάγγελμα, δεν θα εγκατέλειπε το υπουργείο εξωτερικών της Ρωσίας, για την θέση του Κυβερνήτη της Ελλάδος. Κυβερνήτη μιας χώρας που δεν υπήρχε… Μιας επανάστασης που είχε συντριβεί κυρίως από εμφύλιες διαμάχες, μιας χώρας που είχε περιοριστεί στον Μοριά και μάλιστα ενός Μοριά υπό την κατοχή του Ιμπραήμ και του κινήματος των προσκυνημένων του αρματολού Νενέκου.

Κατά συνέπεια η προσέγγιση του Καποδίστρια, ως προσώπου και όχι ως πολιτικού, όχι ως Κυβερνήτη, είναι κάτι που χρειάζεται και αυτό που θα επιχειρήσουμε σε αυτήν την σύντομη παρουσίαση. Ένα εγχείρημα, όχι και τόσο εύκολο λαμβανομένου υπ΄ όψιν του όγκου των αντιτιθέμενων πληροφοριών, των λιβέλων και των ιδεολογικοπολιτικών φορτίσεων που ενυπάρχουν στις κρίσεις για τον Καποδίστρια και που τον συνοδεύουν και μετά την δολοφονία του.

Τί εκφράζει ο Καποδίστριας

Ο Ιωάννης Καποδίστριας ως προσωπικότητα, ως πνευματική και ηθική οντότητα αποτελεί την ενσάρκωση του ιδεώδους του Διονυσίου Σολωμού. Εκφράζει το ιδεώδες της “Αγάπης και του Έρωτα του καλού”. Αποτελεί ζωντανή έκφραση των τριών αυτών εννοιών στην βαθύτερη τους εκδοχή. Εκφράζει το ιδεώδες μιας πεπαιδευμένης συνείδησης. Συγκεκριμένα συμπυκνώνει και εκφράζει «της γνώσης την νηφάλια ενόραση, της σκόπιμης βούλησης την σταθερή γύμναση και της ηθικής ενέργειας το ιερό μεθύσι».

Εκφράζει την αγάπη με την χριστιανική της έννοια. Όπως επίσης εκφράζει τον Έρωτα για το καλό με την Αρχαιοελληνική του έννοια. Τον Έρωτα ως την έννοια της συμπαντικής κινητήριας δύναμης, της συμπαντικής έλξης, που συνέχει και κινεί τον κόσμο. Αυτήν την έλξη, την ενδιάθετη τάση και ροπή προς το “καλό” έχει ο Ιωάννης Καποδίστριας. Η επίγνωση, η συνείδηση της αλήθειας του, εκ μέρους του, αποτελεί, για τον Ιωάννη Καποδίστρια, την αείρροη πηγή της ακατάβλητης ζωτικότητάς του, της ακαταπόνητης εργατικότητας, αλλά και ακατάλυτης δύναμης της πειθούς που τον χαρακτήριζε και συνόδευε.

Η γνώση, συνείδηση και η πίστη του Καποδίστρια στην ιερότητα του σκοπού του, την χρησιμότητα του σκοπού του, της ανιδιοτέλειάς του, μπορεί να εξηγήσει την ακατάβλητη ζωτικότητα του, την ζωτικότητα ενός ανθρώπου εύθραυστης υγείας. Μόνο με την πεποίθηση και την επίγνωση ότι ανιδιοτελώς, μέχρι το επίπεδο της αυτοθυσιαστικής προσφοράς, προσφέρει και μετέχει στα κοινά, υπήρξε κατορθωτή η ακαταπόνητη εργατικότητα, η αταλάντευτη αφοσίωσή του.

Oι Ελβετοί για τον Καποδίστρια

Από την αφθονία των τεκμηρίων για την ως άνω θέση, θα σας παρουσιάσω ένα φάσμα προσώπων που τον περιγράφουν ως μορφή, ως προσωπικότητα, ως χαρακτήρα. Αυτό το φάσμα περιλαμβάνει: Τον Ελβετό Francois d’ Ivernois, εκπρόσωπο του Καντονίου της Γενεύης στο Συνέδριο της Βιέννης. Τον συνάδελφο του Καποδίστρια στο Ρωσικό Υπουργείο των Εξωτερικών, Nesselrode. Τον Άγγλο βιογράφο του, Κρίστοφερ Γούντχαουζ. Την Ρωξάνδρα Στούρτζα, την γυναίκα που ταυτίστηκε συναισθηματικά με τον Καποδίστρια και τον Stratford Canning, τον μακροβιότερο Πρέσβη της Βρετανίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Ο Ελβετός Πρέσβης στην Αθήνα κ. Lorenzo Amberg σε διάλεξή του στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών παρέθεσε ένα θαυμάσιο δείγμα των απόψεων των Ελβετών για τον Καποδίστρια. «Πώς θα μπορέσουμε ποτέ να ανταποδώσουμε αυτά που οφείλουμε σ΄ αυτόν τον υπέροχο Καποδίστρια; Έχει τόσο ευγενικά αισθήματα που θα άξιζε να είναι δικός μας. Είναι ο φοίνικας της διπλωματίας. Χωρίς αυτόν, το Συνέδριο της Βιέννης και οι λοιπές διαβουλεύσεις θα ήταν αξιοθρήνητα.(…)» (Cramer, II,171).

Ο Francois d’ Ivernois εκπρόσωπος της Γενεύης στο Συνέδριο της Βιέννης, καταθέτει στο Συνέδριο. «Ο κόμης Καποδίστριας έχει εκδηλώσει, για τον σκοπό μας, μια συνεχή καλή πρόθεση, αναλλοίωτη, πάντοτε ευγενή, ολοένα και πιο μεγάλη». (Από τα πρακτικά του Συνεδρίου 17/4/1815. Πηγή: Ομιλία Πρέσβη της Ελβετίας, Lorenzo Amberg, Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών, 7 Ιουνίου 2013).

Τον Σεπτέμβριο του 1813, η Ελβετία είναι κατακερματισμένη. Η χώρα σπαράσσεται από πολιτικούς διχασμούς, από διαμάχες επιρροών, από εδαφικές διεκδικήσεις. Πρόκειται για μια πολύ οδυνηρή μεταβατική περίοδο και η κατάσταση είναι τόσο σοβαρή, ώστε η χώρα να βρίσκεται στο μεταίχμιο ενός εμφυλίου πολέμου. Ο Κερκυραίος, ο οποίος απαντώντας στον Τσάρο δηλώνει ότι γνωρίζει την Ελβετία μόνο από τα βιβλία και πως δεν μιλά γερμανικά, βουτάει στα βαθιά νερά κι αναπτύσσει μια αξιοθαύμαστη δραστηριότητα. Σε λίγο καιρό, γίνεται γνώστης των ελβετικών πραγμάτων.

Επισκέπτεται όλους τους παράγοντες, όλα τα καντόνια, συντάσσει σχέδια αποφάσεων και συνταγμάτων, συμβουλεύεται, κατευνάζει τα πάθη, αναζητά συμβιβασμούς και την ίδια στιγμή αναφέρει πιστά και λεπτομερώς στους ανωτέρους του όλα όσα συμβαίνουν στην Ελβετία. Μόνο μια φορά χρησιμοποιεί, μαζί με τους συναδέλφους του, την απειλή. Τον Αύγουστο του 1814, όταν η ομοσπονδιακή Βουλή ή το Κοινοβούλιο, το οποίο εδρεύει στη Ζυρίχη, δεν έχει καταλήξει στο κείμενο του νέου ελβετικού Συντάγματος, οι ξένοι διπλωμάτες απειλούν να διαλύσουν τις σχέσεις τους με τη Βουλή και να εγκαταλείψουν τη χώρα στους διχασμούς της. Τρείς μέρες αργότερα υιοθετείται το σχέδιο του Συντάγματος.

Ο βιογράφος Γούντχαουζ

Ο Άγγλος βιογράφος του και ασφαλώς όχι από τους υμνητές του, γράφει: «Η φιλοσοφία του για την ζωή δεν μεταβλήθηκε. Σύμφωνα με τις προδιαγραφές του 19ου αιώνα παρέμεινε ένας φιλελεύθερος από την αρχή μέχρι το τέλος. Άλλαζαν όμως οι αντίπαλοι του φιλελευθερισμού του. Στην νεότητά του ήταν οι Ενετοί και οι Τούρκοι. Στα μισά της ζωής του ο Ναπολέων και ο Μέτερνιχ, ενώ στα τελευταία του χρόνια ήταν οι πρόκριτοι και οι Φαναριώτες. Εκείνος δεν μεταστράφηκε από τον φιλελευθερισμό στην τυραννία, πολύ δε περισσότερο δεν μεταπήδησε από τον ελληνικό εθνικισμό στον ρωσικό σωβινισμό.

»Ο Κοραής έσφαλε απολύτως ως προς το πρώτο σημείο, στον ίδιο βαθμό που έσφαλε και ο Μέτερνιχ ως προς το δεύτερο. Ο δυσφημιστικός χαρακτηρισμός ότι ο Καποδίστριας δεν ήταν παρά ένας Ρώσος πράκτορας αν και εξακολούθησε να διαδίδεται από τους εχθρούς του, απορρίφτηκε μετά τον θάνατό του από όλους τους λογικούς παρατηρητές, τόσο Έλληνες όσο και ξένους».

Ως προς το πρόσωπο Καποδίστριας ο Woodhouse παρατηρεί: «Από εκείνη την περίοδο σώζεται μια περιγραφή του Καποδίστρια από ένα από τους πρώτους βιογράφους του, τον Δημήτριο Αρλιώτη, ο οποίος υπήρξε φίλος και συγκαιρινός του, έστω και αν δεν υπήρξε συμφοιτητής του. Περιγράφει τον 20χρονο φοιτητή με στοργικό θαυμασμό. Τα χαρακτηριστικά τα οποία είδε είναι ομολογουμένως υπερβολικά ωραία για να είναι αληθινά».

Η Στούρτζα για τον Καποδίστρια

Κατά την Ρωξάνδρα Στούρτζα, ο Τσάρος Αλέξανδρος αναγνώριζε στον Καποδίστρια αγνές προθέσεις, ικανότητα, ορθές απόψεις. Στον διάλογό της με τον Τσάρο, που παραθέτει η Στούρτζα αναφέρει: «Ήταν μεγάλη ανάγκη να στείλω στην Ελβετία έναν άνθρωπο ικανό, με προθέσεις αγνές και ορθές απόψεις. Ο κόμης Καποδίστριας υπερέβη τις προσδοκίες μου… Δεν γνωρίζω κανέναν άλλον που να διαθέτει τόσο ισχυρή προσωπικότητα, ώστε να συγκρουστεί με τον Μέτερνιχ και έχω σκοπό να προσεγγίσω τον κόμητα εγώ ο ίδιος».

Η περιγραφή της Στούρτζα για τον Καποδίστρια είναι μάλλον περισσότερο ενδιαφέρουσα γιατί αφήνει και κάποια ίχνη σκιάς στην υπέροχη προσωπογραφία: «Ο κόμης Καποδίστριας είναι από τα πρόσωπα εκείνα που η γνωριμία τους αφήνει εποχή στην ζωή ενός ανθρώπου, χωρίς δε να αναφερθεί στο ιστορικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει. Το ωραίο του πρόσωπο, το οποίο φέρει την σφραγίδα της ιδιοφυίας, μπορεί να χρησιμεύσει ως μοντέλο για τον ζωγράφο και τον φυσιογνωμιστή. Το διαυγές, γόνιμο και οξυδερκές πνεύμα του συλλαμβάνει με θέρμη ό,τι συμβαίνει να τον απασχολεί και δίνει στο αντικείμενο των στοχασμών του, νέα μεγαλόπνοη μορφή. Αλλά όμοιος με τον καλλιτέχνη που εργάζεται για τις επερχόμενες γενιές, τα δημιουργήματά του απορροφούν κατά κανόνα όλη του τη σκέψη και οτιδήποτε άλλο δεν είναι για αυτόν παρά το φόντο ενός ζωγραφικού πίνακα.

»Αυτή η διάθεσή του μπορεί μερικές φορές να πληγώνει τους φίλους του. Σκεπτόμενοι όμως βαθύτερα πρέπει να τον συγχωρήσωμε, γιατί αυτή ακριβώς η διάθεση οφείλεται στην ανωτερότητα του πνεύματός του… Εξ άλλου, η εξαιρετική καλοσύνη του κόμητος Καποδίστρια, η γενναιοδωρία του, η γλυκύτητα και η προσήνεια του χαρακτήρα του, μπορούν κάλλιστα να εξισορροπήσουν κάποια μικρά ελαττώματα που και αυτά εξαφανίστηκαν στην συνέχεια, όταν η ηλικία και η πείρα είχαν τιθασεύσει αυτόν τον φλογερό πόθο της δίκαιης δόξας που κατελάμβανε τότε το πνεύμα του στην ολότητά του».

Περιγράφοντας τον Καποδίστρια ο Villemain λέει: «Εάν υπάρχει στον κόσμο μια αρχέγονη ευγένεια υπογραμμισμένη από την υπεροχή της φυσιογνωμίας, την πνευματική καθαρότητα του βλέμματος, την χαριτωμένη απλότητα των τρόπων, την αυθόρμητη χάρη του λόγου, σε κάθε γλώσσα, κανένας δεν υπήρξε πιο φυσικά ευγενής, από τον κόμητα Καποδίστρια της Κέρκυρας» (Villemain, Γάλλος πολιτικός και συγγραφέας, μεταξύ άλλων καθηγητής στην Σορβόννη, Γραμματέας της Γαλλικής Ακαδημίας… υπουργός Παιδείας της Γαλλίας… πηγή: Κερκυραϊκά Χρονικά, Τομ. 22).

Τί είπαν Κερκυραίοι λόγιοι

Ο Κερκυραίος βιογράφος του, Αρλιώτης, στον οποίο αναφέρθηκε και ο Woodhouse, είπε: «Η Γλυκύτητα και η ειλικρίνεια της έκφρασής του, τα μεγάλα σκουρογάλανα μάτια του, τα οποία αποκαλύπτουν ολοκάθαρα την καλοσύνη και την μετριοπάθεια του πνεύματός του, το πλατύ μέτωπο το ελαφρά συνοφρυωμένο, που υπονοεί το βάθος και την έξαρση των σκέψεών του, η αρχοντική ωχρότητα του δέρματός του, υποδηλώνει ψυχή ευαίσθητη και μελαγχολική, τα χείλη με τις τέλειες αναλογίες, που κατά διαστήματα ανοίγουν σε ένα ακτινοβόλο χαμόγελο, η ευτυχής σύζευξη των σωματικών και ψυχικών χαρακτηριστικών, η οποία καθιστούσε τον εκ γενετής αριστοκράτη γοητευτικό στον ύψιστο βαθμό και ταυτοχρόνως μια εντυπωσιακή προσωπικότητα, η οποία επέβαλλε τον σεβασμό και την συμπάθεια σε όλους τους γνωστούς και τους συμφοιτητές του».

Ο Κερκυραίος λόγιος Μάριος Πιέρης, σύγχρονος του Καποδίστρια γείτονας και φίλος του γράφει. «Όμως το σκληρότερο πλήγμα που δέχτηκα, υπήρξε η αναχώρηση του σύγχρονου και γείτονά μου Ιωάννη Καποδίστρια, ο οποίος επέπρωτο να αποδειχτεί ένας από τους σημαντικότερους και δυστυχέστερους άνδρες της εποχής μας. Μου φαίνεται πως τον βλέπω να έρχεται να με αποχαιρετήσει, με την αγγελική του όψη, με εκείνους του αβρούς αριστοκρατικούς τρόπους του, τους τόσο διαφορετικούς από τους δικούς μου»…

Όμως όταν αυτά τα χαρακτηριστικά δεν τα είδε μόνο ο Αρλιώτης, παρότι υπερβολικά ωραία, φαίνεται να είναι αληθινά. Είναι δίκαιο να τονίσουμε ότι παρόμοια προτερήματα με αυτά που αποδίδει ο Αρλιώτης στον Καποδίστρια, του αναγνωρίζουν οι Αγιορείτες μοναχοί. «Αρετή, υψηλό φρόνημα, μετριοφροσύνη, καταδεχτικότητα και γλυκύτητα» σε επιστολή προς τον Πατέρα του. (Έργα Πατέρων της Εκκλησίας, Οσίου Πατρός ημών Νικοδήμου του Αγιορείτου. Ερμηνεία εις τας ΙΔ΄ Επιστολάς του Αποστόλου Παύλου. Τόμος Α΄. Εκδ. «ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΚΥΨΕΛΗ». Εισαγωγή-Μετάφραση-Επιμέλεια: Σάββας Ηλιάδης, Κιλκίς, 5-5-21, orthodoxia–ellhnismos.gr).